Skip to main content

Full text of "HISTORIA E ARKITEKTURES SHQIPTARE"

See other formats


KOMBETARE 




HISTORIA 




SHQIPTARE 







TIRANE 1979 



MINISTRIA E ARSIMIT DIIE E KULTURËS 

INSTTTUTI I MONUMENTEVE TE KULTURËS 



APOLLON BAÇE; ALEKSANDËR MEKSI; EMIN RIZA; GJERAK KARAISKAJ; PIRRO THOMO 



(ISTORIA ARKITEKTURES SHQIPTARE 











U-i 




^ 


QC 






1 1— 




r* 


1 UJ 




hn 


**""■ 








* 1 




\ t * J 


u> 



I 1 



cc 
co 



( Nga fillimet deri në v. 1912 ) 
,M A K E T) 



TIRANË 1980 



ESHTË E PAMUNDUE QË NJË POPULL PA 
KULTURË TË KAPËRCEJË VESHTIRËSI AQ TË 
MEDHA SI ATO QE KA KAPËRCYER GJATË 
SHEKUJVE POPULLI YNË, VËSHTIRËSI QË RRE- 
ZIKONIN SHFAROSJEN E TIJ. POPULLI YNË 
EDHE NË TE KALUARËN KA PASUR KULTUREN 
E TIJ, ME TË CILËN KA KONTRIBUAR EDHE NE 
THESARIN E KULTURËS BOTËRORE. 

ENVER HOXHA 



5 — 



H Y R J E 



Populli ynë, me një histori të lashts mijëvjeçare, 
krahas manifestimeve të vazhdueshme P'i mtalite- 
tit të tij në fusha të ndryshme të veprimtarisë je- 
tësore është shquar edhe për veprën e madhe 
e të larme ndërtimore, e cila ka ndjekur pa 
ndalim historinë e tij. Si një nga shfaqjet më kon- 
krete të nivelit të zhvillimit ekonomik dhe shoqë- 
ror të epokave dhe fazave të ndryshme të ecuris'i 
së etnosit tonë, kjo veprimtari ndërtimore përmban 
vlerën e padyshimtë të dokumentit historik në 
shkallën më të lart'ë të vërtetësisë së tij. 

Rrebeshet dhe luftërat nëpër t'i cilat kaloi vendi 
yne, në anën tjetër pakujdesia 2 regjrmeve anti- 
popullore, kanë bërë që vetëm një pjesë e trashë- 
gimisë arkitektonike të së kaluarës të ruhet sot e 
kësaj dite. Kjo trash'igimi sa e larme për nga gji- 
nitë, po aq e gjërë për nga kohështrirja, duke fi- 
lluar që prej prehistorisë e duke vazhduar deri në 
ditët tona, përbën një pasuri të rënd'ësishme për 
historinë e popullit tonë. 

Gjurmët, rrënojat dhe nd'irtknet deri diku te 
plota të së kaluarës, kanë tërhequr dhe para çli- 
rimit vëmendjen kryesisht të studjuesve të huaj. 
Autorë të ndryshëm drejtpërdrejt e më të shum- 
tën t'ërthorazi, në punimet e tyre kanë trajtvar 
dhe aspekte të arkitektur'is shqiptare. Megfithë 
vlerën e tyre për kohën dhe rrethanat ne' të cilat u 
shkruan këto konsiderata, sot ato duhen vlerësuar 
me sy kritik, sepse një pjesë e mirë e tyre psrshko- 
hen nga metodologjia e gabuar shkencore, e ne' 
tnjaft raste dhe nga mungesa e kompetences. Ve- 
tëkuptohet se ky kontribut nuk krijonte një kuadër 
të zhvillimit dhe të karakterit të arkitekturës shqi- 
ptare ne' kofv'i. 

Fill pas çlirimit te' vendit me kufdesin e drejt- 
përdrejtë të Partisë, çështja e studimit te' arkitek- 
turës shqiptare u vu n'i rrugën e zgjidhjes. Një 
rrol të rëndësishëm ne' këtë drejtim luajti ngritja 
në vend e kuadrit, i cili i armatosur me ideologji- 
në marksiste-leniniste filloi me themel lëvrimin e 
nfi disipline të re të shkencave albanologjike me 
metoda specifike kërkimore. Këtu nuk bëhej fjalë 



thjesht për zgjerimin e bazës studimore të trashë- 
guar, por për një kthesë rrënjësore në orientimin 
e studimeve mbi trashëgiminë arkitektonike. Udhë- 
rrëfyes ne' këto studime u Mnë mësimet e Partisë 
dhe të Shokut Enver Boxha në vlerësimin e pasu- 
risë së' kuliurës kombëtare. Në këtë mënyrë stu- 
dimet synuan të kapin të gfitha fushat ku është' 
shfaqur veprimtaria ndi'irtuese e popullit ton'ë. Ato 
u prirën drejt një vlerësimi të gjithanshëm të' ve- 
prave arkitekturore, duke i trajtuar ato jo vetëm 
në planin thjesht ndërtimor, por në tërësirvë e ku- 
shteve ekonomiko-shoqërorë, pasqyrimi i te' cilave 
janë vetë ato. 

Duke e ndjerë prapambetjen e madhe në studi- 
min e arkitekturës shqiptare, për shkak fi moslë- 
vrimit të kësaf fushe në të kaluarën, duke qen'ë 
shumë vlera të kësaj trashëgimie të pagfurmuara, 
dhe shpesh në gjendje shumë të keqe, puna studi- 
more e arkitekturës shqiptare filloi si një veprim- 
tari komplekse. Kështu studimi i mirëfilltë u shkri 
me pum'in gjurmuese, seleksionuese dhe vlerësuese 
për vënien në mbroftje të trashëgimisë arkitekto- 
nike dhe njëkohësisht me veprimtarinë restauru- 
ese, që e diktonte gj-sndja e monumenteve. Ky fakt 
përbën një karakteristikë te dalluar të veprirtita- 
risë studimore në lëmin e arkitekturës shqiptare. 

Puna e gj'irë gjurmuese dhe seleksionuese kHjoi 
një mbështetje të sh'ëndoshë për një seri artikujsh 
me karakter përshkrimor dhe tipologjik, të cilët u 
bënë baza, për të kaluar më vonë ne' studime më 
të hollësishme dhe me' p'irgjithësuese, Kështu brë- 
nda një periudhe relativishk te shkurtër, veçhnë- 
risht në këto dhjetë vjetët e fundit kur u arrit te' 
krijohej një bërthamë kuadrosh me përvojë, janë 
vënë n'ë mbrojtje shtetërore 1960 monumen;te (pa 
p'irfshirë këtu qendrat si Butrinti, Apollonia dhe 
qytetet-muze) dhe janë shkruar rreth 200 artikuj 
që trajtojnë probleme të ndryshme të arkitekturës 
shqiptare. Karakteristikë e këtyre studimeve është 
se ato rrahin të japin materialin e gjërë faktik 
mbi një kriter të shëndoshë metodologjik dhe me- 
todik, duke krijuar kështu kushtet e domosdosh- 



— 6 — 



me për të kuluar rv'i një përgfithësim fië gjërë të 
zhvillimit të fenomeneve arkitektonike. 

Teksti i historisë së arkitekturës qe' po paraqesim 
është pikërisht përpjekja e parë për të dhënë në 
bazë të meiodologjisë marksiste-leniniste një 
paraqitje sistematike të pasurisë dhe ecurisë së 
arkitekturës në vendin tonë, që prej prehistorisë 
e deri në vitin 1912. Ndarja në kapituj e tekstit 
është kryer duke u nisur nga dy kritere kryesorë: 
Nga formacioni ekonomiko-shoqëror dhe ndryshimet 
shoqërore-politike, nga kriteri i luftës së popullit 
tonë për liri e pavarësi. T'ë' dyja këto fenomene 
kanë përcaktuar dhe kushtet ekonomiko-shoq'irore 
dhe politike të fetës në vendin tonë në funksfon 
të të cilëve u zhvillua dhe arkitektura. 

Duke u nibështetur në këto kritere teksti u nda 
në 6-të kapituj: Kapitulli i parë trajton arkitektu- 
fën që prej fillimeve të saja e deri në shek. e VI 
p.e.s. periudfa'i kjo e rendit të bashkësisë primiti- 
ve dhe fillimit të' lindjes së skllavopronarisë. Në 
këtë kapitull trajtohen ndërtimet prehistorike : ba- 
nesat, kodërvarret, dhe fortifikimet, si pikënisje e 
një tradite ndërtimore që vazhdon në shekuj. 

Kapitulli i II përfshin arkitekturën gjatë shek. 
V p.e.s. — II p.e.s. që përkon me perjudhën e lin- 
djes dhe fuqizirp.it të qyteteve dhe shteteve sklla- 
vopronare Iliv'z dhe Epirotë. Në të. shqyrtohet ar- 
kitektura e fortifikimeve të' para në lidhje të ngu- 
shtë me fortiftkimet pararendëse, urbanistika dhe 
banesa, ndërtimet shoqërore (tempuj, stadjume, 
theatro, ndërtime sepulkrale) dhe së fundi ndër- 
timet inxhinjerike. , 

Kapitulli i III trajton arkitekturën gjatë shek. 
I p.e.s. — VI e.s. gjatë periudhës së sundimit romak 
dhe bizantin t'ë hershëm. Arkitektura e kësaj per- 
judhe, fortifikimet, ndërtimet shoqërore dhe ndi'ir- 
timet inxhinjerike, shihen në vazhdimësi dhe në. 
lidhje të ngushtë me traditën e pasur të arkitektu- 
rës së periudhës së mëparëshme, por njëkohësisht 
dhe si reflekse të fenomeneve te' reja shoqërore, 
shtimit të kryengritjeve dhe futjes së fesë së re 
kristjanizmit, si ideologji e pushtetit qëndror të pu- 
shtuesit, e cila pasqyrohet me lindjen e ndërtimeve 
paleokristiane. 

Kapitulli i IV përfshin arkitekturën gjatë shekuj- 
ve VH-XV që përkon me periudhën e lindjes së 
formacjoneve feodale dhe shtetit shqiptar. 

Kapitulli i V përfshin arkitekturën që prej shek. 
XV deri në shek. XVIII. Ai trajton vecas urbani- 
stikën e qytetit gjatë mesfetës së vonë, fortifiki- 
met e kësaj periudhe, arktekturën islamikë, post- 
bizantine dhe ndërtimet inxhinjerike. Kapitulli 
VI, dhe i fundit ka për objekt trajtimin e banesës 
popullore, në qytet dhe në fshat. 



Caqet territoriale të materialit të trajtuar në 
tekst përputhen me kufijt shtetërorë t'e Republikës 
Popullore Socialiste të Shqipërisë dhe vetëm pëf 
plotësimin e kuadrit janë sjellë të' dhëna nga kra- 
hina të tjera. , 

Territori i vendit ton'ë gfendet në anën perën- 
dimore t>ë gadishullit bailkanik, gjatë brigjeve 
lindore të detit Adriatik dhe Jon, në një' 
zonë mjaft të volitshme për lundrimin detar dhe 
ngritjen e skelave. Ai ndodhet në pomtën më të 
përshtatëshme të gadishullit ballkanik për ndërli- 
dhjen e perëndimit me lindjen. Prej gadishullit 
Italik atë e ndan një largësi fare e vogël dhe lugi- 
nat e tërthorta te' lumejve kryesorë: Shkumbvnit, 
Vjosës. Osumit, Drinit lejojnë depertimin brenda 
gadishullit. Si pasojë që në kohët e vjetra trualli 
ynë përshkohej prej rrugësh ndërkombëtare që e 
vunë në kontakt të' vazhduar me arritjet e kultu- 
rës së përparuar bashkëkohëse dhe ngjarjet politi- 
ke. Sipas vendosjes territori ynë ndodhet në zonën 
a klimave të mesme, nën ndikimin zbui'ës të detit 
që ndihe* thellë nëpërmjet luginave të tërthorta 
ië lumenjve. Kjo veçanti ndikoj në krijimin e nje' 
arkitekture specifike me tipare mesdhetare, Në 
këtë territor populli ynë eci në rrugën e gjatë të 
historisë, ne' nje lëvizje të pandërprerë drejt për- 
parimit, në luftë të vazhduar me pashtuesit duke 
e «çarë rrug'in e historisë me shpatë në dorë». Popu- 
lli sliqiptar e krijoi historinç dhe kulturën me mu- 
ndin, punën dhe luftën e tija, duke dhënë' një 
kontribut me vlerë në historinë përparimtare të 
njerëzimit dhe në thesarin e kulturës botërore. 



Veprimtaria studimore e viteve të pasçlirimit në 
fushën e arkitektutës prehistorike, antike dhe mes- 
jetare nuk ka nisur nga zbrazësia. Kjo veprimtari 
e ka zanafillën që në shekujt e kaluar, por e ush- 
truar prej studjuesish të huaj ajo nuk pati nfë që- 
llim të mirëfilltë dhe pikësynime të caktuara qar- 
të. Me përjashtime shumë të pakta në ato studime 
arkitektura shihet programatikisht si rezatim i qy- 
tetërimeve helene, romake, bizantine dhe turke, 
per aqë sa përkon me këto qytetërime. Në rastet e 
tjera ajo trajtohet në mënyrë anësore, shpesh ve- 
tëm si indikacion. Por nga ana tjetër duke pasur 
parasysh se mjaft prej monumenteve të arkitektu- 
rës u zhdukën ose u dëmtuan si pasojë e Içnies së 
tyre në mëshirën e fatit nga regjimet e kaluara 
dhe luftërat, këto studime kanë nf'ë vlerë të mirë 
dokumentare. 

Mjaft te pakëta ndër to janë studimet që i për- 



— 7 — 



kasin arkitekturës së periudhës prehistorike, ku 
përveç përshkrimeve të shkurtëra të arkeologëve 
austriakë Prashniker e Shober mbi arkitekturën e 
fortifikimeve të kësaj kohe, nuk trashëgohet ndo- 
një e dhënë tjetër. Më' ndryshe, për periudhsn an- 
tike mund te' bëhet fjalë për një farë trashëgimie 
në historinë e arkitekturës. Që në shekullin e XV 
para se Shqipëria të mbulohej nga errësira e push- 
timit Otoman, Qirjako i Ankonës dhe hunianisti 
shqiptar Marin Barleti përshkruajnë shkurtimisht 
një sërë monumentesh. Pas kaVër shekujsh udhë- 
tarë e studjues të huaj si Hezej, Domje, hik, Hjuz, 
Han eij. fillojnë sërishmi, brenda kuadrit të gjeo- 
grafisë historike gjurmimet e qëndrave dhe monu- 
menteve antike. Por mungesa e kualifikimit në fu- 
shën e arkitekturës dhe kufizimi q-ë e karakteri- 
zonte historinë e arkitekturës së kësaj kohe b'sri 
që këto shkrime, përjashtuar në një farë mase ato 
të Hezejt e Domjesë, të kenë më tepër lcarakter 
informativ. Gjurmimet ecën përpara, veçanerisht 
në drejtim të materialit dokumentar kt:r krahas 
amatorëve me arkitekturën antike të vendit tonë 
filluan t'i meren dhe arkeologë profesjonistë si 
Paç, Prashniker, Rej etj., në ekspediiat e të cilëve 
memin pjesë dhe arkitektë. Sondazhet, gërmimet 
e mirëfillta dhe pregatitja profesjonale e autortëve 
solli padyshim studime më të thelluara se ato pa- 
raardhesc. Por, nga ana tjetër, në mjaft raste me- 
todologjija dhe metodika e shtrembër pasqyrohet 
drejtpërsi : drejti në konkluzionet e gabuara dhe 
shpesh ne' vetë materialin dokumentar. Vetëm Pa- 
çi, i cili ndonse ka material të bazuar në vrojtimin 
sipërfaqësor, arriti në përfundime më te' drejta në 
sajë të njohjes më të rnirë të' bazës ekonomike 
shoqërore mbi te' cilën u ngrit arkitektura ilire. 
Kështu muret mbrojtëse të qyteteve ilire ai i sheh 
si vepra të mjeshtrave vendas, ndërsa Prashniker 
dhe Shober, bartës bë teorisë së importimit t i sho- 
hin ato si vepra të mjeshterve grekë, duke u njohur 
ilirëve vetëm fortifikimet me gurë të pa latuar. 
Nga ana tjetër orientimi që i caktoj vetes misioni 
francez duke u marrë vetëm me Apoloninë dhe 
Durrësin, megjithëse sfell një kontribut për studi- 
ffiin e arkitekturës së ketyre qyteteve, dëshmon 
për interesin e njëanëshëm ndaj qendrave klasike. 
Rol negativ në drejtim të këtyre studimeve kanë 
luajtur bindjet dhe synimet politike të paramenduara 
rostm më' të skajmë të të cilave e paraqet 
Vgolini. i cili, ndonse zotëronte një material 
mjaft të pasur dokumentar, e deforrnon me vetë- 
dije arkitekturën për të përligjur pushtimin fashist 
të Shqipërisë dhe idemë e «Romanita» — së. 

Fillimet e historisë së arkitekturës së mesjetës 
i gjejmë së* veprat e Barletit, i cili përshkruan një 



varg fortifikimesh, që lidhen me qëndresën heroike 
të popullit tonë nën udh'ëheqjen e Skënderbeut. Në 
shek. XVII udhëtari turk Evlia Çelebi na lë një 
sërë përshkrimesh arkitektonike, të cilat të zhve- 
shura nga zmadhimet që dhe i kërkoheshin, dallo- 
hen për kapjen e thelMsores dhe vrojtimin e qar- 
të. Ato pak shkrime që trashëgohen prej studjues- 
ve të' huaj, prej shekullit të kaluar e deri para 
çlirimit, kanë kryesisht karakter informativ. Ndër 
to disi më' të plota janë studimet për kishat bizan- 
tine nga Evangjelidhis dhe Versaqis si dhe për ki- 
shat e veriut dhe fortifikimet mesfetare nga Ipen 
dhe Nopça. 

Siç shihet, ndonse shkëndia e parë për studimin 
e arkitekturës antike dhe mesjetare në' vendin tonë 
i përket një shqiptari, Marin Barletit, errësira e 
pushtimit otoman dhe injoranca e regjimeve të ka- 
luara bëri që edhe ajo pak veprimtari studimore të 
mos u përkasë shqiptarëve, por të huajve, të pa 
interesuar për fatet dhe kulturën e popullit, rna- 
dje shpesh të inieresuar për të kundërtën, perligji- 
en e pushtimit të tij. 

Një burim të çmuar për studimet e mëtejshme 
të profilizuara në drejtim të historisë së arkitetu- 
rës kanë dhënë gërmimet arkeologjike. Materiali i 
nxjerë në dritë prej arkeologëve tanlë shërben jo ve- 
tëm për zgfidhjen e mjaft problemeve të historisë 
por dhe për të dokumentuar e studjuar arkitektu- 
rën në vendin tonë. Krahas këtyre materialeve ek- 
speditat e shumta informative dhe veçanërisht puni- 
met e restaurimit sollën domosdoshmërinë e studi- 
mit te' mirëfilltë të arkitekturës dhe njohjen e saj 
më Vë plotë. 

Një nga problemet e para që i doli historisë së 
arkitektures sonë ishte studimi i ndërtimeve prehi- 
storike, i asaj baze, mbi të cilen u mbështet dhe u 
ngrit më vonë arkitektura e mirëfilltë e periudhas 
qytetare ilire. Një vend me rëndësi wë këtë arkitek- 
turë zënë fortifikimet e qendrave paraqytetare. 
Krahas kësaj gërmimet në Gajtan, Xibër, Rosufi, 
Tren, Qeparo, etj. kanë krijuar bazën e nevojshme 
për studimin e thelluar të arkitekturës së këtyre 
qendrave. Rezultatet më' të konsiderueshme dhe për 
arkitekturën e periudhës antike janë arritur në 
studimin e fortifikimeve e kuptueshme kjo për nga 
roli që ato kanë luajtur në historinë tonë, përhapja 
e gjere dhe ruajtja relativisht e mirë. 

Në këtë drejtim jo vetëm që u rrit numri i qend- 
rave të njohura, por në sajë të punimeve të pastri- 
mit, të gërmimeve dhe botimeve përkatëse tashmë 
njihet mire' ark^tektura e fortifikimeve të shumicës 
së tyre. Për më tepër nuk mungojnë dhe sprovat e 
para për nfi Vështrim të përgjithshëm brenda kua- 
drit të urbanizmit ilir. 



— 8 — 



Problem po aq i rëndësishëm për historinë e ar- 
kitekturës është studimi i banesës dhe ndërtimeve 
shoqërore. Duhet vënë në dukje se banesa prehis- 
torike dhe numri më i madh i banesave antike 
njihet vetëm si rezultat i gërmimeve të' pas çliri- 
mit. Po kështu materktli i pasur i mbledhur për 
ndërtimet shoqërore ti'i periudhës antike e ka 
gjetur pjesërisht rrugën e botimit. Në këtë drejtim 
nuk mungojnë dhe artikujt e mirfilltë që' trajtojnë 
arkitekturën, si ai per monumentin e Agonotetëve 
ku korrigjohet dhe rikonstruksioni i gabuar i Rejit, 
madje per disa kategori si varret monumentale ja- 
në botuar dhe artikujt përgjithësues. Krahas kësaj 
janë gjurmuar dhe botuar një pjesë e mirë e ndër- 
timevc inxhinjerike të periudhëi anitike: rrug&t, 
urat dhe ujësjellsat. 

Gjurmimi dhe studimi i qendrave të periudhës 
së vonë antike ka sjellë njohjen e mivë te' sistemit 
fortifikues të kësaj kohe, kishave paleokristiane 
dhe rritjen e konsiderueshme të numurit të monu- 
menteve të njohur. Nga ana tjetër gërmimi në një 
sërë qendrash të mirëfillta të kësaj periudhe si dhe 
në qëndra antike që vazhdofnë deri në antikitetin 
e vonë, ka sjellë një njohje më të thellë të kësaj 
arkitekture, duke dhën$ mundësi Ihe për urtikuj 
përgjithësues. 

Arkitektura e mesjetës së hershme ka qënë para 
çlirimit një njollë e bardhë. Studimet e një sërë 
qendrash me zanafillën ose me vazhdimësi në 
këtë periudh'i, si Shurdhahu, Pogradeci, Peterela, 
Stelushi etj. krijuan mundësinë e njohjes së siste- 
meve mbrojtëse dhe në një farë mase njohjen s 
arkitekturës së tyre të hrendshme, të banesave dhe 
nd'-irtimeve të kultit. Këto studime kanë rëndësi 
të veçantë pasi kjo është dhe periudha më e zbetë 
për nga burimet e shkruara dhe njëkohësisht nje' 
hallkë e domosdoshme për ndjekjen e proçesit dia- 
lektik të zhvillimit të jet'ës dhe arkitekturës në 
vendin tonë. Punimet masive ftë pastrbmiit dhe 
restaurimit wë një sërë qytetesh të fortifikuara t'i 
mesjetës së mesme dhanë po ashtu mundësinë për 
vlerësimin arkitektonik dhe studimin e tyre. Madje 
duhet vënë ne' dukje se në këtë drejtim ëshb'i shë- 
nuar një kthesë e plotë në krahasim me paraçliri- 
min. Njohja e mirë e arkitekturës së një serë qen- 
drash si Berati, Kanina, Petrela, Durrësi, Kardhiqi, 
Bashtova etj. dhan'i mundësinë që për to të' kryhen 
nfë varg studimesh t'i profilizuara ne' arkitekturën 
e fortifikimeve në të cilat trajtohen vetë fortifiki- 
met, elementët përbërës, tradita dhe evolucioni. 
Krahas kësaj gërmimet në Berat, Kaninë, Pogradec 
dhe në qendra bë tjera kanë' krijuar mundësi edhe 
për njohjen e bazës ekonomiko-shoqërore të k'etyre 
qendrave. Gërmimet dhe studimet e mësipërme 



bënë të njohur gjithashtu banesën e në një farë 
mase edhe urbanistikën e kësaj kohe. Studimi i 
qendrave kryesore dhe kështjellave, nxferin në pah 
huazimet reciproke, si dhe vazhdimësinë e traditës. 
Për arkitekturën e kultit janë kryer studime në një 
numur të madh kishash bizantine. Njëkohësisht 
janë evidentuar një numur i madh kishash post- 
bizantine duke arritur tek një studim i parë pe'r- 
gjithësues. 

Studimet më bë plota për periudhën e vonë mes- 
jetare atë të pushtimit Osman dhe Pashallëkeve 
t'ë pa varur, i përkasin fortfikimeve. Në këtë' fu- 
shë janë kryer një sërë studimesh për fortifikimet 
e mirëfillta të kësaj pe-riudhe: kalatë e Peqinit, 
Prezës, Vlorës, Libohovës, Tepelenës etj. Të dhëna 
për to jepen edhe nga studimet e qendrave si. Be- 
rati, Petrela, Kanina, Elbasani etj. 

Në sajë te' materialit të grumbulluar dhe studi- 
meve për arkitekturën prehistorike , antike dhe me- 
sjetare ne' vendin tonë sot është krijuar një pamje 
e përgjithshme e kësaj arkitekture, ndonse ende 
jo krejtësisht e plotë dhe e njëtrajtshme. 

Fillimet e arkitekturës në vendin tonë i shënoj- 
në banesat prehistorike. Banesat e neolitit të vonë' 
në Maliq e Kamnik, banesa eneolitike në Cakran 
dhe ato lakustër në Maliq, ndonëse të ndryshme 
nga njëra tjetra paraqesin vazhdimësi në zgjidh- 
jen planimetrike dhe tipa mjaft të avancuar per 
kohën kur u ndërtuan. Ky koezion arkitektonik vi- 
het re më qartë në periudhën pasuese, atë të bron- 
xit, e shprehur në arkitekturën e kodërvarreve të 
cilat kanë tipare të përhashkëta në tërë tcritorin e 
vendit tonë. Unitet arkitelttonik paraqesin dhs 
qendrat e fortifikuara, si në zgjedhjen e tereneve, 
ashtu dhe në zgjidhjen planimetrike. Duke ndry- 
shuar funksionin nga strehime t'ë nfë faze paraur- 
bane në qendra protourbane dhe me' tej në qendra 
të vërteta urbane, fortifikimet pësojnë evolucion 
në zgjidhjen dhe format arkitektonike si dhe tek- 
nikën e ndërtimit. Këto ndërtime përbëjnë nfëko- 
hësisht dhe prologun e fortifikimeve antike, Si 
pasojë e kësaj pasurie zgjidhjesh një sërë elemen- 
tesh të sistemit fortifikues të periudhës antike du- 
het të shihen si ndryshime cliësore, pasoja te evo- 
lucionit i<ë brendëshëm të fortifikimit. Në këtë 
drejtim larmia e madhe e fortifikimeve prehisto- 
rike krijoi një arsenal të pasur për qytetet e ndër- 
tuar rishtas. Në fortifikimet e periudhës qytetare 
ilire vihet re njohja e përsosur kushteve të terre- 
nit, shfrytëzimi i plotë l tij si dhe zgjidhja e for- 
mave racionale, pa rënë në manierizëm siç vërehet 
tek disa fortifikime helenistike. 

Ndërtimet me karakter shoqëror që janë zbulu- 
ar në Apolloni, Dyrrah dhe në' qyfete të tjerë Ilire 



9 — 



janë dëshmi e zhvillimit ekonomiko-shoqëror për- 
gjatë antikitetit. Pa dyshim që arkitektura e kësaj 
kohe u zhvillua në lidhfe të ngushtë me arkitek- 
turën bashkëkohëse helenistike, e cila shprehjen 
më te' qartë e gjente në qytetet koloni. Por së pari 
vetë këto qendra iu nënshtruan nje' fluksi të fuqi- 
shëm, në rradhë të parë njerzor, duke u ilirizuar 
së tepërmi. Nga ana tjetër arkitektura dhe veçanë- 
risht urbanistilca në këto qëndra u zhvillua në më- 
nyrë krijuese duke dhënë kontribuiin e saj në the- 
sarin e arkitekturës bashkëkohëse. Një sëvë qyte- 
tesh si Apolonia, Antigonea etj. kanë një vendosje 
të rregullt në kuartalle, sipas sistemit të quajtur 
hipodamik, zgjidhja urbanistike në to nuk para- 
qitet stereotipe, kështu p.sh. zona e ndërtimeve 
shoqërore në nfë sërh' qytetesh zë mezin e tij, ndër- 
sa në të tjerët pjesën më të lartë, kurse në Ama- 
ntia ndërtimet shoqërore, midis tyre dhe stadiumi, 
gjenden jashtë mureve rrethues. Po kështu vete 
banesat paraqesin tipa të ndryshëm me oborr peri- 
stil, të mbyllur pa oborr dhe ndoshta me çardak. 

Qyteti i periudhës së pushtimit romak me pak 
përjashtime, dhe ata te' vonë (Scampini, Doberi), 
nuk paraqet ndërtime «ex novo» por vazhdime të 
qytetit të' periudhës qytetare ilire. Tradita e for- 
të në urbanistikë dhe arkitekturë, si dhe ndjekja 
nga Roma e linjave të arkitekturës helenistike nuk 
solli ndonjë ndryshim thelbësor në këto fusha. 
Zhv illimi i mëtejshëm i arkitekturës në këtë peri- 
udhë mbështeiet kryesisht në përparimet teknike. 
Nf'ë hov të veçantë marrin ndërtimet inxhinierike. 
Rrugët ndonëse në ndjekje të traseve ilire zgjerohen 
dhe përsosen më tej, nga ana tjetër ndërtohen ura 
të fuqishme dhe ngrihet një' rrjet më i gjerë ujë- 
sjellësish. 

Përsa i përket ndërtimeve shoqërore së pari shi- 
het ripërshtatja e ndërtimeve të trashëguara ose 
shfrytëzimi i skemave të njohura. Nga ana tjetër 
përmasat dhe monumentaliteti i ndërtimeve të tilla 
si amfiteatri i Dyrrahut dëshmojnë për zhvillimin 
ekonomiko-kultural Pë katij qyteti si dhe aftësitë 
krijuese te' asai vlejade të madhe mieshtrash ven- 
das që morën pjesë në ndërtimin e tij. 

Arkitektura e banesave të kësaj kohe ve në' du- 
fcj'e dhe diferencimin klasor ekzistues. Krahas ba- 
nesave ië Butrintit banesat e zbuluara në Apoloni 
e Dyrrah e pasqyrojnë mjaft mirë këtë realitet. 
Banesa e shtresave Pë pasura, e cila i përmbahet 
kryesisht tipit me peristil të trashëguar nga e ka- 
luara, ka një dekor mjaft te' pasur arkitektonik me 
momike dhe një numur të madh ambientesh banimi. 

Në kishat paleokristiane, krahas unitetit me mo- 
numentet e kësaj kohe vërejmë një nivel të mirë 
arkitektural si dhe nj-ë shtrirje në tërë teritorin e 



vendit tonë, sidomos në shekullin V-Vl, që dësh- 
mon për një nivel të lartë kultural dhe ekonomiko- 
shoqëror të Ilirisë gjatë antikitetit të vonë. Ndër- 
mjet tyre një vend te' veçantë zënë baptisteri i 
Butrintit, një ndër monumentet më t'e mëdha të 
kësaj gjinie në botën mesdhetare, bazilika e madhe 
trenefëshe me pilastra dhe transept, po në Butrint 
dhe Kislia e Linit. Përdorimi i rëndomtë i mozai- 
kut dhe trajtimi i pasur arkitekturor dëshmon mo- 
numentalitetin e kësaj gjinie dhe zhvillimin e madh 
ndërtimor. 

Në periudhën e mesjetës së hershme vazhduan të 
përdoren ndërtimet ekzistuese (bazilika e Butrintit 
dhe Ballshit) ku vërehen dhe rimëkëmbje. Dësh- 
mi e ndërtimeve të këtyre shekujve është kapela e 
veshur me mozaike në amfiteatrin e Durrësit 
(shek. X). 

Studimi i monumenteve të kultit nië mesjetën 
e mesme tregon se në krahasim me monumen- 
tet e vendeve fqinje të së njëjtës periudh'i, vendi 
ynë nuk mbeti mbrapa vendeve të tjera, madje 
impulset krijuese që vinin nga qendra e perando- 
risë mundën të krijojnë monumente që dallojnë për 
elemente të vecantë nga forma provinciale. Krahas 
tyre nuk kanë munguar dhe zgfidhjet individuale 
si Kisha në Mesopotam dhe Labovë të Kryqit. Kra- 
has tipareve të përbashkëta me provincat e tjera të 
bizantit dhe elementeve të shkollës së Kostandino- 
pojës gjejmë dhe forma specifike arkitekturale qe 
tregon se tek ne nuk ka pasur një kopjim të mo- 
deleve te' gatshëm, formave dhe elementeve të ar- 
kitekturës bizantine, por një pjesëmarrje aktive të 
ndërtuesve në krijimin e veprës, 

Krahas prirjes drejt arkitekturës bizantine një 
varg krahinash të' vendit tonë u njohën ose u ori- 
entuan drejt perëndimit latin. Kështu duke filluar 
nga krahinat rreth Durrësit e deri tek ato prane' 
S\hkodrës, monumentet e tregojnë qartë lidhjen 
me arkitekturën fomaniko-gotike në' mënyrë të\ 
dreftpërsëdrejë ose të ndërmjetëshme. Një kufi i 
prerë ndërmjet dy ndikimeve nuk mund të vendo- 
set. Në monumente, te' cilat nga ana tipologjike i 
përkasin arkitekturës bizantine gjejmë elemente 
perëndimore, por nuk mungojnë dhe rastet e ana- 
sjelltë, ku në monumente që zgjidhen sipas skemave 
perëndimore takohen elemente lindore. Kjo ndër- 
thurje e elementeve dëshmon se ndërtuesit tanë 
nuk ishin t'i lidhur në mënyrë të pa zgjidhëshme 
me kanunet e një tradite, por për përdorimin e lir- 
shëm të principeve dhe formave arkitekturale të 
përgjithshme për periudhën e dhënë. , 

Fortifikimet mesjetare në vendin tonë lidhen me 
disa periudha kryesore ndërtimi, atë bizantine, të 
fuqizimit të shtetit arbëresh dhe principateve feuda- 



— 10 — 






le, me epopenë e lavdishme tië Skënderbeut dhe së 
fundi me atë t'e fuqizimit të pashallëkëve të pavarur 
shqiptarë. Krahas qyteteve të' fortifikuar si Berati, 
Lezha, Shkodra, lcu jeta vazhdon pa ndërprerje duke 
e përcjellë traditën e jortifikimit dhe njëkohësisht 
me të dhe sistemin urbanistik nga antikiteti ne 
mesjetië, një Jiallkë me rëndësi paraqet arkiteklura 
e kështjellave. 

Me pushtimin osman të vendit, hyn edhe ideollo- 
gjia e tyre, e cila gjen në arkitekturë shprehjen me 
ndërtimin e xhamive dhe një sërë objektesh të tje~ 
ra si tsae, tyrbe, medrese, hamame etj. Këto ndër- 
time jan'i krycr nga të njëjtët mjeshtra dhe në të 
njëjl'ën kohë me arkitekturën popullore dhe atë 
pasbizantine dhe s'janë të pakta lidhjet që vërehen 
me to. Xhamitë që ruhen në' vendin tonë datohen 
që prej shekullit XV-të. Ato dallohen per lidhjen 
me arkitekturën bizantine si për vëllimin qendror 
me kupol, kur kanë të tillë, ashtu dhe për teknikën 
e ndërtimit. Më' vonë xhamitë fillojnë të ndërtohen 
gati kudo dhe mjaft prej tyre paraqesin vlera jo të 
vogla, sidomos ato të disa qendrave si Berati, Shko- 
dra, Elbasani, Tirana. Krahas këtyre ndërtimeve 
gjatë shekuiiit të XVI-XIX, në vendin tonë u ngri- 
tën dhe nfë' varg faltoresh të krishtere, ndërtimi i 
të cilave ishte ndërprerë në shekullin e parë pas 
pushtinvlt. Fillimet e kësaj arkitekture i takojnë 
gjysmës së dytë të shek. XVI me ndërtimet e vogla 
të thjeshta. Kjo veprimtari ndërtimore arrin pikën 
më të lartë n>ë mes të shekullit XVIII në bazilikat 
e Voskopojës. Ndonëse në këtë periudhë janë tra- 
shëguar mjaft principe figurative e konstruktive 
të periudhës para pushtimit Osman, vetë ndryshi- 
met që vërehen në ndërtimin e të dy periudhave, 
rruga e veçantë që ndoqi zhvillimi i tipareve arki- 
tekturale si dhe shprehjet specifike arkitekturore e 
konstruktive na dëshmojnë se nuk kemi të bëjmë' 
me një riprodhim formal të prototipeve të vjetër, 
por me një përpunim krijues të tyre, n's përshtatje 
me kushtet e reja. Duke marë në konsideratë shtri- 
rjen krahinore dhe kohore të kësaj arkitekture vë- 
rehet se në zona dhe në periudha te caktuara duket 
preferenca për tipe të caktuara, që të çon në men- 
dimin për ekzistencën e atelieve ose grupeve të 
ndërtuesve që kanë vepruar në vendin tonë. 

Në periudhën e pashallëkeve të pavarur shqipta- 
P'i, veçanërisht në at'ë të Ali Pashë Tepelenës, for- 
tifikimet marin një hov tië veçantë. Në këto forti- 
fikime, të ndërtuara nga mfeshtra e arkitektë shqi- 
plarë, shihet njohja mjaft e mirë e artit të forti- 
fikimit dhe teknikës së ndërtimit. Me gjithë zgji- 
dhjet e veçanta ne' përshtatjen me terrenin në to 
shihen nj'ë sërë tiparesh të' përbashkëta. Po kështu 
ndëriimet inxhinjerike si ura, ujësjellësa etj., të ci- 



lat ruhen në shembuj jo të paktë, janë d<ëshmi e 
gjallë për zhvillimin ekonomiko-shoqëror të vendit 
tonë dhe flasin për një traditë dhe mjeshtri ne' 
ndërtimin e tyre. 



Ne trashëgiminë arkitektonike të popullit tonë, 
një vend të' posaçëm zë dhe arkitektura popullore, 
e cita shfaqet më me forcë ne' banesat qytetarë dhe 
fshatare. Arkitektura popullore dallohet si një) 
krijimtari vërtetësisht e masave e cila për karak- 
terin e saj pasqyron në mënyre' të drejtëpërdrejtë 
gjeninë krijuese të popullit. Ajo duke rrahur tië plo- 
tësojë kushtet më të domosdoshme jetësore të mba- 
rë shoqërisë, është një veprimtari ndërtimore mo- 
sive. Në këtë vepër si ideues dhe zbatues eshtë 
mjesh^ri popullor, i cili i dalë' nga gjiri i popullit, 
me një përvojë shekullore, ka zgjidhur të gjitha 
problemzt e krijimit dhe zbatimit të veprës arki- 
tektonike. Këto rrethana e bëjnë arkitekturën po- 
pullore pasqyruesen me' besnike dhe t'ë drejtpër- 
drejtë tië kushteve ekonomiko-shoqërore të zhvilli- 
mit të saj historik, sepse mënyra e të banuarit ësh- 
të kushtëzuar nga mënyra e të jetuarit d.m.th. nga 
vëndi që ze çdo klasë në' tërësinë e marëdhënieve 
n>c prodhim. Pref këtej lindin një sërë tiparesh të 
kësaj krijimtarie të veçantë popullore, ndër të cilat 
shquajnt'i karakteri dinamik, pra larmia e tipeve 
dhe e varianteve, prirja e theksuar tipizuese, ra- 
cionalizimi i spikatur etj. Studimi i kësaj gjinie 
të rëndësishme të arkitekturës shqiptare, u bë i 
domosdoshëm jo vetëm si rezultat i natyrshëm i 
njohjes së mbarë trashëgimisë në' lëmin e arkitek- 
turës, por edhe për arsye të gjykimeve aprioristike 
dhe :idonjëherë tendencioze të' disa autorëve të 
huaj, të cilët pohonin se gjoja gjithçka që populfi 
ynë kishte krijuar në' të' kaluarën, me përjashtim 
fr,j ndërtimeve primitive, ishin imitime të modeleve 
të huaja. Shtrirja dhe thellimi i mëtejshëm i stu- 
dimeve, provuan se arkitektura popullore shqipta- 
re shquan për vlera të padyshimta dhe origjinale 
në drejtimet e saja themelore, se vendi ynë ka qe- 
në një nga më aktivët ndërmjet atyre ballkanikë. 

Ashtu si edhe në' fushat e tjera, madje ne' më- 
nyrë më të ndjeshme, studimet e së kaluarës mbi 
avkitekturën tonë popullore ishin tepër të' rralla 
dhe natyrisht jo sistematike, Burimet shkrimore 
prekin mjaft rrallë dhe në mënyrë anësore këtë 
krijimtari. Të dhënat e pakta mezi jepnin mundësi 
të krijohej një ide e përgjithëshme mbi karakterin 
e qendrave të banuara dhe aqë më pak të banesës 
përpara shek. të XVII. Pikërisht në mesin e këtij 



— 13 — 



shekulli Evlija Çelebiu jep të dhëna me intëres 
mbi karakterin urbanistiko-arkitektural të qytetit - 
shqiptar të kohës si dhe banesës. Duhet të kalojnë 
thucijse dy shekuj të tjerë për të rifilluar interesi- 
mi për banesën shqiptare, përsëri nga albanologët 
dhe studjuesit e huaj. Ndër ta duhet të përmendim 
së pari Hanin, të dhënat e të cilit dallohen për sak- 
tësi dhe në përgjithësi nga një vlerësim thuajsj 
prej specialisti të fushës. Interes të veçantë para- 
qesin të dhënat e A. Buesë, PukëviUt etj. Fillimi i 
shek. XX shënon rritjen e interesimit për banesën 
shqiptare, veçanërisht të banesës fshatare të zo- 
nave malore të Shqipërisë së Veriut. Kjo lidhet 
me punimet e F. Nopçës dhe A. Haberlandit. F. 
Nopça u ndal më gjatë dhe më thellë se të gjithë 
paraardhësit e tij mbi banesën fshatare të Shqipë- 
risë së Veriut, duke u ndalur veçanërisht mbi ti- 
pin e kullës si banesë fshatare. Studimet e tij për 
një kohë gëzonin një vlerësim të mirë, për faktin 
se ato në përgjithësi tregonin për kompetencën e 
autortt në lëmin e kulturës popullore. Por studi- 
met e fundit të autorëve tanë, që përfshijnë gjur- 
mimin sistematik të Shqipërisë së Veriut, dhanë 
një kuadër tjetër dhe interpretime të reja të ba- 
zuara mbi një material më të gjerë faktik, Në pu- 
nimet e Nopçes, veçanërish't në ato për kuUën si 
banesë. shihet tashmë qartë rruga e gabuar meto- 
doloqjike në kërkimin e gjenezës së këtij tipi, du- 
ke bërë hipoteza të pabazuara mbi prejardhjen e 
saj në vendin ton'ë, nga dukuri të dorës së dytë, apo 
thiesht formale. Kapja kryesisht vetëm pas disa 
Hpave dhe lënia pas dore e shfaqjeve të tjera të 
btmesës fshatare të Shqipërisë së Veriut, është 
një dobësi tjetër me rëndësi e veprës së këtij au- 
tori. e cila përshkohet nga mbisundimi i teorisë së 
importimit. 

Studiuesi ijetër A. Haberland dha një kontribut 
më modest, duke qëndruar gjithashtu besnik i teo- 
risë se' importimit, pra mohimit të kushtëzimit të 
fenomeneve arkitektonike nga ato ekonomiko-sho- 
qërore. Të dy këta autorë nuk arriiën të kapin 
rëndësinë e zhviUimit të brendshëm të banesës 
shqiptare, pra krijimin e tipave dhe varianteve të 
rinj dhe të lidhin këtë dukuri me shkaqet e vërte- 
të shtytës. Më vone' M. Vrban boton punimin e tij 
mbi vendbanimet e Shqipërisë së Jugut. Autori i 
këtij punimi prek gjerësisht në veprën e tij dhe 
banesën, duke prurë të dhëna me interes, por pa 
mundur te japë nfë kuadër të plotë, e aq më pak 
një shpjegim të drejtë te' karakterit të kësaj bane- 
se. M. IJrbani e stërmadhon pa bazë ndikimin e 
faktorit gjeograjik, duke mos mundur këshiu të 
shpjegojë drejt faktorët përcaktues në morfologjinë 
e banesës. Gjithashtu ai thekson tepër karakterin 



mbrojtës të saj. Në përpjekjen për të përcaktuar 
prejardhjen e banesës së vonë të kësaj zone, dufcët 
qartë mungesa e kualifikimit për iushën si dhe 
jakti i njohur i studimeve t'ë pakta të asaj kolie, 
të cilat padyshim kawë ndikuar në këto gjykime të 
pabnzuara. Përf-undimisM, Udhur me studimet e 
autorëve të huaj mbi banesën shqiptare, mund të 
thuhet se ato jo vetëm nuk arritën të japin një 
tabllo të' plotë e të saktë t'ë arkitektuvës sonë popu- 
llore, por ne' mjaft raste kanë dhënë një paraqitje 
të gqbuar të saj. Shumë qartë shihet kjo në për- 
pjekjen e ndonjë autori të huaj bashkëkohës, për 
të shikuar mbare' banesën ballkanike duke u bazu- 
ar për Shqipërinë mbi botimet e autorëve të më- 
sipërm. Këto materiale si dhe par<Lgjykfynet, U- 
dhur me aftësitë krijuese të popullit tonë, kanë 
kushtëzuar pasqyrimin e shtrembëruar të realitetit 
të' banesës shqiptare. 

Fillimet e një pune sistematike, mbi baza të shë- 
ndosha metodologjike dhe me nivelin e duhur 
shkencor, i përkasin jviteve të pasçlirimit. Partia, 
duke vlerësuar mbarë trashëgiminë arkitektoniks 
të së kaluarës, i kushtoi një rëndësi të veçantë 
arkitekturës popullore si krijimtari autentike e ma- 
save, si pjem e rëndësishme e kulturës popullore. 
Njohja dhe vlerësimi i kësaj trashëgimije u lidh 
së pari me punën intensive për gjurmimin e qy- 
teteve tanë, lidhur me venien në mbrojtje shtetë- 
rore të ndërtimeve me vlerë të arkitekturës shqi- 
ptare. Kjo veprimtari e sh'ënuar, e kryer me suk- 
ses nga kuadrot tona të reja duhet konsideruar me 
të drejtë një nga sukseset e para shumë të' rëndë- 
sishme për ruaftjen dhe studimin e vlerave ne' 
këtë fushë. Rreth viteve 1962-63 fillojnë publiki- 
met e para, lidhur me studimin e banesës qytetare 
në bazë qyteti. Këto publikime marrin nfë hov të 
ri pas viteve 70. Kështu në' artikuj të veçantë u 
trajtua përgjithësisht morfologjia dhe karakteri i 
banesës, në qytetet e Beratit, të Krujës, të Gjiro- 
kastrës, të Tiranës, t>ë Korçës, te' Shkodrës dhe të 
Elbasanit. 

Këto studime, që lidhen kryesisht me banesën e 
shekujve të XVIII-XIX, bënë të mundur krijimin 
e një kuadri deri diku të plotë të' tipologjis-ë së 
banesës qytetare shqiptare, gjenezës së saj dhe evo- 
lucionit në kohë. Kështu në' trashëgiminë tonë arki- 
tektonike në lëmin e banesës qytetare u dalluan dy 
grupe që kanë për kufi kohor vitet rreth mesit 
IH shekullit të kaluar. Grupi i parë' i përket atij 
realiteti ekonomiko-shoqëror, ku mbisundonte eko- 
nomia feudale me copëzimin dhe izolimin e njësive 
të ndryshme teritoriale, e cila kushtëzoi dhe një 
tipologji të larme. Brenda tipeve kryesore, banesës 
Tiranase, banesës me hajat, banesës me çardak 



— 14 — 



dhe asaj grjirokastrite, takohet një shumllojshmëri 

variantesh, të cilët duke ruajtur karakteristihat 

themelor etë tipit, luhatin në numrin e ambien- 

teve, në trajtimin kompozicional dhe në atë arki- 

tektonik. Kë'ta variante shprehin qartë rrugën e 

zhvillimit i'd tipit, që vjen si pasojë e rritjes së 

kërkesave jetësore ndaj banesës, si dhe difencimit 

klasor të shtresave qytetare. Ky diferencim ka bë- 

rë që këta variante të bashkëjetojnë me njeri ije- 

trin. Krahas ndryshueshmërisë në planin tipolo- 

gjifc, vërehet nje njësim i theksuar në trajtimin e 

pvrbërësave të veçantë kompozicionalë. Kjo tipologji 

e larme, që njohu një zhvillim shumë shekullor, 

karakterizohet në përgjithësi nga lidhje të ngushta 

me banesën fshatare, veçanërisht në variantet e 

thjeshta të saj, zgjidhet racionaie kompozicionale, 

tipizimin si dhe lidhjen e mirë me trualiin. Ajo iu 

përgjigj mjaft mirë nevojave të shoqërisë së kohës 

me reaiizime që shpesh arrijnë në vlera të shënuara 

arkitektonike. Gjatë periudhës së dytë të shekullit 

kaluar, si pasojë e rritfes së karakterit qytetar të 

ekonomisë, shfaqet një prirje e theksuar njësuese 

në tipologjiv.ë e banesës, e cila u shpreh më qartë 

me ndërtimin e një tipi të ri banese, krahas rikon- 

struksionit të një numëri të madh banesash të tipe- 

ve të vjet'ir. Konceptet e reja në kompozionin dhe 

trajtimin arkitektonik te' banesës u pasqyruan gjerë 

sisht në katër tipat tradicional'ë, me intensitete të 

ndryshme në tipa të ndryshme, kështu ato u ndianë 

më fort në' Berat dhe pak në Gjirokast'ër, Tipi 

i ri i banesës me një zhviliim te' shpejtë mor- 

fologfik zuri së pari vend në Korçë, ndersa më 

vonë përhapet dha në qytetet e tjera. Banesa korça- 

re, banesë tipike e shtresave të ndryshme të borgje- 

zisë, ka nj'i koncept racional për kohën, të' pangar- 

kuar me dekoracion, me një përpunim t'z' baraskuj- 

desshëm te' brendisë me pamjen e jashtme. Kjo ba- 

nese' ka afërsi t'ë dallueshme me banesën ballkanikë 

i'e' kohës. 

Fillimet e punës për gjurmimin e ndërtimeve 
fshatare i përkasin sektorit të etnografisë. Në arki- 
vin e këtij sektori ruhet një dokumentacion i pasur 
fotografik e grafik mbi banesën fshatare të krahina- 
ve të ndryshme të vendit, Krahas grumbullimit të 
materialit në terren, dalin dhe publikimet e para, në 
të cilat arkitektura fshatare ose preket në mënyrë 
anësore ose bëhet objekti kryesor i studimit. Por 
ne' studimet e para për vet'ë kushtet objektive ndihet 
ende karakteri fragmentuar, ato nuk i kaluan kufijtë 
e një fshati, ose e shumta të një krahine. Për vetë 
vlerat e mëdha të ndërtimeve fshatare, si dhe rit- 
met e larta të transformimit të jetës në fshatin tonë 
socialist, u bë i domosdoshëm intensifikimi i punës 
kërkimore në ketë' dreftim, Vendimi i KësMllit të 



Ministrave mbi «Gjurmimin dhe vënien në mbrofije 
shtetërore të ndërtimeve fshatarev krijoi kushtet per 
intensifikimin e kësaj ndërmarrjeje shumë të rëndë- 
sishme shkencore. Studimet mbi arkitekturën e ba- 
nesës jshatare kanë synuar të sqarojnë problemin e 
parë, por mjaft t'ë rëndësishëm atë të' tipologjisë se' 
kësaj arkitekture. Kjo nënkupton parashtrimin e ma- 
terialit p'ër krahina të ndryshme të vendit dhe nxje- 
rrjen e karakteristikave kryesore të tipit mbizotë- 
rues, i cili eshte' bërë' i përgjithshëm dhe është për- 
hapur në shtresat e gjëra të fshatarësisë. Tipi mbizo- 
tërues i një kmhhie nuk shihet si n;ë dukuri siatike 
e dhënë njëherë e përgjithmonë, por si një proces i 
vazhdueshëm zhvillimi, transformimi të përhershëm 
të' tipareve arkitektonike e konstruktive, deri sa 
arrihet shpeshherë ne' të tilla ndryshime, sa që kemi 
të bëjmë me konceptime arkitektonike të' reja, ose 
n'i raste të tjera, në' zëvëndësimin e tipeve të vjetra 
me te' rinj. Kjo dinamikë zhvillimi pasqyron në ra- 
'dhS të parë ndryshimin e kushteve shoqërore dhe 
ekonomike. JVë këto studime nuk ka munguar aspe- 
kti krahasues ndërmjet arkitekturës fshatare të kra- 
hinave të ndryshme, për të nxjerrë anët e përbash- 
këta dhe ndryshimet ndërmjet tyre, baz'ën e përba- 
shkët të varianteve të përdorura dhe rrezen e për- 
hapjes së tipeve të ndryshme. Këto studime kanë vë- 
në në dukje shumëllojshmërinë e tipave dhe varian- 
teve të arkitekturës fshatare, një larmi të madhe 
zgjidhjesh arkitektonike e konstruktive. Kjo larmi 
është më e dukshme ne' Shqipërinë e Veriut, ku ve- 
çimi i krahinave ishte më i madh. gfë qe' theksoi da- 
llimet lokale jo vetëm ne' banesa por edhe në aspe- 
kte të tjera te' kulturës materiale dhe shpirtërore. 
Me tipare më të unifikuara paraqitet banesa fshata- 
re në Shqipërinë e Jugut. Por duke qenë i thjeshtë 
programi i kërkesave te' familjeve fshatare dhe ne- 
vojat për ambjente thuajse të njëjta, gjithashtu ku- 
shtet ekonomiko-shoqërore dhe gjeografiko-kiima- 
terike të ngjashme, shpeshherë takohen konceptime 
arkitektonike të përaf'irta, në mos të njëjta. Një kon- 
tribut jo të paktë në këtë drejtim kanë dhënë dhe 
mjeshtrat, të' cilët duke lëvizur nga një krahinë në 
tjetrën, kanë përhapur elementë arkitektonikë e ko- 
nstruktivë, metoda ndërtimi dhe deri diku principe 
kompozicionale. 

N'ë kundërshtim të dukshëm me studimet e para- 
çlirimit, të cilat dhe në konceptimet arkitektonike të 
zhvilluara mundoheshin të gjenin ndikimin e jash- 
tëm, studimet tona, pa mohuar ndikimet reciproke 
ndërmjet vendeve fqinjë, kanë theksuar zhvillimin e 
brendshëm të arkitekturës popullore, ev olucionin e 
kësaj arkitekture nga format e thjeshta në' ato më 
të zhvilluarat. Dhe me qe' kjo rrugë është e natyr- 
shme, me që ndërtimet janë në unitei me kushtet e 



— 15 — 



jetBses së popullsisë, me terrenin, materialin, me shi- 
jen estetike të kohës, atëherë padyshim që kemi të 
bëjmë me një arkitekturë origjinale. Studimet e pas- 
çlirimit kane ndihmuar në krijimin e një tablloje më 
të plotë të arkitekturës popullore shqiptare, e cila 
nga vlerat që përmban, ka zënë vendin^SLë meriton 
në arkitekturën popullore ballkanike. 



Studimet e deritanishme te' autorëve tanë' në fu- 
shën e arkitekiurës shqiptare, që kanë prekur thuaj- 
se të gjitha shfaqjet e saja në gjini dhe në kohë, na 
kanë dhënë njëpasqyrë' të mirë të zhvillimit të ka- 
rakteristikave ië saj. Këto studime, me materialin s 
shumtë, mbi të cilin mbështeten, kanë hedhur bazat 
e shëndosha për të kaluar në një thellim të mëtej- 
shëm. Kargkteristikë e këtyre studimeve qe përbë- 
jnë fazën e parë e do të thoshim dhe me' të' rëndësi- 
shmen, është se ato rrahin të japin materialin e gjë- 
rë faktik mbi një bazë të shëndoshë metodike dhe 
metodologjike. Karakteri përgjithësisht klasifikues i 
këtyre punimeve rrjedh nga vetë karakteri i hulu- 
mtimeve, i cili pati për synim njohjen e realiziraeve 
arkitektonike të së kaluarës në të gjitha format e 
saj. Ky material i gjërë i mbledhur dhe pjeserisht i 
botuar, është themeli dokumentar i domosdoshëm 
për të' siguruar në të ardhmen zgjerimin dhe thelli- 
min e studimeve, për te' kaluar nga e përgjithshmja 
n<ë të veçantën e sërisht te e përgjithshmja, mbi një 
bazë më të gjërë, drejt thellimit e saktësimit përhe- 
rë e me' të madh, për zbulimin e së vërtetës shken- 
core. 

Historia e arkitekturës shqiptare ësht'i në raport 
të ngushtë me shkencat e tjera albanologjike, prej 
të cilave ndihmohet, njëkohësisht me përfundimet e 
saj, kontribuon për sqarimin e shumë problemeve të 
tyre. Lidhjen më të ngushtë historia e arkitekturës, 
e gjen me historinë, ajo ndihmohet nga kjo e fundit 
wë karakterizimin e përgjithshëm të kuadrit historik 
në të cilin janë zhvilluar shfaqjet e ndryshme arki- 
tektonike, "Nga ana e 'saj historia e arkitekturës, me 



konkluzionet e saj, i'ishtë një mbështetje e sigur- 
të për historinë lidhur me saktësimin e shumë çë- 
shtjeve, si shkallën e diferencimit klasor në epoka 
të ndryshme, karakterin e vendbanimeve fshatare 
apo qytetare, lidhjet ndërmjet krahinave dhe ato të 
popuiiit tonë me etnoset e tjerë, si dhe shumë pro- 
bleme të tjera, 

Rezultatet studimore të deritanishme në lëmin e 
arkitekturës popullore në Shqipëri, janë të tilla, që 
kanë krijuar një kuadër të përgjithshëm të' zhvilli- 
mit në kohë dhe të karakterit të saj, thuajse në të 
gjitha gjinitë. Këto rezultate objektivisht kanë kri- 
juar kushtet p'ër arritjen e një sinteze të kësaj vep- 
rimtarie ndërtimore të etnosit tonë. Vlerësimi shu- 
më i madh i Partisë për trashëgiminë pozitive të së 
kaluarës dhe veçanërisht i kulturës popullore, kri- 
juan kushtet për këto arritje të mëdha, në nj'ë peri- 
udhë relativisht të shkurtër kohe, duke u bërë kë- 
shtu dhe studimi i arkitekturës shqiptare një disi- 
plinë me' vete, brenda kuadrit të shkencave alba- 
nologjike, n<ë një radhë me disa prej tyre përsa i 
përket arritjeve. 

Kongresi i VII i Partisë shtroi detyra të qarta li- 
dhur me thellimin e studimeve dhe në fushën e ar- 
kitektures. Në këtë Kongres Shoku Enver Hoxha 
theksoi: «Prapambetja që vihet re në realizimin e 
frymës e të fizionomisë kombëtare në disa lloje të 
artit, e sidomos në arkitekturë, kërkon të' ndërmerren 
studime dhe të bëhet një pune' me' e madhe kërki- 
more». 

Historia e arkitekturës shqiptare deri në vitin 
1912, da ti shërbejë rretheve shkencore, studenteve 
të fakultetit të arkitektur'ës të Universitetit të Ti- 
ranës, arkitektëve dhe urbanistëve si dhe masës së 
giërë të të' interesuarve për problemet e arkitektu- 
rës sonë. Njëkohësisht ky punim do të shërbejë si 
një bazë e mirë për mbështetjen e arkitekturës sonë 
të re mbi tabanin kombëtar, p'ër realizimin e frymës 
dhe fizionomisë kombëtare. Historia e arkitekturës 
në Shqipëri deri në vitin 1912 do të krijovi mundë- 
sinë për një propagandim më të gjërë të arkitektu- 
rës sonë, si brenda ashtu dhe jashtë vendit dhe n*ë- 
herazi do të sherbeië si një bazë e mirë për arritje të 
reja më të thella dhe më të frytshme. 






— 17 — 



K A P IT U LL I I 






ARKITERTURA NGA FILLIMET DERI NË SHEK. VI p.cs. 



Banorët e lashtë të truallit tonë nuk ishin ngulur 
në vendbanime të përhershme, por lëviznin nga një 
vend në tjetrin në grupe të vogla për të siguruar 
ushqimin, Këto grupe për të siguruar jetesën dhe 
për të përballuar fuqitë e natyrës përdornin disa ve- 
gla pune. Në këtë periudhë të gjatë të zhvillimit të 
ngadalshëm të shoqërisë njerzore, njerzit strehohe- 
shin në natyrë, mënyrë jetese që favorizohej së te- 
përmi edhe nga klima e butë. Megjithatë qysh në 
paleolitin e hershëm lindën banesat e para kolektive 
ku mund të strehoheshin 30-40 vetë. Në paleolitin e 
mesëm klima pësoi ndryshime të mëdha, sipërfaqe 
të gjëra akullnajash mbuluan pjesën më të madhe të 
Evropës që kapën edhe majat e maleve të Shqipërisë. 

Të ftohtit ndikoi dhe mbi mënyrën e jetesës së 
r.jeriut, i cili filloi të preferonte për banim shpellat. 
Kga pikpamja e zhvillimit të shoqërisë njerzore pa- 
leoliti i mesëm lidhet me një nga zbulimet e mëdha 
të njerzimit, ndezjen e zjarrit, që i dha për herë të 
pare njeriut mundësinë të sundojë mbi një fuqi të 
natyrës. Ne paleolitin e vonë lind gjithashtu for- 
macjoni më i vjetër ekonomiko-shoqëror, rendi i ba- 
shkësisë primitive. 

Gjurmët më të hershme të jetës njerzore te zbu- 
luara deri sot në vendin tonë i përkasin paleolitit të 
mesem {rreth 100.000-30.000 vjet më parë). Këto ja- 
në gjetur në fshatin Xarrë të Sarandës dhe përfaq- 
sohen nga vegla primitive stralli të punuara trashë. 
Dëshmi të jetës në Paleolitin e vonë janë zbuluar po 
në fshatin Xarrë, në shpellën e Shën-Marinës {në 
Bogas të Konispolit) dhe në rrëzën e Mallt të Dajtit. 

Neoliti (6000-2000 vjet para e. sonë) eshtë periu- 
dha e lulzimlt të rendit të bashkësisë primltive. Në 
këte kohë vihet re një zhvillim i dukshëm i forcave 
prodhuese që pruri ndryshime të mëdha në jetën 
ekonomike e shoqërore. Dolën vegla të reja pune 
të panjohura më parë, si çekanë prej guri, sopata, 
dalta, vegla pune prej kocke etj. të cilat e zgjeruan 



veprimtarinë ekonomike të njeriut. Krahas gjuetisë 
dhe mbledhjes së produkteve të gatshme në natyrë, 
llndi blegtoria dhe bujqësia primitive. Në Neolit je- 
ta u bë Intensive, këtë e dëshmojnë stacionet e shu- 
mta të zbuluara në vendin tone, që fillojnë qysh nga 
neoliti i hershëm (Kolsh i rrethit të Kukësit) ku ja- 
në fiksuar dhe gjurmët e para të arkitekturës. Dy 
stacjone të rëndësishme të neolitit të mesëm janë 
Cakrani (rrethi i Fierit) dhe Dunaveci (rrethi i Kor- 
çës). Gjatë neolitit shpellat vazhduan të përdoren 
për strehim; por njëkohësisht njerzit ndertonin ba- 
nesat e tyre me mure të thurura me degët e pemëve 
dhe të lyera në pjesën e brendëshme me baltë. Pra- 
në lumenjve dhe liqejve shpesh banesat ndërtohe- 
shin mbi platforma dërrasash të mbërthyera mbi 
hunj të nguluar vertikalisht në tokë (vendbanimet 
palafite). Një vendbanim i tillë është zbuluar në Du- 
navec të Korçës. (neoliti i mesëm) dhe në Maliq (rre- 
thi i Korçës) (neoliti i vonë). Në ndonjë rast vendba- 
nimet neolitike kanë qenë të fortifikuara si në Kam- 
nik (rrethi i Kolonjës) dhe në Maliq. Një element 
tjetër që të tërheq vëmëndjen në ndërtimet neoliti- 
ke të vendit tonë janë edhe furrat që përdoreshin 
për pekjen e qeramikës. Të tilla janë zbuluar në 
stacjonin prehistorik të Cakranit. Kamnikut dhe 
Maliqit. 

Në mbarim të periudhës neolitike (fundi mijvje- 
çarit III p. e. r.) në Gadishullin Ballkanik si dhe në 
treva të tjera të Euroazisë, u dyndën fise të shumta 
indoeuropiane. Prej fiseve të ardhura u formua gja- 
të periudhës së bronxit, nëpërmjet një rruge të ndër- 
likuar asimilimi bashkësia e madhe etnike e Ilirëve. 
Shumë vendbanime të vjetra u pushtuan prej të ar- 
dhurve dhe u asimiluan, ndërsa disa të tjera u shka- 
terruan. Procesi i asimilimit dhe i transmetimit të 
traditës ndërtimore tek popullsija e porsaardhur, 
bëri që disa lloj ndërtimesh si ato të palafiteve të 
përdoren edhe nga ilirët H^ri jip fj^gk. V p. e. s. Kra- 

r; _- -^^ 



sX^" 



y?\ 






— 499 — 



BANESA QYTETARE GJATË GJYSMËS SË DYTË TË SHEK. XIX 



Gjysma e dytë e shek. XIX, deri aty rreth çerekut 
të parë të shek. XX, kur ndërti p-n j h^nf^ _________!____- 

tare^ f illon të pushpjë së_ flëini-Jgril imtarj popullore, 
shkëputet qartazi nga tipologjia dhe përgjithë- 
sisht karakteri i banesës së periudhave paraardhëse. 
Në mbarë qytetet e vendit tonë fillojnë të shfeqen 
koncepte të reja në banesë, si refleks i atij procesi të 
rëndësishëm historik që lidhej me lindjen dhe 
fuqizimin e borgjezisë kombëtare, e cila kërkonte të 
materializonte dhe në banesë mënyrën e saj të je- 
teses. Kushtet e reja ekonomiko-shoqërore të kriju- 
ara, natyrisht që zhviHoheshin duke mohuar marë- 
dhëniet e vjetra. Ky proces pati për shkaqe të kup- 
tueshme, intensitete të ndryshme në qendra të ndry- 
shme dhe si pasojë dhe në banesë ai u reflektua jo 
kudo barazisht. Kështu periudha kohore ne sh qyr- 
tim dallohet nga d y shfaqje karaktcristik e në histo- 
rikujn e banesës qytetaire dhe_pikërisht në një proces 
të vrullshëm rindërtimesh në tipat tradiçionale" të 
baneses, krahas atrj ie"IIhdjes së nje t_p__të__i__ar_e- 
se__Procesi i parë me të dytin qëhdrojnë në raporte 
të ndryshme në kohë, kështu në filhm ndjehet një 
shtrirje mjaft e gjëre territoriale e procesit të parë, 
për ti lënë vendm gradualisht shtrirjes së tipit të ri 
tjë banesës. 

Procesi i lindjes së tipit të ri gjeti shtrirje në qen- 
drat pa ndonjë traditë të shquar ndërtimore, në lë- 
inin e banesës, ku zhvilhmi i borgjezisë ndoqi rru- 
gën e zakonshme tjë rritjes dhe fuqizimit të sbtre- 
save zejtaro-tregëtare. Përkundrazi procesi i rindër- 
timit të tipave të vjetër gjeti fushë të gjerë në ato 
qendra ku tipat tradicionalë të banesës kishin arritur 
realizime të rëndësishme, që për vetë vlerën e tyre 
mund të braktiseshin për tu zëvëndësuar me bane- 
sa të tjera, Përmasat e tyre dhe_mundësitë për ndry- 
shime, që shpesh i lejonin lehtë skemat kompozicio- 
nale, krijuan kushte të përshtatshme ppr realizimet 
e reja ne organizamin e banesave të mëparshme. Por 
dhe në qendrat, ku banesat e shtresave të varfëra 
dhe të mesme zejtare, për vetë natyrën dhe mundë- 
sitë ekonomike 1£ tyre, kishin reahzdme modeste, 
fryma e re ndërtimore gjeti truall të përshtatshëm 
për tjetërsimin e banesës, madje dhe në kompozimin 
e saj. 

Veçantitë, në natyrat ekonamike të qendrave të 
ndryshme qytetare, pra dhe në shtre&ëzimin shoqë- 
ror të popullsisë qytetare, kushtëzuan shtrirjen e 
pabarabartë të procesit të rindërtimdt në qendrat e 
ndryshme të vendit. Kështu ky proces u ndje shumë 



i f uqishëm në Berat_ j^çan_?r__jhL_në banesat e shtre- 
sSvë të mesme J_j__ _ejtarëy ed he tr egëtarëve në tre 
la^ef^J_ar^teristike të ketifliytetir^ersaTne^pak 
në banesat e meaKa^he çardak. Gjithashtu në Shko- 
dër kjo rrymë rindërtimesh u ndje sbumë qartë. Ar-_ \ 
syeja e.kësaj_.dukurie duhet kërkuar në mund esitë e 
mt'dha që ;d'ronteJipTl^an5sël'~rne~çaTdairqe mbi 
sundohte' në këtë ~qyteT~Kettr^TmaësTir~_frytëzuan 
plotësisht nga shtresat zejtare dhe veçanërisht ato l 
tregëtare, duke qenë shumica e këtyre të fundit n,ë ' 
lidhje me prona tokash, duke materializuar kështu 
prirjen e theksuar drejt borgjezimit të tyre. Më pak 
u ndje ky proces në Ëlbasan dhe Gjirokaslër. Në El- 
basan banesa tradicionale me hajat, plotësonte ako- 
ma rnirë kërkesat e shtresave të gjera të zejtarëve 
dhe për vetë karakterin e saj ofronte mundësi të pa- 
kta pë futjen e_të rejave në strukturën e saj'. Ndersa 
Gjirokastra kishte arsye te ndjetne shkarazi këto të 
reja, për vetë natyrën ekonomike 1e kësaj qendre, si 
dhe për realizimet e rëndësishme të baneses tipike 
të qytetit, e cila ende i për;gjigj"et mirë kërkesave 
jetësore. Akoma më pak, për arsye të kuptueshme u 
ndje procesi i rindërtimeve në banesën tiranase. 

Procesi i rindërtimeve ashtu sikundër mik qe i të 
njëjtit intensitet në qendra të ndryshme, po ashtu 
nuk u shtri barazisht në tipat tradicionalë të bane- 
sës qytetare shqiptare. Tipat rnë arkaikë, ata që në 
kompozimin e tyre kishin sipërfaqe të medha me 
funksione jo gjithaq të përcaktuara dhe me një çfry- 
tëzim sezonal, ofronin natyrisht mundësi më të më- 
dha për ritrajtim në dobi të një skeme më racionale 
dhe të përpunuar me elementë arkitfktonikë të ko- 
hës. Pikërisht për këto aryse në tipologjinë e bane- 
sës qytetare, deri rreth mesit të shek. XIX, procesi i 
rindërtimeve u ndje më qartazi në tipin me çardak 
dhe pastaj sipas radhës në banesën gjirokastrite, atë 
me hajat dhe së fumdi të banesës tiranase. 

Përhapja relativisht e gje-rë e këtyre të rejave që 
bartnin koncepte funksionale si dhe mjete dhe ele- 
mente të veçantë arkitektonikcH^kor_struktive, duhet 
shikuar si një proces i rëndesishëm konvergjent, i 
cili binte sheshit ndesh me tipologjitnë e mëpar- 
shme, relativisht të larme e të shumtë në numër. 
Këtu jemi përpara një pasqyrimi të drejtpërdrejtë 
të përpjekjeve të borgjezisë për formimin e tregut 
të brendshëm kombëtar dhe më tej të fuqizimit ma- 
rëdhënjeve ekonomike me vendet e tjera ballkanike. 

Në këto kushte tipat e vjeter të banesës dhanë 
niaksmumin e forcës adaptuese, për t'iu përshtatur 



! 



kushteve të reja dhe duhet pohuar se në shumë ras- 
te kjo u arrit mjaft mirë, duke u shkrirë e vjetra me 
të renë më mënyrë thuajse organike. Përvoja e rnie- 
shtrave shqiptarë dhe këtu gjeti fushë, për te rënë 
ne sy shija dhe përgatitja e shëndoshë teknikë në 
një ndërmarrie mfaft te vështirë. 

Le të kalojm.ë tashti në një shqyrtim më të imtë 
të këtjj procesi rmdërtimesh duke ndjekur lipolo- 
gjinë tradicionale, me përjashtim të qytetit të Bera- 
ti. j cili do të trajtohet veças për yetë përmasat dhe 
karakterin e këtij fenomeni në këtë qendër. 

Natyra arktitektonike e qytetit të Beratit aty rreth 
mesit të shek. XIX dhe veçanërisht e tre lagjeve më 
karakteristike të tij: Mangalem, Goricë dhe Kaia ka 
qenë e ndryshme nga ajo e sotmja. I njëjti kompo- 
zim urbanistik dhe thuajse të njëjtat volume ishin 
të kompozuara ndryshe, në katin e banuar, me një 
trajtim të jashtëm arkitektonik ku binte në sy ka- 
rakteri i mbyllur dhe i ashpër i banesës, muret e gu- 
rit të pasuvatuara, dritaret e vogla, strehët e hapu- 
ra, pra në përgjithësi përpunimi i pakët në planin 
arkitektonik. Rritja dhe fuqizimi i shtresave zejta- 
ro-tregtare, që përgjithësisht banonin më këto lagje, 
nuk përputhej më me këto banesa, që në shumë 
drejtime koha i kishte dënuar. Pikërisht në këte 
moment problematik për banorët e këtyre lagjeve, 
vjen tërmet i vitit 1851, i cili e bën më të lehtë ven- 
dimin për rindërtimin e katit të bainuar. 

Ruajtja e katit përdhe, zhvulimi planimetrik i të 
cilit ishte ndikuar dhe nga trualli mjaft i pakët, dhe 
i aksidentuar, ishte i Hdhur nga ana konstruktive 
dhe me foimmlimin kompozicional të katit të ba- 
nuar. 

Për t'iu shmangur deri diku kushtëzimit të kom- 
pozimit të katit të banuar nga ai përdhe, i eih' për- 
ndryshe nuk do të lejonte veçse pak ndryshime, një 
përhapje shumë të gjerë mori teknika me skelet 
druri, e njohur dhe më parë, por me një perhapje të 
kufizuar. Kjo teknikë mundësonte një liri të madhe 
kompozimi në katin e banuar. Shembujt e shumtë 
që ruen sot, veçanërisht në lagjen Mangalem, tregojnë 
përpjekjet për të futur dhe në planimetrinë e katit të 
banuar (fig. 63) koncepte të reja kompozicionale. Më- 
nyra e re e ndërtimit krijonte dhe mundësinë për 
rritjen sadopak të tsipërfaqes së banuar, apo për ko- 
rigjimin e thyerjeve të planimetrisë së katit përdhe, 
në dobi të formave te rregulita gjeometrike. Së fun- 
di kjo teknike lejonte ndërtimin e hapësirave të më- 
dha dhe të shpeshta të dritareve, n>je karakterislikë 
me rëndësi e konceptit të ri. Ritrajtimi i katit të ba- 
nuar nie teknikën e re pruri një pamje krejt të ndry- 
shme të këtyre ansambleve kompakte. Kështu pa- 



500 - 

mja e jashtme ishte barazisht e përpunuar me bren- 
dësinë e banesës. Suvatimi i saj, përdorimi i gjërë i 
kornizave prej druri të dritareve, zvc^ëlimi dhe 
mbyllja e strehëve etj. kishin gjallëruar mjaft pam- 
jen e jashtme (fig. 64), duke zëvendësuar karakterin 
e ashpër monumentai me karakberin e theksuar pik- 
toresk, Gjuha e njëjtë arktitektonike bëri që këta 
ansamble të kompaktësohen dhe më tepër, duke 
punuar si njësi të mëdha kompozicionale. 'fë soditur 
se'- largu në ta nuk bie në sy larmia e kompozimit, 
që shfaqet me tërë dinamizmin dhe shumëllojshmëri- 
në kur kalon nëpër i-rugët piktoreske e mjaft të pa- 
sura me efekte arkitektonike. 
«— Nga tipat e banesës tradicionale shqiptare, ajo me 
çardak shquan ndër të tjerat për ndryshimet e rën- 
dësishme që pësoi gjatë gjysmë së dytë të shek. XIX, 
lidhur me ritrajtime që pfekën kryesisht çardakun, 
shtëpinë e zjarrit si dhe përgjithësisht katin përdhe. 
Këto ritrajtime ndeshen në masë në banesën shko- 
drane rne^cardak, si dhe në banesat e këtij tipi në 
Berat dhe Elbasan. 

Çardaku me sipërfaqen e tij të madhe, thuajse të 
1 gatshfne për sajimin në të të ambienteve të reja, 
me kohë kishte shërbyer si një rezervë për shtimin 
e kthinave të banimit, duke zvogëluar kështu gra- 
dualisht sipërfaqen e tij dhe funksionet fillestare. 
Mbyllja e tij në periudh^n në shqyrtim, i përgjigjet 
mirë prirjes për theksimin e karakterit qy£etar të 
banesës. Çardaku u mbyll me teknikën iashmë të 
njohur të skeletit të drurit duke lënë dritare tepër 
itë mëdha (fig. 65) në çdo hapësirë ndërmjet shtylla- 
ve të dmrit. Qoshqet (fig. 66) g.jithashtu u mbyllën, 
'duke ruajtur ngritjen nga çardatk'u. Çardaku i mby- 
llur, dhe përgjithësisht me sipërfaqe të zvogëluar pa- 
iset me tavan, dukejnarrë -kështu pamjen e një sa- 
lloni të madh ndërlidhes me ndriçim tp bollshëm. 
Dhe oda e zjarrit tepër primitive 'pëson shumë ndry- 
shime, asaj i shtohen apo zgjerohen dritaret, vendi i 
zj'aiTit paiset me oxhak, ndërtohet tavani etj. Me 
mbyllien e çardakut zakonisht mbyllet dhe hajati, 
ndërsa më rrallë ambientet e k-ahëve, në katin për- 
dhe ritrajtohen duke u kthyer në të banueshëm. 
Mbyllja e çardakut, i dha shkas një përpunimi të ri 
arkitektoniko-dekorativ të pamjes kryesore, madje 
në disa raste dhe atyre anësore'," me mjetet arkitek- 
tonike të kohës, 

Ambientet e vetëm që u ruajtën për një kohë shu- 
me të gjatë, madje shumë prej tyre deri më sot, qene 
ata të banimit. Kjo shpjegohet për vetë trajtimin e 
tyre të përparuar. Banesa me çardak me ndryshi- 
met që pësoi, mori tiparet e banesës së mbyllur ma- 
sive, duke ruajtur megjithatë në trajtimin e saj te 



— 501 -» 



ri shenja të qarta që tregojnë për gjendjen e saj fi- 
ilestare. 

Banesa gjirokastrite fluksin e koncepteve dhe for- 
mave tjë reja e ndjen në rnënyrë të pabarabartë në 
të dy përbërësit e saj themelorë, kompozimin plani- 
metriko-volumoir dhe trajtimin arkitektonik të ele- 
menteve të vecantë. Në planin e komipozimit, banesa 
gjirokastrite ruajti thuajse të paoënuar skemën e 
saj, e cila Mshte arritur, kohë më parë, në realizimo 
mjaft të goditura që ende ruanin vitalitetin e tyre. 
Por prapseprap edhe në kompozim, apo më saktë në 
funksionin e disa ambienteve' ndjehet prirja për t'i 
rritur përherë dhe më tepër banesës karakterin qyte- 
' tar. Në radhë tjS parë ketu duhet përmendur dukuria 
e njohur e mbylljes së çardakut. Gjatë çerekut të 

i f ^djtJëjshek^XIX^rhik£^^ 
ambienj©ve-4ë-ka4it__#ë^^ e tyre tradi- 

' cionale, duke kthyfH^njp .pjoq^tajypo në_^mbiente 
banirn^. Përkundrazi, në trajtimin e pergjithshëm ar- 
krfektonik të brendësisë dhe më tepër të' pamjes së 
jashtme dallojmë ndryshime të rëndësishme. Në da- 
llim nga shembujt me tipare të theksuara mbrojtëse, 
qe patën reahzimet më të shënuara gjatë periudhës 
1800-1830, banesa gjirokastrite gjatë gjysmës së dy- 
të të shek. XIX, fulon të humbasë këto tipare dhe të 
trajtohet m e më shumë përkujdesje në pamjen e 
jashtme. Një sërë elementash arkitektonikë pësojnë 
një zhviffim të qartë, duke u trajtuar me forma të re- 
ja. Pamja e jashtme {fig. 67) pëson një perpunim të 
mëtej'shëm drejt arritjes së ekuilibrit me atë të bren- 
dësisë, e cila tradicionalisht ishte mjaft e përptinuar. 
Dritaret relativisht të mëdha, mbuluar me arkitra 
dhe kornizuar me façatura druri, strehët e mbyllura, 
përdorimi në disa raste i erkerëve, suvatimi rpamjes 
së jashtme, karakterizojnë tashti banesën gjirokas- 
trite. 

(Ndryshimet më të pakta, lidhur me fluksin e Rë- 
tyre koncepteve të reja i ndjejnë dy tipat më pak të 
zhvilluar te banesës qytetare, banesa me hajat dhe ajo 
tiranase. E para e përhapur giërësisht në qendrat e 
Shqipërisë së Mesme dhe veçanërisht në Elbasan, për 
vetë kompozimm dhe trajtimin e saj të thjeshtë, nuk 
ofronte mundësi të mëdha për ritrajtime. Megjithatë 
dhe kjo banesë, veçanërisht në ambientin e shtëpisë 
së zjarrit pësoi ku më pak e ku më shumë ritrajtime. 
EJanesa tiranase gjithashtu iu nënështrua k^tyre 



ndryshimeve, por qoftë për arsye të karakterit të ti- 
pat të kësaj banese dhe më tepër të karakterit të kë- 
saj qendre, relativisht pak të zhvilluar, keto ndry- 
shime, ashtu si dhe në banesën me hajat shfaqen re- 
lativisht vonë, aty nga fundi i shek. XIX dhe madie 
nga fillimi i shek. XX, 

Procesi i ndryshimeve që pësuan tipat tradieionalë 
të banesës qytetare shqiptare qe nje dukuri me një 
shtrirje mjaft të gjërë në vendin tonë. Ky proces, me 
përmirësimet e dukshme që i pruri banesave të ndër- 
tuara sipas principeve të mëparshme, i riaftësoi 
mjaft ato, për t'iu përgjigjur pak a shumë kërkesave 
të reja jetësore të familjes qytetare, që përhere e më 
tepër po theksonte karakterln e saj borgjez. 

Por krahas këtij procesi, shfaqet dhe një dtkuri 
tjetër, ajo e i indjes së nje tipj të ri banrae . e cila 
ndryshonte thelbësisht (nga tipat tradicionalë, si 
përsa i përket kompozimit, ashtu dhe trajtimi arki- 
tektcnik në përgjithësi. Lindja e këtij tipi t£ ri ba- 
nese ishte mohimi dialektik i tipave tradicicnalë, 
pra një hop një zhvilHm i mëtejshem në rrugën plot 
realizime të banesës shqiptare. Qyt\ti, ku kjo du- 
kuri u zhvillua në rrugë mjaft të natyrshme dhe të 
shpejië për .votë rrethanat ekonomiko-shoqëroi-fe, qe 
Korça. Kjo qendër gjatë shek, XVII qe një qytet i 
vogeTT- Shkatërrimi i "Voskopojës, qendër e rendë- 
sishme zejtaro-tregëtare, rreth fundit të shek. 
XVIII i dha një impuls të kuptueshëm rritjes dhe 
fuqizimit të Korcës, si një qendër e mirefilltë zej- 
taro-tregëtare, e cila rreth mesit te shek. XIX kish- 
te arritur një zhvillim të madh, Kryeqendër e një 
zone të gjerë përreth, të populluar mirë, lidhur me 
rrugë karvanshe me Shqipërine e Mesme, Maqedo- 
ninë, dhe Epirin, Korça gëzonte kushtet e përshtat- 
shme për një rritje të vrullshme të elementit zej- 
tar dhe tregëtar, i cili përbënte bazën e popullsisë, 
duke përcaktuar kështu qartë karakterin e kësaj 
qende. 

Për këto arsye bëhet i kuptueshëm synimi i kë- 
tyre shtresave të popullsisë për një banesë qs ti 
përgjigjej mënyrës së jetesës borgjeze, së cilës tipat 
tradicionale të banesës nuk ia plotësonin dot kër- 
kesat. Në këto kushte lindi tipi i ti i banesës qyte- 
tare shqiptare, si banesë e mirëfilltë e borgjezis^. 
Për vetë zhvillimin e madh ekonomik të qytetit, që 



1 



— 502 — 



binte si pasojë një diferencHn të shpejtë klasor, ba- 
nesa e re korçare, brenda një kohe fe shkurtër shfa- 
qet me një larmi të madhe formash. 

Në këtë morfologji të pasur mund të dallohen dy 

variante. ai i banesës njëkatshe dhe ai i banesës^Ty- 

rfatshe. Brenda këtyre varianteve zhvillohet një nu- 

më nënvariantesh, me dalHme sasiore ndërmjet ty- 

re. Renditje e nënvarianteve të ndryshëm të bane- 

sës korcare nuk duhet konsideruar e karakterit kro- 

nologjik, si një zhvillim hap pas hapi nga e thje- 

shta në të ndërlikuarën. Një karakteristikë e për- 

hapur e banessës korçaçe, duhet mba-jtur dhe ndër- 

timi i bodrumit, si në banesen njëkatshe, ashtu dhe 

në atë dykatshe. Ai zhvillohet, përgjithësisht me të 

njëjten shtrirje planimetrike me katet e tjerë, duke 

qenë zakonisht me lart>ësi rreth 1-1,5 m mbi nivelin 

e trualldt. 

Varianti i banesës njëkatëshe korçare, realizohet 
me tre nenvariante, që duke pasur të njejtin kon- 
cept kompozicional, ndryshojnë për nga numri i am- 
bienteve. Nënvarianti i parë i banesës korçare është 
një ndërtim i thjeshtë (banesa ne Rr, S. Meka Nr, 
13) katërkëndësh (fig. 68) kënddrejt në palimetri. 
Dy ambiente në bodrum, si dhe një i tretë ndërli- 
dhës në mes tyre, nëpërmjet të cilit shkahe druri të 
çojnë sijpër. Po kjo skemë përsëritet dhe në kat. 
Shkallë të jashtme guri, të çojnë veças në kat, duke 
pasur kështu banesa dy hyrje. Banesa të këtij lloji 
sot ndeshen shumë rrallë. 

Nenvarianti i dytë, ka të shtuar në njërin krah tp 
katit dhe një ambient të trete, duke marrë planime- 
tria një zhvillim të thyer. Shembulh tipik i Kesaj 
zgjidh,jeje është banesa (fig. 69) në Rr. J. Vreto Nr. 
22. Kjo banesfe' është mjaft e përhapur në Korçë, për 
numrin optimal të ambienteve dhe skemën e thje- 
shtë dhe kompakte. 

Nënvarianti më i vazhvihuar i banesës korçare 
me një kat, është ai që kompozohet duke vendosur 
në të dy anët e një salloni, simetrikisht nga dy am- 
biente, Te kio banesp fillon një përpunim me i da- 
Iluar i pamjes kryesore ku shquan veçanërisht thek- 
simi i qendrës, me shkallët shpesh dyfishe dhe por- 
tikun që mbahet nga shtylla druri, apo koilana gu- 
ri. Shembulli i goditur i këtij nënvarianti është ba- 
nesa (fig. 70) në Rr. A. Z. Çajupi Nr. 17 >. 
Varianti tjetër i banesës korçare është dykatssh. 



Thuajse në të katjsr nënvariantet e kësaj banese, 

ndërtohet erjjm.(fig. 71), si një element karakteris- 

tik i baneses korcare me kat. Ai gjithmonë zë pjesën 

qendrore të banesës, duke dalë në formë konsoli, apo 

duke u mbështetur mbi dy ose katër shtylla, ose ko- 

llona. Ky element, në funksionin e qoshkut, njihet 

n£ të gjitha tipat e banesës qytetare me kat, por me 

këtë formulim arkitektonik, ai eshtë një shfaqje re- 

lativisht e vonë në banesën qytetare. Atë, të tillë, gji- 

thashtu e ndeshin mjaft te përhapur dhe ne disa ti- 

pe të banesës fshatare si pjesë e volumit të odave të 

miqve. Përdorimi i giërë i erkerit në Korçë, natyrisht 

nuk është diktuar nga nevoja për rritjen e sipërfa- 

qes së banuar si në Berat. Ai është kryesisht një ele- 

ment funksional një qoshk i mbyllur me funksione 

qëndrimi gjatë stinëve të ngrohta, prandaj në këtë 

shikim ai fumksionalisht duke mbajtur si një trashi- 

gim nga banesat tradicionale. Krahas kësaj dhe vlera 

arkitektonike, e këtij volumi ngre nrjaft peshjë në 

pj'rdorimin e gjërë që ai gjeti. 

ç Nënvarianti më i thjeshte dhe më i përhapur i ba- 

nesës korçare me dy kate, kompozohetduke pasur në 

të dy katet, respektivisht, nga dy ambiente, anash 

një salloni ndërlidhës. Këtij ambienti, në katiti e si- 

përm, i shtohet dhe volumi i erkerit. Shëmbull i kë- 

saj banese (fig. 72) ështe ajo në Rr. S. Luarasi Nr. 24. 

Në zhvillimin e mëtejshëm arrijmë në një zgjidhje 

tjetër, duke shtuar respektivisht për çdo kat nga një 

ambient, të cilët bëjnë që banesa të ketë një kompo- 

zim asimetrik, sic tregohet (fig. 73) në banesën e Rr. 

N. Nexhipi Nr. 32* Një nënvariant më i zhvilluar 

është ai që ka të vendosur anash sallonit qendror 

nga dy ambiente, duke rimarë kështu kompozimi zgji- 

dhje simetrike. Banesa në Rr, DodonaNr. 13 (fig. 

74), ndërtuar më 1871 është një zgjidh'je tipike e 

kët'ij lloji. Të këtij nënvarianti duhen konsideruar 

dhe disa zgjidhje që kanë nga tre ambiente, sime- 

trike karshi sallonit. Kafazi i shkallëve ndërtohet 

në disa raste jashtë konturit të planHnetrisë së sa- 

llonit, apo dhe në njërin krah, nd^rmjet dy ambi- 

enteve. Në raste të rralla, shembujt e zhviiluar ka- 

në nga dy hyrje trajtuar me të njëjtën gjuhë arM- 

tektonike, por duke u shkëputur nga lloji dhe traj- 

timi i materiaht. Banesa (fig. 75) në Rr. E. Dvorani 

Nr.__l, ndërtuar më 1873 është një nga shembujt e 

rraU,ë të kësaj zgjidhjeje. 



503 — 



Banesa korçare përbën një tip më vete në kuad- 
rin e banesës qytetare shqiptare, e cila në zgjidhjet 
e saj më të zhvilluara paraqet shkallën më te lartë 
që arriti baiiesa e borgjezise qytetare, deri nga filli- 
mi i shekullit XX. 

Të gjitha format e kësaj banese dallohen. për ske- 
mën e qartë dhe të thjeshte kompozicionale, në qen- 
dër salknni dhe anash ambientet e banimit. Shkallët 
vendosen, pothuaj gjithmonë, në fund të sallonit, 
përbri hyrjes kryesore dhe rrallë anash tij. Salloni 
ka pçrmasa të vogla në variantin e parë, ndërsa në 
të dytin ai zmadhohet. Salloni i katit të sipërm zgje- 
rohet dhe prej erkerit, i cili nga ana hapësinore 
është pjesë e tij, Zgjidhjet simetrike janë afc që 
mbisundojnë, ndërsa nënvariantet asimetrike janë 
më te rralla. Pamja e jashtme e banesës korçare, 
veçanërisht ajo kryesorja, që shkëputet qartazi nga 
te tjerat, shquan për një përpunim të kujdesshëm. 
Ajo theksohet në qendër me volumin e erkerit (fig. 
76), i cili zakonisht mbahet nga kollona guri. Ky 
volum, i jep një karakter më dinamik kompozimit. 
Simetria e rreptë e kësaj pamje proporcionet e go- 
ditura, punimi me ffurë i podrumit, në pjesën mbi 
tokë, si dhe përdorimi i gjërë i formave neoklasike 
në kolkmat, kornizat, pilastrat, etj., i japin banesës 
një karakter të theksuar monumental. Një përdorim 
të gjërë ka gjetur në këtë banesë, në dallim nga të 
gjithë tipet e tjerë, hekuri i rrahuar (fig. 77). si 
per rrethimin e mureve të oborrit, portës së jasht- 
me, ashtu dhe në parmakët d yert e dritaret, në for- 
mën e kafazit mbrojtës. 

Në dallim nga tipat tradicionalë, pamja e jashtme 
e baneses korçare është më e përpunuar se brendë- 
sia, ku përgjithësisht mungojnë punimet në dru, 
dhe dekoracionet e aplikuar të llojeve të tjera. Për 
një far kohe, me një formulim të thjeshtë, vazhdoj- 
në të ndertohen musandrat, kamaret dhe dollapat e 
murit, ndërsa që në krye banesa nuk e ka katin 
përdhe të pabanuar, si në tipat tradicionalë të ba- 
neses me kat, Kati i bodrumit shërben pjesërisht 
apo plotësisht për banim, si dhe për vendosjen e 
depozitave të ushqimit, lëndëve djegese, ambiente- 
ve të gatimit etj. Banesa korçare është një banesë 
ekonomike, e cila i përgjigjej shumë mirë Ëerke- 
save të borgjezisë së re n,ë rritje, për të cilën ishin 



jo racionale skemat e vjetra dhe jo utilitare orna- 
mentika e pasur e banesave të zhvilluara të tipave 
tradicionalë. 

Banesa korçare, pati nje zhvilHm të shpejtë në 
kohë, por mungesa e datimeve nuk lejon që të ndi- 
qet me siguri kronologjia e morfologjisë së saj. Të 
dhëna të terthorta tregojnë se tipi i ri duhet të je- 
të njohur që në gjysmen e parë të shek. XIX. Ba- 
nesat e zhvilhtara të datuara rreth çerekut te tretë 
të këtij shekulli, gjithashtu të shtyjnë të mendosh 
kështu. 

Procesi i lindjes dhe i zhvillimit të kësaj banese 
është një shembuil shumë tregues i rëndësisë për- 
caktuese të faktorëve ekonomiko-shoqëror, ndaj ka- 
tegorisë arkitektonike të banesës. Kushtet e reja tjë 
mënyrës së prodhimit, të raporteve shoqërore dhe 
si pasojë" të mënyres të jetuarit prunë dhe nevojën 
për një banesë të re, e cila ndryshonte theUësisht 
nga tipologjia e mëparshme. Ne kristalizimin e ii- 
pit të ri, padyshim kanë ndikuar perveç traditës 
vendose dhe faktorë të tjerë gë lidhen me raportet 
ekonomike të kësaj 'qendre me ato të vendeve të tje- 
ra ballkanike, Gjatë kësaj periudhe ngritje për mba- 
rë borgjezinë ballkan'ike, ndihet një afërsi e dalluar 
e banesës qytetare në mbarë gathshullin. Ky rea- 
litet natyrisht nuk klshte si të mos perfshinte dhe 
vendin tonë, e veçanërisht ato qendra qe ishin më 
të predispozuara për të pranuar zgjidhje te reja. 
Pikërisht këto rrethana sbpjegojnë afërsite e dallu- 
eshme të Maqedonisë, Serbisë, Bullgarise etj. TRy- 
erj'a e ekonomisë së mbyllur feudale nga ana e bor- 
gjezisë ballkanike, binte si rezultat të drejtpërdrej- 
të dukuritë e mësipërme, 

Siç u parashtrua më sipër në Korcë tipi i ri, u be 
mbisundues gjatë gjysmës së dyte të shek, XIX, 
ndërsa në qendrat e tjera, gjatë kësaj kohe pati një 
përhapje të gjerë procesi i rindërtimit të tipave të 
vjetër, Por, ku më pak e ku më shumë dhe në qen- 
drat' e tjera, gjatë kesaj periudhe banesa e re fillon 
të ndërtohet. Sa më afër i afrohemi fundit të shek. 

XIX aq më intensiv bëhet procesi i perhapjes së ti- 
pit të ri s për tu bërë gjatë dekadave të para të shek, 

XX një dukuri e zakonshme, pë faktin se tipat tra- 
dicionalë prej kohësh nuk ndërtoheshin më. Bane- 




— 504 — 



sën e mbyllur, të trpit të ri e ndeshim rië dhjetë- 
vjeçaret e fundit të shek. XIX në Berat, Elbasan, 
Vlorë, Tiranë etj, Me interes të veçantë janë gjitha- 
shtu dhe pak shembuj të ndërtuar në Berat, njëri 
prej të cOëve {fig. 78) me datim relativisht të her- 
shëm, në vitin 1854. Me rëndësi është dhe përhapja, 
po në këtë qytet e trajtimit të pamjes kryesore, si- 
pas formulimit karakteristik të banesës së re, gjatë 
rindërtimeve të b"anesave të vjetra. Pas Korces, në 
Berat ndeshet më qartë ndikimT i koncepteve fcë re- 
ja, për arsyet e shpjeguara më lartë. 



Filllmi j shek. XX, deri aty rreth viteve 30 të tij 
shënon një përhapje të bujsharte të kesaj banese në 
mbarë qendrat qytetare të vendit. Banesa e re, du- 
ke marrë nuanca lokale, veçanërisht në repertorin e 
dekoracionit të jashtëm, ku mbisundojnë modeli- 
met mbi suva, behet tipi i vetëm mbisundues, thi- 
ajse në mbarë qendrat qytetare të vendit. Kjo ba- 
nesë, mbyll kështu atë rrugë të gjatë shumësheku- 
llore, kërkimesh dhe realrzimesh në krijimtarinë e 
banesës shqiptare, në te cilën autor është mjeshtri 
i talentuar popullor. 



— 505 — 



Fig. 63. 







BANESË RR. A. BEQARI NR. 37 
«BERATV 





9 f 2 3 4 sm. * 






— 506 — 
BANESE RR. J. VBETO Njr, 22 «KORÇ*V Fig. 69. 





KATI PERPHE 




KATI t PARE. 



6ANESE RR. S, MEHE Nr\ 13 



RG. 68 




=*S 






2 4m 

1 I I I I- 





KATI PERPHE 



KATI PARE 



— 507 — 



PANESE RR. A. ÇAJUPI Nr\ 17 'Korqë' 



^ 



. 



■ 






. 






KATl PHRPHE 




KATI I PARE 





Fig. 71. 




- 508 



BANESe RR. S.LUARASt Nr. 24 ' 

* KORÇE * 




SANESE F?R. NNtXHlPl Nr. 32 -korçe. 






■ — B E ' 



Si' SB' 



Ih 



f 






!W ! KBi 






W 



II! 

iil 



in ? r 




'i 




KATl FERPHE 




«ATt PERPHE 




KATI I PARE 



FIQ72 



O 1 2 3m 
\ f ■ f -H 




rtATI I PARE 



— 509 — 



BANESE RR. POPONA Np. 13 

* KOBSÇE - 




■ i mi i 



I Hinjtii 1 







— 510 — 






Fig. 75. 




BANESE RR. E.PVORAMl NM 

*• KORÇE * 



rfATI PERPME 





WTI i PARE. 




KATI I PVTE 



/ 2 Ja». 

. 1 I I I 1 I I 



511 — 





Fig. 76. 






Fig. 77, 



Fig. 78. 



— 512 — 

VENDBANIMET DHE BANESAT FSHATARE 
(Shek. XV-XX) 






Deri nga filiimi i shekuiUit XX f<inntarë S !a r«?rhën-- 
te p'jesen^ërmuese te p opullsisë në vendin J tomë, 
rreth 9/10 e saj. Si rrjedKTm dh e artateK tura_ëJP'i- 
juar nga kjo raasë e madhe e popuU sisë zë nj<ë ve nd 
me rëndësi në krijimtarinë e përgjithshme te popu- 
llit tonë. 

Arkitektura fshatare shqiptare që ka mundur të 
arrijë deri në ditët tona ësht ë_ nrjaft e pasur dhe e 
larme. Në të përfsbihen të gjitha ndër timet e ng ri- 
tura nga populli për plotësimin e nevojave të tif, si 
banesa e ndërtime ndihmëse të ekonomisë sht^pia- 
ke, ndërtime për zeje të ndryshme, mullij, çezma, 
ei.j. Të gjitha këto të marra së bashki i Ivdbi" ^r-fo* 
mbi jetesën e fshatar^is#--së-rrjë krahine të caktu- 
ar në një persudhë të caktuar historike. Por ajo që 
i jep tonin një vendbanimi fshat'ar, që.ne një masë 
të konsiderueshme shpreh më qartë karakterin e 
një vendbanimi si atë arkitektonik, ashtu edhe atë 
ekonomik e shoqeror është banesa. 

Ndonë se karakteri utilitar në arkitekturën fsha- 
tare ze një vend me rëndësi edhe pse mundësitë e 
kufizuara të një familjeje 'të zakonshme fshatare e 
zvogëlonin sferën e k,ërkesave, pra rrjedhimisht 
shtronin përpara ndërtuesve një program ndërtim cr 
relativisht të varfër,,, shpesh her^fTt^ëlE^^ia^iime, 
të goditura •n p p ana arkitektonike . K jo është arritu r 
sejjsemjeshtrat tanë të ndërtimit kanë ditur të ma- 
terlaTIZOjrlë" drejt kërkesat e poDullsisë së krahiaave 
të ndryshme, t'i modifikojnë ose t'i ndryshojnë re- 
alizimet e t'yre sipas ndryshimit të kushteve histo- 
rike, duke na dhënë një zinxhir të paindë'rprerë zhvi- 
llimi, ku çdo hallkë është e Hdhur ngushtë me hall- 
bat e tiera, t'i përdorim me niikrvqirTliP'fr dhg. m^ lo- 
gjikë maferialet e vend it, duke u kujdesuar njëko- 
hësisht që këtë material ta përpunojnë nga ana de- 
korative, aty ku e Iejon funksioni kryesor. Mjesh- 
trat tanë kanë mundur ^gjithashtu, gjithnjë në për- 
puthje me k'arakteiin dinamik të arkitekturës popu- 
Ilore, të krijojnë Bpizime ne elementët kryesorë 
kompozicionalë e konstruktivë, por duke variuar,në 
trajtimet arkitektonike, duke na dhënë një larmi 
dhe shumSloishmëri zgjidhjesh, brenda një tipi të 
caktuar. 

Duke nHj elnir tiipnlog j inë - o ha n p^fli rp' fshatare ve- 
më re ngjashmëri ndërmiet di sa^krahmave, ose ti- 
pe banesash me lidhje gjenetike ne mes tyre. Kp 
dëshmon për kushte të ngjashme ose të njëjta dhe 



për maiTë^hëme_Jë_D£usJita_jid&injet këtyre krahi- 
nave. Duke marrië për bazë tiparet arkitektonike 
përbashkëta, krahinat e ndryshme të vendit mund 
të bashkohen në grupe pak a shumë të mëdha. Bre- 
nda kësaj tipologjie të njëjtë në këto grupime kra- 
hinash vërehen dallime që shfaqen: 
( — në shkallën e perfeksionimit të tipit, që lidhet 
në radhë të parë me fazat e ndryshme të evolu- 
cionit; 
• — në shkallën e ndërlikimit kompozicional dhe të 
përpunimit arkitektomk, që lidhen me dallimet kla- 
sore të ipopullsisë; 
t — në trajtimet e ndryshme arkitektonike, që li- 
dhet me specifikat e krahinës, të terrenit, të mate- 
rialeve të ndërtimit, me mieshtrat etj. 

Nga ana tjetër faktorë të tjerë historikë, si mun- 

gesa e një uniteti politik, karakteri i mbyllur dhe i 

\ ndryshëm i ekonomisë në të kaluarën, sollën si pa- 

J sojë veçimin ku më shumë e ku më pak të theksuar 

' të krahinave ose të grupeve nga njëri tjetri. Këto 

_ irethana gjetën pasqyrimin e vet në larminë tipo- 

logjike, shpesh me dallime të forta krahinore si në 

trajtimin arkitektonik, ashtu dhe në rrugën e zhvi- 

llimit të tipeve. 

Kështu p.sh. disa krahina karakterizohen nga for- 
ma të tnjeshta e të qëndrueshme banesash, të ruaj- 
tura për periudha të gjata historike. Përkundrazi di- 
sa të tiera shquhen për një zhvillim.të vrullshëm ti- 
pologjik. i cili duket si në r^rpunimin e vazhdue- 
shëm të tipeve të vjetër, deri sa shpesh arrihet në 
koneeptime artiktektonike të re]"a, ashtu dhe në fut- 
jen në një kohë më të vonë të tipeve të rini, me zgji- 
dhje artiktektonike më racionale per kohën e vet. 
Ky fenomen i fundit gjeti një terren më të favor- 
shëm sidomos në Shqipërinë e Jugut, ku uniteti 
ekonomik e kulturor u krijua më herët dhe e cila, 
nga ana e sai, ndikoi në unifikimin e mëtejshëm të 
traditave dhe në zbutjen e dalirmeve lokale. 

Mungesa e datimeve në banesat M iatam-e-Jtësh- 
tirëson percaktimin e një caku të saktë për jiilimet 
e formimit të tipeve që janë an'iLllr deri në~ditët to- 
na. Banesat që kanë mundur të ruhen nga e kalua- 
ra, me përjashtime mjaft të pakta, inuk shtyh en më 
tej se shekulli XIX. Por kjo nufc do te thote^e të 
vendosim si kufi të mundshëm kohor këtë kohë. 
Prania e varianteve të thieshtë krahas atyre të për- 
punuar, gjurmët e mbetura në fshatrat rrënoië, le- 



— 513 — 



jojnë që shpesh të shtyhemi përtej ketij kuliri. Gji- 
thashtu karakteri dinamik i arfcitekturës popullore, 

i cili nuk është kudo njëlloj i pranishëm në krahi- 
nat e ndryshme të vendit, si dhe zhvilldmi jo i bara- 
bartë i këtyre krahinave, nuk na lejon të vendosdm 
një prerje të njëjtë kohore në ndryshimet tipolo- 
gjike për të gjithë vendin, 

Pra duke patur parasysh një karakter të tillë të 
zhyillimit tipologjik e kronologjik të arkitekturës J 
fshatare në vendin tonë, bëhet e nevojshme shqyr-f 
timi i kësaj arkitekture sipas krahinave, për të nxje- ) 
rrë me në fund tiparet e përbasKkëta dhe ndryshi- 
met ndërmjet zonve të ndryshme të vendit tonë,- — 



SHQIPERIA VERIPERËNDIMORE 

Një grup krahinash në veriperendim të vendit to- 
në, të përbe'rë nga Malësia e Shkodrës, Dukagjini, 
Fusha e Mbishkodres, Zadrima, Malësia e Lezhës 
dhe e Milotit, Mirdita perëndimore, kriiojnë një 
njësi më vete përsa i përket tipologjisë së banesa-j^/ 
ve. Në pjesën më të madhe të krahinave terreni ësh-"*- 
të malor i theksuar, që rrethon nga veriu e lindja 
fushat e Mbishkodrës dhe Zadrimën. Ekononiia kry- 
esore e banorëve ka qenë blegtoria, ndërsa në zonat 
e ulta bregdetare kryesisht bujqësia. 

NrirmpgA iraT-Qlrt^ i ^fmnmj sp dh * 1 i terrenit në 

krahina të nrtrvshmp tp k-psaj ?niw qii j ndryshëm, 
janë adoptuar tipe të ngjashëm, në mos të njëjtë ba- 
nesash. Shkaku kryesor per këtë duhet kërkuar n.ë 
përbërje n e popu Ilsisë<— - — — — 

Zonat *ë~ ulta bregd etare, dikur të lulëzuara, me 
vendosj'eh e pushdmit osman u braktisën dhe u kthy- 
en në mocalishte . Banorët e krahinave malore për- 
reth i perdorën këto sd kuUota dimrore. Gradualisht 
këta banorë filluan te vendoseshin në këto zona, du- 
ke ushtruar edhe bujqësinë. Ata sollën me vete dhe 
mënyrën e të ndërtuarit, Kujtimi i preardhjes së 
banorëve të fushave ruhet deri në ditet tona. Përveç 
kësaj deri vonë njHiej fenomeni i ekzistencës së dy 
vendbanimeve të të njëjtit grup popullsie. Kështu 
Dedajt e Sbkrelit feishin vendbanimin e vjetër në 
fshatin Dedaj dhe një tjetër, në filhm provizor, në 
Velipojë, 

Format me të thjeshta të banesave ishin ato 
përdhese me një ambieait të vetëm shtëpinë e -zja- 
rrit. (Fig. 1). Zakonisht kësaj banese i jepeshin për- 
masa të zgjatura, për të mundur që në të ardhmen 
banesa të ndahej në dy pjese; në pjesën e dytë stre- 
hoheshin bagëtitë. Zhvillimi i banesës bëhej duke 
shtuar një ambient te dytë dhe ndonjëherë një të 
trete në drejtimin horizontal, ku hyria për në am- 



bientet është e drejtpërdrejte' nga jashtë, ndonëse 
ndonjëherë kamë lidhje të brendshme nëlermjet tyr 
re. (Fig. 2.) 

Një përdorim të gjerë patën në këtë zonë banesat 
dykatëshe, tek të cilat, skema kompozicionale është 
e thjeshtë. Ato zakonisht kanë nga një ambient në 
çdo kat. (Fdg~. 3). Kati pj&rdhe përdorej për strehimin 
e bagëtisë, ndërsa në katin e dytë zhvillohej jeta e 
familjes. Lidhja ndërmjet kateve mund të jetë me 
shkallë të jashtme ose të brendshme. 

Shtimi i ambienteve nuk shkonte më larg se skema 
dykthinëshe ne kat. (Fig. 4). Ajo formohej nga bash- 
fcëngjitja e dy skemave njëkthinëshe të ndara që në 
krye, ose me perspektivë ndarje per dy familje. Në 
shumë banesa të tdlla të bie në sy skema simetrike 
e ambienteve karshi murit ndarës tërthor, si dhe 
hyrjet e veçanta per çdo ambient. Përpara hyrjeve 
të katit mund të kenë një verandë të ngushte prej 
druri, ose thjesht një shesh pushimi në përfundim të 
shkallëve. Sikundër në banesat njëkthinëshe, edhe 
"ketu kati përdhe i lihej bagëtive dhe kati i sipërm 
përdorej për banim. 

Një skemë kompozicionale mjaft e përdorshme 
ishte dhe ajo kur ngjitur me banesën dykatëshe, një- 
kthinëshe në kat, ndërtohej një ambient përdhes, 
«jerevia^. (Fig. 5). Në këtë ambient vendosej shtëpia 
e zjarrit ose e bukës. ndërsa ambientet e baneses dy- 
katëshe përdoreshin, i poshtmi për bagtinë dhe i si- 
përmi për fjetje dhe si odë miqsh. 

Megjithëse nuk pati atë përgjithësim të banesa've 
të mësipërme tafcohen shpesh në këtë zonë dhe ba- 
nesa me skemën e njohur «me gjysëm kat»-. (Fig, 6). 
Ato ndërtoheshin tërthor me rrënjën e terrenit me 
një ose dy ambiente në katin e banueshëm. Ne ras- 
tin e parë ambienti i sipërm ka përmasa me të më- 
dha nga kati i poshtëm, i cili është pjesërisht i fu- 
tur në tokë, Pjesa përdhese e ambientit të sipërm 
është e shtinjar me dhe të ngjeshur dhe aty vendo- 
sej vatra. Në rastin e dytë njëri ambient i banesës 
ngrihet drejtpërdrejt mbi truall, ndërsa ambienti tje- 
tër ka një ambient gjysëm të futur në t£»kë, që shër- 
ben për mbajtjen e bagëtive. 

Banesat e zonës në shqyrtim janë të varfëra me 
ambiente nddhmëse. Diçka më të pasur e kanë obo- 
rrin banesat e zonave të ulta fushore. Ato rrethohe- 
shin me gardh degësb dhe, ndonjëherë, me mure gu- 
ri. Vendbanimet në zonat e ultalanë ngritur mbi 
kodrina të ulta, ndërsa në ato malore, në luginat e 
lumejve, përrejve ose mbi pilaja të larta. Në këto të 
fundit banesat zakonisht janë të shperndara, larg 
njëra tjetrës, prane ndonjë ngastre toke bufce, që me 
zor shkëputej nga terreni i ashpër malor. 



w 



— 514 — 



Materiali më i zakontë i ndërtimit ishte guri. Si 
teknikë ndërtimi përdorej muratura e lidhur me 
Uaç gëlqere, por nuk kapë munguar dhe banesa të 
varfra, në zona të thella, të ndërtuara me muraturë 
te thatë. Gjejmë mbulesa çatish të gjithllojshme, me 
rasa guri, tjegulla, furde dhe mbulesa me kashtë. 

Përgjithësisht bancsat e kësaj zone kanë një traj- 
iim mjaft tl varlër arkitektonik, si në brendësi, ash- 
tu dhe në pamjet e jashtme. Të vetmet elemente qc' 
shquhen janë dyert e ambienteve, zakonisht në for- 
më harku dhe të punuara me kujdes. Hapcisirat e 
ndriçimit, dritaret, i kanë të pakta dhe të vogla. Ba- 
nesat janë paisur me frengji dhe, sidornos në ato dy- 
katëshe ndjehei preokupimi për t'i dhënë asaj një ka- 
rakter fortifikues, 

Format e banesave që shqyrtuam janë të lashta, 
të cilat per arsye të zhVillimit lë pakët ekonomik e 
§hoqëror të krahinave ku u përhapën, ruajtën mjaft 
tipare fillestare. Këto forma i gjejmë edhe Hë vend- 
banimet e braktisura, si p,$h. në Dedaj të Shkreht e 
gjetke, dhe no rrënojat e banesave në kalate mesje- 
tare të Drishtit, Shurdhahut etj. 

Vendbanimi i brak'isur i Dodajve ngrihej ne shpa- 
tm e malit mbi fshatin e sotëm me të njëjtin ernër, 
Shpati ishte i perpunuar në taraca, të mbajtura me 
mure guri të ^thatë, me gjerësi 3-10 m. në varësi të 
terrenit. (Fig, 7), Nepër tairaca ngiriheshin banesat 
me disa ambiente ndihmëse dhe, vende-vende, lë- 
mejtë të shtruar me gurë. Përpunimi i terrenit me 
taraca dhe lëmejtë e shumfë dëshmojnë se banorët e 
këtyre krahinave, krahas ble^torisë kanë ushtruar 
dhe bujqësinë. Nga rrënojat e banesave mund të gjy- 
kohet se ato kanë qenë përdhese prej guri, me një 
ose dy ambieme. Nga munçesa e qeramikës në shumë 
rrënoja, mendohet se banesat kanë qenë mbuluar me 
kashtë thekri, që ishte kultura bujqësore kryesore që 
mbiliej në këto anë, 

Gjithashtu disa rrënoja banesash në kalanë mes- 
jetare të Drishtit, japin të kuptojmë se skema kom- 
pozicionale me gjysëm kat, si dhe ndërtimi i disa 
elementeve karakteristikë të ba^esave, si p.sh. oxha- 
ket, ianë mjaft te hershëm. (Fig. 8). Ato i gjejmë të 
përsëritura në fshatrat rrënojë dhe më vonë, në 
vendbanimet e sotrne. 

Krahas këtyre ndërtimeve modeste nga trajtimi 
arkitektonik, në këtë zonë janë ndërtuar banesa që, 
ndonëse nuk kanë nurnujr më të madh ambientesh 
nga banesat më të zhvilluara që analizuam, dallohen 
nga to_ nga përpunimi mjaft më i pasur arkitekto- 
nik. Këto ndërtime janë më të vonëshme dhe të për- 
haipura në zona të kufizuara, si në Theth të Dukagji- 
nit e Vermosh të Kelmendit. 
Këto banesa në shembujt më të thjeshtë janë dy- 



katëshe . me nga një ambient në çdo kat, por arrijnë 
deri ne tre" kate dhe me disa ambiente në kat. At 
kanë të përbashkët trajtimin arkitektonik të ngja- 
shëm. Karakteristike* për këtë trajtim janë çatitë 
rajaft të pjerrëta, tii mbuluara me funde dërrase, të 
ciiat duke mos mbajtur dëbore, lehtësojnë mjaft pu- 
nën e konstruktorit. Nga ana tjetër ambienti nën çati 
me volum të madh, bëhet i përdorshëm si depo në 
variantet e thjeshtë dhe duke u kthyer në dhoraa ba- 
nimi në variantet e - Pëipara, në pa-m 

_ih ballkone prej druri të mbuluara nga zgja- 
timi i strehëve të çatisë. Pasuria dhe përpunimi i ele- 
mentëve arkitektonikë, futja e elementeve të d 
krahas muraturës së gurtë, e gjallërojnë shumë | 
jen e banesës ndërsa calisë e pjerrëta harmomz 
;m-ibientin e thepisur shkëmbor dhe dukeri 
ritin konturet e majave të maleve, që pi '. 
në sfondin natyra 1 të banesave (Fig. 9). 

SHQIPËRIA VERILINDORE 

Në këtë zonë hyjnë lirahinat e Malësisë së Gjako- 

vës, Hasit, Lumës dhe një pjesë e krahinave të Pu- 

Brenda ke.?aj zone Hasi dhe Malësia e Gjakovës 

-nin hjë unitet më të dailueshëm përsa i për- 

tipareve arkitektonike të banesave. Ndonëse në 

foj rrtat i' tyre më të arritura, banesat e këtyre zona- 

alloheshin nga njëra tjetra nga trajtimi. karak- 

teri. materialet dhe teknika e -ndërtimit, ato kane li- 

dh e të forta gjenetike, të cilat kanë ndikuar në rru- 

giin e zhvillimit të tyre. Disi më e veçuar nga këto 

zona eshtë Luma, e cila me karakterin e saj të ba- 

nesiis, përbën një hallkë ndërlidhëse të kësaj zone, 

me zonën tjetër më në iug, Po kështu edhe krahinat 

e Pukës shërbejnë si lidhje ndërmjet Itëtij grupi 

krahinash dhs atij më në perëndim. 

Bancsa e Hasit. Krahina e Hasit shtrihet mbi rraf- 
shnaltën ndërmjet Drinit të Bashkuar dhe Drinit të 
Bardhe, perroit të Skatinës, që e ndan nga krahmat 
e Malësisë së Gjakovës dhe kufirit shtetëror të RPS 
të Shqipërisë. Megjithëse terreni nuk është i thek- 
suar malor, bujqësia nuk arriti të bëhej këtu ekono- 
mi dominuese. Mungesa e burimeve te ujit, gje që i 
dha epitetin «i thatë» (Hasi i Thatë), e bënte buj- 
qësi-në joproduktive. Një ekonomi me rëndësi qe dhe 
biegtoria. Si ekonomi ndihmëse qe prodhimi dhe 
përpuninii i lëndës së drurit. Hasi dallohej për pyjet 
e shumtë që e mbulonin. Kjo pasuri me lëndë dru- 
ri la gjurmë dhe në arkitekturën e banesave, ku 
druri mbeti për një kohë të gjatë" një ndër mate- 
rialet kryesorë të ndertimit. 

Në marrëdhëniet ekonomike k a ra k teri^t ikë për 
Hasin ka qenë prona e vogël individuale. Ndërsa n,ë 






— 515 — 



/ gf*Z4te4a, /V£ MALEStfi/E £ &//&£>/?£$ 




F/3 f 




FtG-2 




O * '2 3m 

J- I I i " 





«f 



2 4m 

' l l r l 




— 516 — 



BANESA NË MALESINË E SHKODRES 










? ,_ J9 



— 5T? — 




&G.4 





<& 



'/Ztt&SL /V£> MALESME E SHKODffEG 




FfG.S 








l 


11 


l 


«1 , d 1 




fc r 


lfr!!!iiiiu 
? ■ f- 



— 518 — 










* .,#% 













***** 



BANËSE NE FSf/AT/N DEDAJ Tf 
Sh'KREUT - 5'&60€&£ 



— 519 — 







2 4 8 /Sm« 

1 i i i ■ _ — i 




meN0JAWA FSf/mPBDAJ tbshmeut 



— 520 - 





. 



'' : Vm 



RRENOJA BANESASH NGA FSHATI DEDAJ TË 

SHKRELIT - SHKODËR 



m 





— 521 — 








BRENOJA BANESASH NGA QYTETI MESJETAR I DBISHTIT SHKODER 



— 522 — 



■ <jp<z>He<5-ë ne fshat/m zverv 






o ? 
i ' ' 



4m 




MiUu^ 



& 




LtBSë 







— 523 - 



marrëdh ëniet sh oqërore ishte karakteristikë ekzis- 
tenca e familjeve të më dha patriarikale, - humfTI za r 
konshëm i pjesëtarëve të të cilave ishte 20 dhe 
arrinte n,ë 30 e më tepër. 'Te dy këta faktorë ndiku- 
an në karakterin e baneses, të lagjes dhe rrjedhi- 
misht të fshatit. Banesat _jidëdah^hjii_£ranëtokës 
së bukës, por gjithjjjë-^iëi^d&^m^h^fjryJëzoTieshin 
koarmat pëftë mos cënuartoEenf e punueshmertjji- 
thashtu ëteistiahca e familjeve të_ mëdha i dha ba- 
nesës karakterin e një'grupimi ndërtimesh të vogla, 
të veçanta dhe me destinacione të ndryshme ne një 
oborr të rrethuar. Disa grupe të tillë formonin një 
lagje me familje, që kishin lidhje fisnore ndërmjet 
tyre. Fshatrat përbëheshin nga disa lagje. Zakoinisht 
ato ishin të larguara nga njëra-tjetra dhe shpesh që- 
llonte që të ishin më prane dy lagje tp fshatrave të 
ndryshme, se sa dy të të njëjtit fshat, 
Ndërtimet që formonin grupimin ndaheshin n,ë 
' ndërtime ekonomike, si «kosheri» i drithit, -«çarani- 
: ku» i bulmetit, «pojata» për bagëti, dhe ndërtime 
për banim, si shtëpia e zjarrit, «qyierët» për fjetje 
j dhe shtëpia e miqve. Grupimet e ndërtimeve të fa- 
milj'es ne Has kanë njohur një evoiucion [np faajti- 
min kompozicional, i cili është kushtëzuar nga fazat 
e zhvillimit të vetë banesës dhe nga gjendja ekono- 
^mike e familjes. Në fazat e para si bërthamë filLes- 
tare e grupimit dhe si qendër e kompozimit ishte 
shtëpia e zjarrit, (Fig. 10), ndërsa ndërtimet e tjera 
që e rrethonin atë ishin të thjeshta, përdhese, prej 
druri dhe ndërtoheshin herpashere, në varësi të rrit- 
jes së nevojave të familjes, Në fazat e mëvonëshme 
shtëpia e zjarrit nuk_gjen zhvillim të mëtejshëm dhe, 
duke mbetur një ndërtim primitiv, humbet rolin që 
kishte në kompozim. Këtë rol, ndonëse jo si bërtha- 
më fillestare banimit, por si theksim arkitektonik në 
kompozim, fillon ta lozë shtëpia e miqve, e cila arrin 
në konceptime arkitektonike më të larta. (Fig. 11). 

E kushtëzuar nga mënyra e jetesës, ku kemi ndë r- 

thne të veç anta për _g d.o fu jxksion, banesa në Has as- 

njeKërë~Tiuk e hdëriikon zgjidhjen planimetrike, 

Ndiyshimet në të vijnë kryesisht nga përpunimi i 

elementëve arkitektonikë dhe konstruktivë. 

Në Has kanë qenë të zakonshme ndërtimet përdhe- 

;se dhe me një kat, Ndërtesat përdhese ndërtoheshin 

rpërgjilhësisht me lëndë druri. Ato përmbajnë vetëm 

një ambient banimi, përmasat e të cilit varen nga 

destinacioni. Shtëpitë e zjarrit të vjetra ftanë përma- 

sa të mëdha, dyshemetë të shtruar me dhe të ngje- 

shur dhe vatrën të vendosur në mes të ambientit. 

Përpara shtrihet një hajat i hapur, me shtylla druri 

në ballë që mbajnë çatinë e lartë. (fig. 12). 

Ndërtimjet e tjera të familjes si qylerët dhe shtë- 
pia e miqve, ndonëse janë më të reja në kohë, e ka- 



në ruajrur mënyrën e vjeter të ndërtimit. Ato nuk 
shkojnë. më tej nga skema njëkthineshe me «hajatin>* 
përpara, Nga ki Q_anë ndë rtiinet^j jërrihpsp n ijk-ndry- 
shtfljnë nga njera-tjetr a_iejh&]^f kanë destinacione 
të ndr^sEQiC A_° qëi daTI6n~aEo~esnte pajisja dhe 
mobiiimi i brendshëm, për të plotësuar funksionin 
që ato marrin. Në këto ndërtime shohim që hajati i 
hapur i dikurshëm |është mbyllur, per t'u kthyer në 
një parahyrje ose korridor përpara mjedisit të ba- 
nimit. (Fig. 13). 

Ndërtesat dykatëshe përbëjnë një grup më vete të 
banesës së Hasit, por jo pa lidhje gjenetike me ndër- 
timet përdhese. Format më elementare të banesës 
me kat shfaqen~që atëherë, kur qoftë dhe një pjesë 
e banesës përmban një ambient poshtë gjysmë të fu- 
tur në dhe. Ambienti i ri që përfitohet zakonisht 
ndërtohej me gurë dhe përdorej për mbajtjen e ba- 
gëtive. 

Banesat e para me kat Ojëndrojnë më afër nderti- 
meve përdhese jo vetem nga dispozicioni planime- 
trik, por edhe nga përmasat dhe trajtimi i ambien- 
teve. Mbi muraturën e gurte të katit përdhe ngri- 
het kati i dytë i ndërtuar tërësisht prej druri, ose 
ndonjëherë përmban vetëm murin e mbrapshëm 
prej guri. Ambienti i vetëm i banimit paraprihet nga 
^hajati^ që në fazat e paa'a është ende i hapur (Fig. 
14). 

Pas kësaj banesat me kat fillojnë të përgjithëso- 
hen në krahinën e Hasit. Ato qiihen nga vendasit 
«shtëpi çardakë^ ose thjesht «çard^kë».- Rreguliisht 
kati përdhes ndërtohej me gurë, por nuk mungojnë 
rastet kui^ ai është ndëituar prej druri, Sikundër në 
banesat ipërdhese, edhe në çardakët ose banesat me 
kat «hajati«- i hapur fUlon e mbyllet, duke e kthyer 
«hajatin^ në një ambient më të përdorshëm, që ta- 
shmë quhet nga vendasit ^divanhane*. Përmasat e 
divanhanes vijnë duke u rritur dhe, shpesh, ajo ka 
sipërfaqe të njëjte, madje ndonjëherë më të madhe, 
nga ambienti i banimit. 

Një shembull mjaft perfaqësues i kësaj faze evo- 
lucioni të banesës në Has, ruhet ende në fshatin Go- 
laj (Fig, 15). Mbi katin pëidhes të ndërtuar me gu- 
re, ku mungojnë dritaret, ngrihet i lehtë kati i si- 
përm i giithi prej druri. Shkallët e jashtme të çojnë 
në divanhanen e gjerë, faqja e përparme e të ci- 
lës del rreth 25 cm tej rrafshit të katit përdhes, du- 
ke e zmadhuar në këtë mënyrë siperfaqen e divan- 
hanes. Dritaret e shumta që janë hapur në këtë fa- 
qe, duket se e ruajnë deri në n/jë fare mase, karak- 
terin gjysmë të hapur të divanhanes. 

Një banesë tjetër në fsliatin Kostur paraqit një 
fazë më te avancuar. Në divanhan^e shtohet nje vo- 
lum i ri, «dyshekllëku-> } i cili duke filluar rreth 60 



— 524 — 



cm nga dyshemeja shtrihet në dy anë të divanha- 
nes dhe del jashtë mureve të saj, duke u mbajtur 
me pajanta druri (Fig. 16). 

Mbasi banesa është pajisur me të gjithp elemen- 
tët e saj përbërës arkitektonik dhe ka f ituar një ske- 
më tashmë të qendrueshme pianimetrike e funksio- 
naie, vazhdon përpunimi i anës konstruktive dhe 
elementet e ndryshjëm arkitektonikë marrin formë 
në përshtatje . me materialin e ri te ndërtimit. Gra- 
dualisht kalohet në ndërtimin edhe të katit të si- 
përm me gurë. Mbetet prej druri vetëm pjesa e si- 
përme e mureve të divanhanes, për të ki*ijuar aty 
dyshekllëkun. 

Banesa në fshatin Kostur është një nga shembujt 
më tipikë të banesës së përpunuar tjë Hasit dhe ka 
gjetur një përhapje të gjerë në këtë krahiot? (Fig. 
17). Në katin përdhe kanë qenë strehuar bagëtitë. 
Ky është një ambient i errët dhe i mbyllur që ndri- 
çohet e ajroset nga disa frengji. Në katin e sipërm 
kalohet me shkallë të jashtme prej druri, që të nxje- 
rrin në divanhanen e gjerë. Divanhanja iidhet me 
dhomën e miqve, ose «sobën e burrave» dhe me një 
korridor të ngushtë që të çon në nyjen sanitare. 
Dhoma e miqve ka një dispozicion karakteristik. Në 
mes eshtë dera, ndërsa përballë saj, në faqen e jash- 
tme, ndërtohet oxhaku. Ndërmjet derës dhe oxha- 
kut kufizohet një rrugicë e ngushtë kalimi, anash së 
ctlës krijohen dy sheshe të ngritura rreth 0-10 cm 
të shtruara me dhe të ngjeshur dhe mbi to, qili- 
met e postiqet për ndenje. Zafconisht «sobat e bu- 
rrave*- kanë qenë të pajisura me tavan d^rrase, Pa- 
jisja dhe mobilimi kanë qenë të pakta. Ndjenja e ko- 
moditetit varej nga sasia dhe cilësia e qilimave dhe 
sixhadeve që shtroheshin, punimin e të cilave Hasi 
e ka pasrur traditë. 

Divanhanja përpara dhomës së miqve ka fituar 
mjaft sipërfaqe dhe është bëre një ambient me rën- 
dësi në banesë. Muret e saj, duke filluar nga një fa- 
rë lartësie nga dyshemeja dalin paksa jashtë mure- 
ve perimetrale dhe përmbajmë një varg dritaresh rië 
të tri faqet. Ato në ras't nevoje mbyllen me kapakë 
dërrase. Në ndërprerjen horizontale të mureve prej 
guri formohet një platformë e shtruar me dërrasë 
dhe ka në pjesën e përparme një sërë kolonash për 
mbajtjen e konstruksionit të çatisë. Përpunimi de- 
korativ i pjesëve prej druri, dritaret e shumta që i 
japin mjafl dritë këtij ambienti, e kanë kthyer di- 
vanhanen në një vend komod ndenjeje dhe pune. 

Materialet e ndjërtimit të përdorura gjerësisht në 
Has janë guri dhe druri! Ciiesia e gurit nuk ështe e 
mirë. Muratura ka të punuara qoshet, ndërsa pjesa 
tjetër mdërtohej rae gurë të çrregullt të lidhur me 



baltë dhe lë pjërforcuar çdo 80-100 cm me breza 
druri. Druri nxirrej me shumicë në vend. Nga dru- 
rët më i përdorshmi ka qenë lisi, por përdorej edhe 
pisha për ndërtimin e çative dhe dyshemeve. Tek- 
nika më e përdorur e ndërtimit të muraturës prej 
druri ka qenë me skelet trarësh cQTe e mbushur me 
dërrasa, Në disa banesa të vjetra gjejmë të përdo- 
rur dhe teknikën me kllaiposje. Një kujdes i veçan- 
të i kushtohej piërpunimit dekorativ të elementeve 
prej druri, bisfitave që mbanin daljen e muraturës, 
strehës së gjerë dyfishe që shkonte 80-100 cm, dri- 
tareve etj. (Fig. 18). 

Përdorimi i gjerë i lëndës së drurit dhe përpuni- 
mi dekorativ i saj, i japin banesës së Hasit një ka- 
rakter të ngrohtë dhe piktoresk, Ky karakter thek- 
sohet nga kontrasti i materialeve të përdoruia, . gurë 
e dru, dhe nga evidentimi me anë të daljeve i pje- 
sëve të iehta mbi ato masivet, si muratura e katit të 
sipërm ose ajo e dyshekllëkeve, të kurorëzuara hij- 
shëm nga streha mjaft e dalë e çatisë, 

Këtu banesa e Hasit arrin në formën e saj më të 
përkryer, ndonëse në disa raste takohen dhe banesa 
trekatshe, (Fig, 19) por q,ë nuk patën përhapje të 
gjerë. Mbasi arriti kulmin e saj në këto forma, ba- 
nesa e Hasit pëson më vonë ndryshime të pjesshme 
që lidhen me pamjen e jashtme dhe pikërisht me 
përpunimin e pjesës së sipërme të ndërtesës të 
ndërtua-r me lëndë druri. Kjo pjesë zvogëlohet vazh- 
dimisht, sa arrin të zëvendësohet tërjisisht me gurë. 
Në një banesë në fshatin Relshan muri i balht të 
divanhanes është ndërtuar me pllaka të holla guri 
të skalitura, duke e ruajtur vargun me dritare tjë 
vogia në ballë (Fig. 20). duke eliminuar të gjitha 
pjesët prej " dniri, banesa fiton në këtë mënyrë ti- 
pare fortifikuese. Por këto tipare në Has nuk shty- 
hen më tej dhe nuk u përgjithesuan në ndërtim. 

Megjithëse transformimet e herëpashershme nuk 
sollën ndonje të re të rëndësishme në ndertimin pla- 
nimetrik, ato mbartën në vetvete një sërë përpuni- 
mesh fcë vazhdueshme të zgjidhjeve arkitektonike e 
konstruktive. 

Dispozicioni planimetrik dhe pajisja e dhomës së 
miqve mbeten si konstante të qëndrueshme në te 
gjtha fazat e evolucionit të banesës së Hasit. Atë e 
gjejmë në banesat e thjeshta përdhese, në fazat e 
para të banesës me kat dhe ruhet e pandryshuar në 
fazat më të avancuara të saj. Qëndrueshmëria e pla- 
nimetrisë dhe vazhdueshmëria e procesit te përpu- 
nimit airkitektoniko-konstruiktiv të formave dhe ele- 
menteve, dëshmojn^ për zhvillimin e brendshëm te 
banesës së Hasit dhe për lidhjen e ngushtë ndër- 
mjet fazave të ndi-yshme të evolucionit të banesës. 



— 525 — 



Banesat në Malësinë e Gjakovës. MaJjësia e Gja- 
kovës foTmohet nga krahinat e Krasniqes, Gashit, 
Bytyçit dhe Nikaj-Mërturit. Si e tregon dhe vetë 
emri, ështe një rajon malor. "Në kufi të luginave të 
lumenjve të Valbonës dhe Tropojes ngrihet madhë- 
shtor muri i Alpeve të veriut. Kjo niasë malesh ma- 
dhështorë, ndërpritet nga shtratet e lumenjve dhe 
përrenjve që e përshkojnë nga veriu në jug dhe që 
formojne gryka të thella, ndërsa aty-këtu lartëso- 
hen maja mbi 2000 m, te zbapdhura nga dëbora e 
përjetshme, si ajo e Shkëlzenit, e Hekurave, e Ko- 
llatës, etj. 

Luginat e lumenjve kanë pak tokë të punueshme, 
kështu që bujqësia nuk kishte arribur të bëhej eko- 
nomi dominuese. Përkundrazi në male ka kullota 
shumë të pasura, gjë që i dha hov blegtarisë, e cila 
në të kaluarën qe ekonomia mbizot;ëruese. Shumica 
e fshatrave nuk e kalojnë lartësine e 600 ra^ por ka 
dhe nga ato që ngnhen deri në 800 m. Ato janë 
vendosur pranë tokave të punueshme dhe pothuaj- 
se çdo fshat kishte kuhobat e veta në bjeshkë. Ba- 
nesat ndërtoheshin sa më afër tokes se bukës. Ato 
grupoheshin dhe formonin lagje me familje zako- 
nisht të afërta ndërm-jet tyre, që i dhanë dhe emrin 
iagjes. Nuk përjashtohen rastet kur mjaft famiije, 
qoftë për arsye të tokës ose të kullotes, qoftë për 
arsye të mbrojtjes jetonin të veçuara, larg fshatit. 

Malet janë në përgjithësi të zhveshura, por nuk 
mungojne pyjet me lëndë të mirë ndërtimi. Guri që 
nxirrej me lehtesi ishte materiali kryesor në ndër- 
tim, ndërsa nga drurët më i përdorshmi ishte lisi 
dhe aty-këtu, geshtenja e pisha, 

Malësia e Gjakovës është njjë nga krahinat'e Shqi- 
perise se veriut, ku pail një përhap.je shum ë të gje- 
rë banesa e fortifikua re cila u përgjUhiesua sijnë- 
nyre ndërtirm qne ne "masat e gjëra t ë . fshatarësisë. 
Banesat janëJdykats HeT por rnfe-4ë-shpeshta ato tre- 
kateshe prej guri7"Ato dallohen nga volumi i tyre 
prizmatlk pre j "guri, me karakter të mbyllur dhe me 
tipare të theksuara mbrojtëse. Këto banesa disa he- 
rë rrethoheshin me miure, por më shpesh me gar- 
dhe dërrase ose degësh, QharH i tY tv ' n ë ipërgjith ë- 
si ishje i varfër në ambiente ndimë se. Aty ngrihe- 
shin kosneret e drithit dhe më rralle mund të kishte 
ndonjë ndërtim që shërbente si kuzhinë ose ndonjë 
stallë bagëtish. Kjo varfëri në anekse e theksonte 
më tepër karakterin e mbyllur të banesës, Brenda së 
cilës ruheshin të gjitha rezervat ushqimore dhe ba- 
gëtitë e familjes, Në ketë volum të mbyllur zgjidhej 
i tërë programi i kërkesave dhe i nevojave të fa- 
miljes (Fig. 21). 

Kërkesa _e parë ishte strehimi i sigurte i bagëti- 
së. Për këtë qëllim kati përdhes që i lihej bagetisë, 



ose siç quhet nga vendasit ^ahri"-, është një ambient 
i mbyllur, i ndriçuar vetëm nga disa frengji, me një 
portë me mbulesë harku, të siguruar mirë. Ndonjë- 
herë ky ambient kishte ndarje të ulëta prej gardhi 
për bagëtitë e imëta dhe për kafshët e trasha. Në 
katin e dytë zhviliohej jeta e gjallë e familjes dhe 
përmbante disa ambiente. Ambienti kryesor ishte 
«oda e zjarrit* ose «soba e grave>* 1 ku gatuhej dhe 
fllnin fëmijët. Dyshemenë e ka të shtruar me dhe 
ië ngeshur mbi një shtresë dërrasash dhe pajisej 
me vatër. Krahas saj ishin *<qylerët»-, ose dhomat e 
fjetjes për çiftet, zakonisht me permasa _të vogla. 
t3do banesë kishte deri në dy qylere, të cilat mund 
të ndaheshin gjatë kohës kur shtoheshin nevojat e 
familjes. Dyert e këtyre ambienteve dalin në ko- 
rridorine katit, ku janë vendosur shkallët e thjesh- 
ta prej druri për në katin e tretë. 

Kati i sipërm ishte destinuar kryesisht për prit- 
jen e miqve dhe këtij i kushtohej kujdesi më i 
madh. Ai përbëhet nga «oda e miqve»- ose «soba e 
l^urravc^, nga një ambient i gjerë përpara ose *di- 
vanhanja» dhe nga një korridor i ngushtë që të çon 
no nyjen sanitare. Kjo skemë planimetrike është e 
njëjtë për të gjitha banesat e Malësisë së Gjakovës. 

Ndryshe nga ambientet e tjera, oda e miqve ishte 
pajisur dhe rregulluair më mirë, ku dukej kujdesi 
për t'i dhëne komoditet sa më të madh. Muret i ka 
të lyera me gëlqere dhe shpesh është e pajisur me 
tavan dërrase. Dera e dhomës vendoset gjithnjp në 
nies të murit ndarës me divanhanen dhe iiarshi saj, 
në murin perimetral, ndertohet oxhaku. Ndërmjet 
tyre kalon një rrugicë e ngushtë, anes të cilës lar- 
tjasohen 8-10 cm dy sheshe për ndenje, të shtruara 
me baltë të ngjeshur dhe, mbi to, postiqet dhe qili- 
mat. Oda e miqve ndriçohej nga dy dritare të ven- 
dosura zakonisht në një faqe, që ishin dritaret më të 
medha të banesës. 

Ambient tjetër mjaft komod për ncfjenje dhe pu- 
në është dhe_djj^h^ja-mj aft e giere. që i^ aprin. 
t-'den e miq,v e. Hapësira e shkallëve që vijnë nga 
kati i dytë Iribyllet me qepen dërrase. Divanhanja 
zakonisht ështe pa tavan. Elementi më karakteristik 
i-saj-është -<-d_ yshekilIëk u». Ai mund t£ ndërtohej gja- 
të gjithë faqës se divanhanes, ose në një qoshe të 
£aj, duke krijuar një kënd të rehatshëm ndenjeje. 
Dyshemenë e ka të ngritur dhe të shtruar me dë- 
rrasa, Muret janë ndërtuar me pllaka të holla guri, 
shpesh të dala pak jashtë ndërtesës dhe përmbajnë 
n.jë varg dritaresh të vogla, Në divanhaine gjendet 
gjithashtu «oxhaku i kafesë» që shërbente për pje- 
kjen e kafesë. Në nje qoshe vendosej <^v_d^shanja>», 
një nike thelluar në mur, si një lloj lavamani që 
shërbente për lar je dhe për të derdhur ujrat jashtë. 



— 526 - 



Një mure Imeshin frengji të shumta, kurse në disa 
raste ndërtoheshin «baxhat e ujit», si dollapë guri 
të nxjerra jashtë, që përdoreshin për mbrojtjen e 
banesës. Për këtë qëlhm. ato pajisesin me frengji 
dhe vrima për të derdhur ujë të nxehtë mbi sulmu- 
esit ose grabitësit e banesës. 

Në shumë banesa shkallët për në katin e dytë 
ndertoheshin jashtë. Por ka dhe banesa, ku shkalla 
e sigurisë ishte më e madhe ku lidhja ndërrrnet ka- 
teve bëhej vetëm me shkafië të brendshme (Fig. 22). 
Në disa raste, sikur t^ mos mjaftonin këto tipare 
mbrojtëse, ngjitur me banesën ndërtoheshin disa ku- 
Hëza të vogla. Ne një banesë të tiUë në fshatin Fa- 
paj sbohim se si kompozim dhe trajtim arkitektonik 
të përgiithshëm nuk ndryshcm nga banesat e tjera. 
Si veçanti eshtë kuHëza ose -«karollhanjan- që i bash- 
kengjitet banesës nga ana e prapme dhe që ngrihet 
mbi çatinë e banesës. Ambienti i poshtëm i kullezës 
përdorej si nyje sanitare, ndërsa i sipërmi ka shër- 
byer si pikë vrojtimi dhe mbrojtjeje dhe ishte paji- 
sur me frengji dhe «baxha uji» (Fig. 2-3). 

Banesat e Malësisë së Gjakovës paraqiten me një 
strukturë mjaft të qëndrueshme si në zgjidhen pla- 
nimetrike. ashtu dhe në formulimin e përgjithshëm 
konstruktiv. Ajo që të bie inë sy në këto banesa esh- 
të karakteri i theksuar mbrojtës. Banesat ndërtohen 
tërësisht me gurë, me mure të trasha dhe me hapë- 
sira ndriçimi të pakta. Banesa pajiset me frengji 
dhe baxhat e ujit. Muratura ndërtohej me gurë të 
iidhur me llaç gëlqere. Dailohen për përpunim të 
kujdesshëm qosheTe mueve, strehët prej guri të ça- 
tisë, shpatullat dhe harqet e dyerve dh'e dritareve, 
si dhe muratura e hollë e dyshekllëqeve. 

Por nga ana tjetër të bien në sy dhe një varg ti- 
paresh të ngjashmie me banesat e Hasit. Këto janë 
skema planimetrike e katit të sipërm, dispozicioni i 
dhomës së miqve, prania e të njëjtave elementë ka- 
rakteristikë, etj. Dhe në të vërtetë kjo ngjashmëri 
shtyhet akoma m ëtepër në banesat më të vjetra të 
Mal'ësisë së Gjakovës, të cilat ruehn në kujtesën e 
vendosve të moshuar, nga të cilat ruhen ende disa ek- 
zemplarë. Përpara se të përgjithësoheshin banesat e 
fortifikuara prej guri. edhe në Malësinë Gjakovës, 
ndërtoheshin «shtëpi çardakë»> me katin e sipërm t.ë 
ndërtuar prej druri. Nga banesat e vjetra që kanë 
mbetur ende, ka banesa dykatëshe si ajo në qytetin 
e Bajram Currit, ku dyshekilëku është i teri prej 
druri, shtrihet gjatë gjithë ballit të ndërtesës dhe kap 
një pjesë të faqes anësore (Fig. 24). Takoheshin dhe 
banesa trekatëshe me një trajtim te fillë të katit të 
sipërm (Fig, 25). 

Sikundër në Has, ku ne disa raste takohet zëven- 
dësimi i pjesëve të drunjta të banesës me ndërtim 



prej guri, edhe në Mafësinë e Gjakovës ndeshet ky 
proces. Por ndërsa në Has hy proces mbeti në Hapat 
e para, në Malesinë e Gjakovës, pjërkundrazi qe më 
i vrullshëm dhe më i përgjithshëm. Në banesat e 
para të nd<irtuara krejtësisht me gurë trajtimi ar- 
kitektonik i katit të sipërm në formë, përmasa dhe 
përpunim, përsërit at^ të banesave me dyshekllëk 
druri. Një ndertesë e tillë në fshatin Babinë eshtë 
trekatshe me ndarjen e zakonshme funksionale të 
kateve dhe me ndarje tjë njejtë planimetrike (Fig. 
26). Shkallët i ka të brendshme duke fiiluar nga ka- 
ti përdhe, ku hyhet nga një portë me mbulesë har- 
ku prej guri. Hapësirat e ndriçimit janë të vogla. 
Ato janë reduktuar në frengji në katin përdhes, 
shtohen pak në katin e dytë dhe akoma më tepër 
në katin e tretë, me dritaret e dyshekllëkut. E gji- 
thë pjesa e sipërme e muratupës së divanhanes, 
ashtu si ajo prej druri, ështe më e hollë nga pjesa 
tjetër, del paksa jashtë mureve të katit dhe per- 
mban dritare të vogla të mbuluara me harqe guri 
dhe frengji. 

Ne banesat e mëvonshme dyshekllëku e humbet 
gradualisht hapësirën e madhe që zinte. Ai shtyhet 
ne një anë të divanhanes dhe krijon aty një kënd 
të mirë ndjenjeje. Kjo rrudhje ë dyshekTlëkut bën 
qsj banesa të^humbasë mjaft në karakterin e ngroh- 
të e në efektet piktoreske që i jepte ndërtimi me 
dru dhe të fitojë tipare të reja, si nreptësinë e li- 
njave, ftohësine dhe solemnitetki e masës së mby- 
llur prej guri. 

Me ndryshimet e pësuara këto banesa shkeputen 
mjaft nga ato paraardhëset, ndonëse në mjaft ele- 
mentë ruhet ende ngjashmëria në mes tyre. Këto 
janë zgjidhja planimetrike dhe pajisja e katit të si- 
pënn, prania e elementeve karakteristikë, koncepti 
për krijimin e ambienteve të veçanta me destina- 
cione të ndryshme. Por tashmë këto ambiente si 
oda e zjarrit dhe qylerët për fjetje nuk janë më të 
shpërndara në oborrin e banesës, por të përfshira 
në një volum të vetëm, duke e rritur atë me një 
kat diie duke marrë një trajtim arkitektonik krejt 
të ndryshëm. Shtytëse kryesore për këto ndryshi- 
me kanë qenë kërkesat e banorëve të këtyre kra- 
hinave për një banesë të mbrojtur dhe fë' sigurtë. 
Ndonëse një familje e zakonshme fshatare shpen- 
zonte shumë për ndërtimin e një banese të taUë. ajo 
ishte e detyruar nga realiteti historik i kohës. 
Mungesa e nië uniteti politik, pasiguria dhe anar- 
kia që mbizotëi'onte në vend, kërcënimi i vazhdue- 
shëm nga shtresat e pasura të fshatarësisë dhe nga 
pushtuesit e huaj, përhapja e hakmarrjes, e dety- 
ruan familjen fshatare te mirrte masa vetërnbroj- 



— 527 — 



rtëse, Një banesë e tillë e fortifikuese ishte për fsha- 
>tarin, sinibol i lirisë personale. 

Bancsat në Lumë. Ndryshe nga dy fcrahinat e 
m,ësipërme, Hasit dhe Malësisë së Gjafcovës, ku u 
përgjithësuan dhe u hënë mbizotërues tipe te cak- 
tuara banesasb, ndryshimet ndërmjet të cilave pa- 
raqesin në vetvete faza të ndryshme të evolucionit 
drejt_fazave më tg përkryera, në Lumë janë ndër- 
tuar dv tio e te ndryshme banesash. 
**" Tipi Lparë i cili pati një përhapje të gjerë, krye- 
sisht në fehatrat ndërmjet Kukësit dhe Bicajt, ësh- 
të mjaft karakteristik për këtë zonë. Banesat e kë- 
tij tipi janë dykatëshe. Ato kanë në ballë hajatLn e 
hapur dhe mbi të një çardak të gjerë, të cilat jan,ë 
të mbyllur në të dy anët e ngushta , nga zgjatimi i 
mureve anësore të banesës. Në skemën e tyre më 
të përgjithshme këto banesa kanë nga dy ambien te 
në ç__j_j_at, secila me hyrje të veçahte nga tremet 
e Kapura (Fig. 27). Ambientet e katit përdhes në 
shtëpitë e vjetra qenë përdorur' si ambiente ndih- 
mëse dhe per bagëti. Lidhja ndërmjet kateve bëhej 
me shkallë të thieshta druri të vendosura në hajat, 
hapësira e të cilave ne çardak mbulohet me qepen 
dërrase. Në katin e sipërm janë të, vendosura dho- 
ma e zjarrit dhe dhoma e miqve. Sipërfaqja e gje- 
rë e çardakut e mbrojtur mirë nga tri anë, përdo- 
rej si vend pune dhe ndjenjeje. Ai eshtë pa tavan 
dhe i shtruar me dysheme dërrase. Në pjesën e 
përparme kolona druri, të kurorëzuara me jastekë 
te gdhendur dhe të shoqëruar me parmakë mbajnë 
çatinë e gjerë. 

Me kalimin e kohës banesat nuk i hunubasin ka- 
rakteristikat e tyre themelore në zgjidhjen kom- 
pozicionaie dhe në formulimin arkitektonik. Tre- 
mat e hapura e humbasih sipërfaqen e tyre të ma- 
dhe dhe kthehen në korridore ndërlidhëse te am- 
bienteve të banimit, që vazhdojnë ta kenë daljen 
në to (Fig. 23). Kv tip banese, me ambiente të ven- 
dosura varg njëri pas tjetrit dhe me hyrje të ve- 
çanta iejon dhe kompozime me shtrirje gjatësore. 
«- Kështu takohen dhe banesa që, ndryshe nga rregu- 
! lli i përgjithshëm, kanë nga tre ambiente në çdo 

kat. *— 

Zonat ku u përhap ky tip janë zona të ulëta, me 

\ fshatra buzë lumenjve ose në luginat e tyre, në të' 

\ cilat krahas blegtorisë, ekonomisë tradicionale të 

V lumjanëve, ishte e zhvilluar dhe bujqësia. Por sa më 

A tepër afrohesh në fshatrat malore vëren një tip ba - 

\iiuese^jne_karakiei — m ë të mby llur dhe me tipare 

mbroiiëse. 



Banesat e këtij tipi janë dy dhe trekateshe (Fig. 
29). Ato janë të ndërtuaira tërësisht me gurë dhe 
kanë dritare mjaft të pakta dhe te vogla. Zakonisht 



ato kam|ë nga një ambient në çdo kat por ka_ dhe 
raste kur në to ndahet një korridor i ngushtë ku 
janë vendosur shkallët. Përgjithësisht shkallët janë 
të siguruara brenda ndërbesës. Kur banesat nd|ërto- 
hen në terrene të pjerrët, atëherë sipërfaqja e ka- 
nt përdhe eshtë m^ e vogël se e dy kateve të tjerë. 
Në këto raste banesa mund të ketë dy hyrje, një 
në katin përdhes dhe tjetrën në katin e dytë, drejt- 
përdrejt nga trualli më i ngritur përpara hyrjes. 
TLparet fortifikuese të këtyre banesave ia shtojnë 
frengiitë e shumta që hapen në mure. Bersipër hyr- 
jeve të banesës, të siguruara mirë, gjithnjë në for- 
më harku, hhet një frengji e gjatë për tjë qëlluaij 
dhe për të derdhur ujë të përvëluar pra për _të 
mbrojtur sa më mirë këtë pikë të dobët të ndër- 
tesës. 

Banesat e fortifikuara të Lumës janë "t 1 * zhve- 
shura nga cdo lloj përpunimi dhe elementesh arki- 
tektonikë. Megjithatë takohen aty këtu banesa, të 
cilat kanë në katin e siiperm disa dalje të vogla prej 
guri, të pajisUra me frengji. Këto, sic do ta shohim 
më poshtë, janë karakteristike për banesat e forti- 
fikuara të Matit. Gjithashtu nuk mungojnë në këtë 
krahinë banesa__të cilat kanë marrë skemën plani- 
metrike të katit të sipërm të banesave të Malësisë 
së Gjakovës. me ndajen e tyre karakteristike në odë 
miosh e divanhane. 

Të dy tipet_e mësipërm të banesave të Lumës 
zakonisht jane përgjTthesuar në zona të caktuara. 
Por nub përjashtohen rastet kur në të njëjtin fshat 
g;jeim*_ të ndërtuara banesa te të dv tipeve. Këtë 
basbkë-ietesë e ndeshim ndoniëherë dhe në banesën 
e të niëi+^s familie. Nië rast i tillë ndërtimi ruheL 
ende në Bicai (Fiç. 30). 

Banesat e fortifi'kuara të Lumës janë të zhve- 
pjerrët dhe përbëhet prej dy pjesësh të bashkëngji- 
tura, një banesë me kompozim të zgjatur dhe ku- 
llës. Pjesa e pare është dykatëshe me treme të ha- 
pura e të ngushta në çdo kat përpara ambienteve te 
të banesës. Kati përdhes përmban ambientet ndih- 
mëse, kryesisht për bagëti. Ato janë të errëta, pa 
ndriçim, me hyrje më vete, ndërsa njëra nga to ësh- 
të gjysmë i futur në tokë. Mbi to ngrihet kati i dy- 
të, i cili përfshin ambientet e banimit, dhomën e 
bukas, ose shtëpinë e zjarrit, dhe një ambient tje- 
tër që dikur ka shërbyer si odë miqsh. Shtëpisë së 
zjaiTit, duke përfituar. nga terreni i pjerrët, i ësh- 
të rritur sipërfaqja në krahasim me ambientin po- 
shtë saj, duke shtrirë një pjesë të saj mbi truall 
Një ndërtim i tille të kujton kompozimet me gjys- 
mëkat, aq të përdorura në vendin tonë në terrenet 
e thyera. Në pjesën mbi truall ishte e vendosur vat- 
ra, në mes te ambientit. Ambienti tjetër ka përma- 



528 — 



sa më tjë vogla, hyrje më vete nga çardaku i hapur, 
ndersa nga mbrapa ka myje sanitare të veçantë. 

Në këtë banesë tremet e hapura janë të ngushta 
dhe shërbejnë për ndëriidhjen e ambienteve, Në to 
dalin dyert, të gjitha me mbulesa prej harku guri 
dhe dritaret e ambienteve, 

Ngjitur me këtë banesë, ka mundjsi në një kohë 
të dytë, është ndërtuar kulla par të plotësuar m,ë 
mirë nevojat e mbrojtjes së familjes. Kulla është 
trekatëshe, m.e nga_ një ambiant në çdo kat. Np ka- 
tin përdhe, që eshtë në një nivel më të ulët se pje- 
sa tjetër e banesës, strehonin bagëtitë. Ai ka hyrje 
të veçantë nga jashtë. Kati i_ dytë përdorej për f je- 
tje, ndersa në katin e trebë kaloi oda e miqve. Për- 
veç lidhjes së brendshme me slikallë portative prej 
druri, çdo kat ka dhe hyrje t«ë veçantë, në katin e 
dytë nga hajati. ndërsa në të tretin nga çardaku. 

Teknika e ndërtimit e kullës është më e lartë, 
Muratura me gurë e llaç gëlqere eshtë e punuar m,ë 
me kujdes, rae qoshe të latuam, ndërsa harqet e 
hyrjeve janë më të perpunuara. 

Përveç banesave le' tipizuara, si kudo edhe në 
Lumë, janë ndërtuar dhe zgjidhje të veçanta, të pa- 
përsëritshme në lloj in e vet, E vlen të sillet si shem- 
bull një banesë në Kolsh afër Kukësit (Fig. *31), për 
të treguar se mjeshtrit popullorë me materiale rre- 
thanore, me intuitë e ndjënjë të hollë artitike, ka- 
në nxjerrë nga duart e tyre realizime të larta arki- 
tektonike, ndonëse nuk ka qenë qëllimi kryesor ky. 

Që me vendosjen dhe orientimin e banesës duket 
ndjenja e së bukurës. Ajo është e ngritur mbi një 
breg të lartë, nga i cili zotërohet një pamje e gjerë 
e luginës së Drinlt dhe e kuirorës së maleve që e 
rrethojnë. Banesa është e ndërtuar me material të 
gjendshëm në vend, skelet druri e lyer me balte 
dbe më pas e zbardhur me giëlqere. Në katin për- 
dhe, ka dy ambiente, të cilat përdoren njëri si shtë- 
pi zjarri dhe i dyti për bagëti. Çatia është ndërtuar 
me pierTësi mjaft të madhe për të patur mundësi 
që të shfrytëzohet për ambiente hapësire nën të. 
Përpara, në ballë të ndërtesës", ështëjndërtuar një 
ballkon, i mbuluar nga zgjatja e çatisë, i cili është 
ambienti më i këndshëm për ndjenje, i freskët dhe 
i orientuar pikërisht nga peizazhi më tërheqës Ndo- 
nëse me një përpunim mjaft modest, logjika në 
shfrytëzimm e materialeve, të hapësirave për të 
krijuar ambientet e nevojshme, rpmporcioni dne mo- 
delimi i pjesfve të ndryshme, çatisë, katit të si- 
përm, balLkonit, etj., duke i sihtuar këtyre orienti- 
min dhe harmonizimin me ambientrh irethues, e 
kanë bërë' këtë banesë të vogël të jetë një nga 
zgjidhjet e përkryera të arHtekturës sonë popullore. 



MASIVI MALOR I SHQIPËBISË QENDRORE 

Një sërë krahinash kryesisht malore të Dibres, 
Matit, Malësisë së Krujës, të Tiranës, Çermenikës e 
Martaneshit, krijojmë një grup mjaft kompakt, me 
tipare të ngjashme në fushën e arkitekturës popu- 
llore. 

Fshatrat e këtyre krahinave janë të vendosura në 
shpatet e maleve ose në luginat e lumenjve dhe 
ndërmjet vargmaleve. Kështu p.sh. fshatrat e Ma- 
lësisë S|ë Tiranës shtrihen në shpatin lindor të ma- 
lit të Dajtit. Këto së bashku me fshatrat e Maiësisë 
së Krujës kanë zënë vend në luginën ndjerrnjet varg- 
maleve Krujë-Dajt nga njëra anë dhe malit të 
Skënderbeut e malit me Gropa në anën tjet#r. Në 
një luginë paralele, ndërm^et Malit te' Skënderbeut 
dhe maleve të Dejës dhe të Allamanit, që përshko- 
het nga lumi Mat, janë përhapur fshatrat e Matit. 
Në drejtim të tërthortë me të, ndeonjet maMt të 
Allamanit dhe kaptinës së Martaneshit, rreshtohen 
fshatrat e Gi-ykave të Mëdha nga Bulqiza në Shu- 
penzë. 

Malet e larta që përshkojnë këtë zonë nuk e ka- 
në penguar zhvillimin e marrëdhëmeve të banorë- 
ve. Luginat e lumenjve dhe qafat e maleve kanë 
krijuar mundësinë e lidhjes të vazhdueshme të kë- 
tyre krahinave. Fshatrat e Malësisë së Krujës nda- 
hen nga ato të Malësisë së TLranës nga rrjedhja e 
sipërme e lumit të Tërkuzes. Gryka e Tujanit dhe 
Qafa e Priskës shërbenin për hdhje ndermjet Ma- 
lësisë së Tiranës dhe fshatrave në shpatin perëndi- 
mor te Dajtit dhe më tej me Tiranën. Lugina e si- 
përme e lumit Mat lidhei me Krujën nëparmjet Qa- 
fës së Shtamas dhe me Tiranën nëpërmjet Qafës së 
Xibrit, ndërsa Qafa e Buallit siguronte Hdhjen me 
Grykat e Mëdha. 

Pikërisht përmes këtyre shtigjeve natyrale kalo- 
nin rruget e_ komunifeacionit ndërmjet krahinave. 
Nga ana tjetër, qendrat administrative dhe tregta- 
ro-zejtare, si Tirana, Dibra, Peshkopia, Kruja, Bu- 
rreii, Klosi kanë qenë pika kontaktesh dhe marrë- 
dhënies të vazhdueshme për Taanoret e ketyre kra- 
hinave. Në këto zona ruhen deri më sot një numër 
i madh urash guri dhe gjurmë kaUdrëmesh të rru- 
gëve të karvaneve. Një e tillë që vkite në Dibra, 
kalonte nga qafa e BualOit, vazhdonte në afërsi të 
fshatit Gur i Bardhë, ku gjenden me shumicë frag- 
mente kalldrëmesh dhe pastaj nepërmjet Grykës së 
Xibrit dhe Shkallës së Tujanit dilte në Tiranë. 

Marrëdhëniet ekonomike të krahiinave të kësaj 
kone kanë qenë lë ngjashme. Këtu ka mbizotëruar 
prona e vogël individuale; degët kryesore të ekono- 
misë kanë qerte bujqësia dhe blegtoria. Në disa 



529 «- 



fshatra të Tiranës dhe Krujës ishte zhvilluar dhe 
kultura e ullirit. Në përgjithësi fshatrat e këtyre 
krahinave janë të vjetra. 

Këto kushte karië ndikuar së tepërmi në zhvtlli- 
min e banesave në këto krahina dhe sbpjegojnë uni- 
tetin e theksuar që vihet re jo vetëm në fushën e 
ndërtimeve popuILore, por edhe ne elementë të tje- 
rë të kulturës materiale dhe shpirtërore, Kontaktet 
dhe marrëdhëniet ndërmjet populLsisë mbartën në 
vetvete ndikime reciprdke në fushën e ndërtimit, 
ndërsa konditat e ngjashme ekonomike e shoqërore, 
gjeografike e klimaterike i bënë të pranueshme këto 
ndikime. Populisia e këtyre krahinave gjaLë dhje- 
tëra e dhietëra vjetësh e ka zhvilluar në mënyrë t«ë 
pandërprerë arkitekturën dhe ka formuar tipe ba- 
neeash me një koncept të tiUë arkitektonik, që i da- 
ilon nga ato të krahinave të tjera brenda dhe jashtë 
kufijve të vendit. 

Kështu, p.sh. gjatë shekullit XIX në këto .krahi- 
na u përgjithësua një tip banese, të cilën në mëny- 
rë konvencionale mund ta quajmë banesjë-^oric 
qoshk* -. Në' disa krahina, psh. në fshatraTe Tira- 
nës ky tip banese bashkëjetoi me tipin më të lash- 
të të banesës në këtëjtrahinë. Në të tjera si Mat, 
Dibër, Krujë etj. ai u bë mbizotërues, duke zëven- 
dësuar plotë'sisht tipin e vjetër. Ndërsa në disa kra- 
hina, si në Mat, ky tip pësoi përpunime të mëtej- 
shme, që duke ruaitur skemën kqmpozicionale dhe 
fimksionale të ambienteve, arriti në trajtime arki- 
tektonike të reja* 

Kara'kteristikat kryesore të këtij tipi banese janë: 

a) në zgjdhjen planimetrike — mbizotërimi i ske- 
mës njëkthinëshe në kat; 

b) në zgjidhjen kompozicionale — vendosja një 
mbi një e ambienteve, pra zhvillimi në lartësi i ba- 
nesës, deri në tre kate; 

c) në ndarjen funksionale sipas kateve — në ka- 
tin përdhe strehohet bagëtia, ndërsa në katet e si- 
përme zhvillohet jeta familjare. 

d) në formulimin arkitëktonik këto banesa ka- 
rakterizohen snga volumi përgjitihësisht i mbyllur 
dhe theksimi vertikal. Në këtë volum prizmatik me 
faqe të rrafshta që formohet nga katet e poshtme 
spikat kati i sipërm i gjaU,ëruar nga qoshqet e dala, 
ballkonet e hapura, ose galeritë e mbyllura që sho- 
qërojnë qoshqet, ose_qarkojnë gjithë katin dhe i 
kurorëzuar nga strehët zakonisht mjaft të dala të 
çatisë. 

Ndonëse në elementët e mësipërm vërehet një 
unitet i pamohueshëm, banesat e ndryshme si në 
krahina të mdryshme, ashtu dhe brenda të njëjtës 
krahinë shquhen për një larmi zgjidhjesh të traj- 
tave arkitektonike, duke kri]'uar në kët^ rast indi- 



vidualitetin për cdo krahinë. Përveç këtij aspekti 
takohet dhe ndertimi i banesave tipike për një kra- 
hinë ne krahinat fqinjë. Kështu gjejme banesa ka- 
rakteristike për Matir_në Dibër, Çermenikë, banesa 
të Çermenikës në Dibër, Malësinë e Tiranës etj. 
dhe anasjelltas. 

Bancsat në krahinat e Dibres, Megjithese në kra- 
hinat e Dibrës ndeshen forma të shumëllojta bane- 
sash, ato që paraqitin më teper interes, duke qenë 
më tipike dhe më të përhapura, janë banesat që i 
kemi quajtur në mënyrë konvencionale ^banesa me 
qoshk*. Ato mund të jenë dykatëshe ose trekatëshe. 
Ndërtimi më i shpeshtë dhe më i zakonshem për 
këto krahina është ai trekatëshi, që ruhet me shu- 
micë deri në ditët tona. 

Banesat trekatëshe janë ndërtime të veçuara, në 
volumin e të cilave përfshihet maksimumi i mund- 
shëm i ambienteve të nevojshëm të familjes. Në 
oborrin e tyre ngrihen vetëm ndërtime ekonomike 
ndihmese, si kasolle bari. koshere misri, etj. 

Një ide të qartë mbi këto ndërtime mund të na 
e japë një basnese në Sopot (fig, 32). Ajo spikat në 
grumbullimin e banesave përreth me silueten e saj 
vertikale. Ngrihet në një terren të rrafshët, mbi një 
bazament që^kap mëtepër se gjysmën e lartësisë 
së katit përdhes të ndërtuar me gurë dhe të përfor- 
cuar me breza druri. Mbi fcëtë bazamant ngrihen dy 
katet e tjera të ndërtuara me qerpiç dhe të ndër- 
prera në intervale të caktuar nga breza horizontalë 
druri. Lart, në katin e sipërm, shkëputet nga trupi 
i ndërtesps një ballkon druiri i mbajtur me pajan- 
da, një pjesë e mirë e te cilit është e mbyllur dhe 
zë vënd në një qoshe të banesës. Më në fund ky 
volum kurorëzohet nga çatia katërujshe, e mbulu- 
ar me tjegulla në formë lugu, e cHa zgjat strehët e 
saj rreth 1 m tej rrafshit të mureve. Në këtë më- 
nyrë ajo mbron muraturën prej balte nga agjen- 
tët atmosferikë dhe, nga sna tjetër, ky funksion 
primar konstruktiv ka gjetur një shprehje të godi- 
tur estetike. 

Një pamjen nga oborri janë vendosur shkallë të 
jashtme prej druri, duke krijuar hyrje të veçanta 
për çdo kat. Një gjë e tillë i shkëput ambientet nga 
njëri-tjetri dhe i dallon destinacionet e ndryshme 
që ato kanë. Kati përdhe, që përdorej për bagëti, 
eshtë një ambient i errët, i ndriçuar shumë pak 
nga disa dritare të ngushta horlzontale në formë 
frengjije Kati i dytë kryente funksionet e shtëpisë 
së zjarrit, ku gatuhej, hahej dhe fLihej. Ai ka lartë- 
si të vogëi, i ndrijçuar pak nga katër dritare të vo- 
gale, dysheme baite të ngjeshur mbi shtresën e tra- 
rëve dhe një vatër të madhe në një faqe të murit. 
Orenditë janë fikse. Ato përbëhen nga dollapë të 



— 530 — 



hapura në muçet e od,es dhe nga nike ose kamare. 
Dhoma e miqve zinte katin e sipërm të banesës. 
Shkallët e jashtme e çonin mikun drejtpërdreit në 
lokalin e rezervuar për të, pa kaluar në ambientin 
e familjes. Në krye të sbkallëve gjendet një dollap 
i vogël prej d,ërr ase ) ku gratë Iinin ushqimin e per- 
gatitur dhe merrnin enët e palara. Sipas zakonit 
gratë nuk duhet të hynin në dhomën e miqve, ndër- 
sa në sofër shërbenin burrat e shtëpisë. Edhe dho- 
ma e miqve është e pajisur në m,ënyrë të varfër. 
Ajo është pa tavan, dyshemenë e ka me dhe të 
ngjeshur, në mure janë lënë disa kamare dhe do- 
llapë. Ndër "to shquheT nga përpunimi dekorativ do- 
llapi i kafes dhe iriket e tjera, të vendosura anash 
oxhakut, ku mbaheshin takëmet e kafes dhe kandi- 
lat për ndriçim. Mungesa e mobiljeve stabël i jep 
mundësi fshatarit që këtë ambient ta përdorë sipas 
nevojës për pritje, meqenëse rihej ndenjur në qili- 
mo e postiqe, për ngrënie rreth sofrës që shtrohej 
dhe ngrihe] me lehtësi dhe per fjetje duke shtruar 
për toke shtresat e fjetjes, 

Dallim në këtë dhomë bën qoshku i përfituar në 
një kënd nga ndërprerja e mureve të trasha peri- 
metralë, i mbyllur me mure të hollë që daiin rreth 
1 m jashtë mureve të ndërtesës. Në këtë mënyre 
qoshku e rrit mjaft_sipërfaqen e dhomës dhe bëhet 
elementi më paraqitës i saj. Përpunimit të tij i ësh- 
të kushtuar kujdesi më i madn. Shtresa e dyshe- 
mesë prej dërrase ngrihet në formë' podiumi rreth 
20 cm dhe është i pajisur me tavan dërrase. Muret 
i ka të veshura me dërrasa ku kalojnë sergjanet 
dhe janë hapur dritaret e punuara bukur e të paji- 
sura me kafazë, të cilat janë të vetmet dritare nga 
rnerr dritë dhoma. Në këtë mënyrë qoshku është 
një vend i këndshëm ndenjeje, nga ku mund të 
shijohet pamja e gjerë që hapet nga dritaret dhe të 
ndiqet lëvizja në rrugën e fshatit, mbi të cilin del 
qoshku (Fig, 33). 

Skemën e lidhjes së kateve me shkallë të jasht- 
me dhe me hyrje të veçanta për çdo kat nuk e gjej- 
më të zbatuar gjithmonë. Në disa banesa katet li- 
dhen ndërmjet tyre me shkalle te brendshme, Në 
këto raste banesat fillojnë e marrin një trajtë gjith- 
një e më të mbyllur dhe njëkohësisht më të lidhur, 
gjë që mënjanon atë shkëputje aqtë dallueshme të 
ambienteve të vihet re në banesën e mësipërme. 
megjithatë në banesa më të zakonshme shkallët ja- 
ne të jashtme deri ns katLn e dytë. 

Shpeshherë mundësitë që japin pjesët e dala të 
banesës, qoshqet ose ballkonet, si në trajtimin e ha- 
pësirës së brendshme të katit të sipërm, ashtu dhe 
të volumit të jashtem janë shfrytëzuar me zgjuarsi 
nga mjeshtrit duke na dhënë ndërtime ku spikatin 



lëvizja e volumeve dhe format plastike. Një reali- 
zim i tillë ruhet esnde në fshatin Temovë (Fig. 34), 
një fshat malor i ndërtuar në një shpat të pjerrët 
mbi Zallin e Okshtunit, banorët e të cUit janë për- 
mendur si mjeshtra ndërtimi mjaft të zotë. 

Banesa ngrihet mbi një terren të pjerrët, i cili 
nga ana e hyrjeve është perpunuar në formën e 
tarracave të rrafshta. Kështu duke kaluar nga ta- 
rraca në tarracë gradualisht banesa fiton në lartësi 
dhe një theksim vertikal që arrin pikën më të lartë 
në pamjen ballore për shkak të rrëniessë theksuar 
të terrenit. Hyrjet për në çdo kat janë të veçanta 
nëpërmjet_ tarracave. Edhe kjo banesë ka ndërtimin 
e zakonshëm planimetrik, një ambient në çdo kat, 
si dhe ndarjen e zakonshme funksionale, kati për- 
dhes për bagëti, kati i dytë si sritëpi zjarri dhe i tre- 
ti për odë miqsh. 

Në ambientet e katit të tretë të bie menjëherë në 
sy zmadhimi i ndjeshëm i sipërfaqes nga përfshirja 
e dy qosheve në të, karshi njëri-tjetrit. Në mjënyrë 
të veçantë dallohet nfëri nga ata, me përmasa mjaft 
të mëdha dhe me dalje nëdy faqe të ndërtesës. 
Qoshku i madh në sajë të daljes së tij të ijiçdhe 
ka kapur dhe një pjese fë pamjes ballore, duke dalë 
përpara në krahasim me planin e saj me faqen e tij 
të ngushtë. Në pjesën tjetër të balHt është ndërtu- 
ar një ballkon i hajpur, i mbrojtur nga zgjatja e ça- 
tisë dhe strehët e saj mjaft të dala, që lidh te dy 
qoshqet. Në këtë mënyrë në pamjet e jashtme ësh- 
të vendosur një raport i drejtë ndërmjet volumeve 
të mbyllura dhe të napura, planeve të plota dhe 
atyre të zbrazura. Ky raport në pamjet anësore ësh- 
të në favor të pjesve te mbyllura, ndei'sa në pamjen 
ballore. në drejim të pjerrësisë së terrenit, ku lar- 
tësia është më e madhe, ndryshon në favor të pje- 
së vetë hapura. E gjithë kjo lëvizje është realizuar 
me anë të volumeve të nxjerra konsol në katin e 
sipërm. Pjesët e nxjerra mbështjellin konstruksionin 
kryesor mbajtës të zhveshur, në këtë rast muret neri- 
metralë, por niëkohësisht ndihmojnë punën e kon- 
Struksionit. Në muraturën e qoshqeve mbështetet 
një piesë e çatisë, ndersa shtyllat e hollla të ballko- 
nit mbajnë strehën e dalë të çatisë. 

Përvec skemës niëkthinëshe në kat, e cila eshtë 
mbizotëruese për ban^sat trekatëshe, gjejmë të ap- 
likuar drie skemën dykthinëshe në kat, e cila eshtë 
si rezultat i bashkimit _të dy bërthamave njekthi- 
nëshe, të ndërtuara njëherësh, ose në faza të ndry- 
shme. Banesa të tilla janë ndërtuar nga dy familje 
të veeanta, ose nga nje familje, por me perspektivë 
ndarie CFig. 35). Në këto raste vërehet një simetri 
e përpiktë e ambienteve të dy bërthamave karshi 
murit ndarës. 



— 531 



Ndryshe nga kjo zgjidhje është vepruar në disa 
raste kur kati i sipërm përmbiedh dy ambiente, të 
cilat dallohen jo vetëm nga destinacioni, por dhë 
nga trajtLmi krejt i ndfyshëm i tyre. Në një bane- 
së në fshatin Strikçan (Fig. 36) kati perdhes ruan- 
te funksionin e tij për bagëti. Në katin e dytë, i cili 
ka lartësi shumë të vogëi iship vendosuir dhoma 
për fjetje, ndërsa në katin e tretë ^shtëpia e zja- 
rriU dhe dhoma e miqve. Dhoma e miqve me p^r- 
masa të mëdha, ka formë katërkëndëshi të zgjatur, 
në ballë të të cilit, në anën më të lartë të banesias 
dei jashtë një qoshk i madh. Edhe dhoma e zjarrit 
përbri saj ka përmasa mjaft ^ mëdha. Ajo është e 
shtruar me dhe të ngjeshur dhe në mes të ambien- 
tit dikur ishte vatra. Pra siç duket, kjo banese që 
në fillim është konceptuar me një ndërtim të tillë 
kompozicional dhe, lidhur me këte, eshtë bërë traj- 
timi krejt i ndryshem i ambienteve. 

«Banesat me qoshk* me formulime arkitektonike 
të shumëllojshme patën një përhapje të gjerë në të 
gjitha kralhinat e këtij grupi. Ato takohen shpesh 
dhe në Malësinë e Krujiës, si dhe brenda në qytet. 
Banesat më të zakonshme për këtë krahinë janë dy- 
katëshe, Ato mund të jenë të thjeshta e të veçuara, 
njëkthinëshe në kat, por shpesh kanë një skemë 
kompozicionale diçka më të përbërë. Mjaft të për- 
hapura janë banesat dyshe, ose të vëAlazërisë, të ci- 
lat formohen sikundër dhe banesat trekatëshe, nga 
basbkëngjitja e dy bërthamave njëkthlnëshe (Fig, 
37). 

Këtë mënyrë ndërtimi e ilustron mjaft mirë 
një banesë në fshatin Cudhi (Fig, 3g). Kati përdhes 
përbëhet prej dy ambienteve të ndara nga njëri-tje- 
tri me një mur të plotë dhe secili me hyrje më ve- 
të nga jashtë. Të dy perdoreshin për bagëti. Në çdo 
ambient janë vendosur shkallë druiri që të çojnë 
në ambientet e katit të siperm. Edhe këto janë të 
ndarë me mur por lidhen me njëri-tjetrin me një 
portë të hapu^në murin ndanes. Seeili nga këto dy 
ambienle psrmban të njëjtët elementë të vendosur 
në mënyrë simetrike karshi murit ndarës. Oxhaku 
me kamare anash në faqen e ngushtë, dy dritare të 
vogla që shohin në fasadë, nyjet sanitare të veçan- 
ta mbrapa ndërtesës dhe në ballë dalin dy qoshqe 
të ndara nga brenda, ndërsa në pamjen e jashtme 
ato krijojnë një volum tsë vazhduar. Karakteristikë 
e veçantë për këtë banesë është një «kuillëzë» e 
ndërtuar mbrapa, ngjitur me banesën, që ngrihet 
mbi cati. Kullëza të tilla, tani mjaft, të rralla; kan-ë 
shërbyer për mbrojtjen e baneses. 

Banesa të tilla mund të jenë ndërtuar njëherësh 
prej fillimit, të cilat janë shpesh simetrike, si shem- 
bulli i dhënë, ose mund të ndërtohen me faza. 



Ndërtimi me faza është një mënyrë e shtimit të am- 
bienteve të banesës. Banesat me nga dy ambiente 
në kat kryesisht jan,ë të destinuara për dy familje 
të veçanta. Por kur ndërtohen njëherësh ndodh që 
në fillim të përdoret nga një familje, duke patux 
një ambient të katit shiëpi zjarri dhe të dytin dho- 
më miqsh. Me kohë, me ndarjen e familjes, ndahet 
dhe banesa për dy famiije të veçanta. Një mënyrë 
ndërtimi e tilljë u përgjigjet të dy rasteve, Prania e 
dy hyrjeve më vete, ndarja e ambienteve me mure 
të trasha, simetria e plotë, tregojnë për një para- 
mendim për ndarje. Nga ana tjetër kur kjo banesë 
përdoret nga një familje, porta dhe shkaliët e ve- 
çanta bëjnë të mundur që miku t>ë hyjë në ambien- 
tin e rezervuar per të, pa kaluar në ambientet që 
përdor familja. 

Ndërtimet dykatëshe me qoshk gjetën pt- ; rdorim 
të gjerë dhe në Krujë. Ato rrall,ë ndërtohen të ve- 
ç-uara dhe më shpesh së bashku me shtëpdnë e zja- 
rrit, gjithnjë përdhese. Shtëpia e zjarrit mund të je- 
të e ndërtuar në një krah të volumit dykatiësh dhe 
lidhet me katin përdhes (Fig, 39), ose mbrapa tij, 
për arsye të terrenit të pjerrët del në një nivel me 
katin e sipërm (Fig. 40), 

Prania e ndërtimeve të tdlia në Krujë, mjaft t(ë 
ngjashme me ato të fshatrave përreth nga destina- 
cioni i ambienteve, nga mënyra e ndërtimit, nga 
pajisjet dhe përpunimi arkitektonik i brendshëm e 
i jashtëm, dëshmon për një lidhje të sigurtë të tyre 
me banesat fshatare, si dhe për një mënyrë jetese 
mjaft të afërt të banorëve të qytetit dhe të fshatit. 
Por të ndërtuara në një ambient ku tiparet qyteta- 
re erdhën gjithnjë duke u theksuar, këto banesa pë- 
sojnë disa transformime, të cilat lidhen me ndry- 
shimin e destinacionit të ambienteve dhe me për- 
punimin e brendësise dhe pamjeve të jashtme, pa 
prekur megjithatë skemën bazë të banesës^Kështu 
nga kati përdhes largohen bagëtitë dhe ky përdoret 
për banim dhe depo. Shkallët veçohen nga ambien- 
tet e banimit, duke u ndarë me perde dërrase ose 
çatmaje. Shpeshherë këto perde në katin e sipërm 
trajtohen si musandra me një ipërpunim të pasur de- 
korativ. Njëkohësisht dritaret janë të shumta si nu- 
mër, dhe më të mëdha. Karakteristikë për banesat 
e këtnj tipi në Krujë është përpunimi më i kuj- 
desshëm i pamjes baJlore dhe përdoirimi i dritare- 
ve të vogla në qoshk, siper dritareve til mëdha të 
tij (Flg. 41). 

Banesat në Çermenikë. Çermenika është një kra- 
hinë malore qe shtrihet në rrafshnaltat në krahun 
e djathtë të rrjedhjas së mesme të lumit Shkum- 
bin. Fqinjët e saj jari|ë Malësia e Tiranës, Marta- 
neshi, Golloborda, etj, Ashtu si dhe krahinat e tje- 



— 532 — 



f- SHTcFIA c ZJARKIT 
Z OPA E MIÇVE 

3- "QYLERF„ 

4- KOSHER1 I MlSHIT 
5' ÇflRANIKO 

6- SANRCE E P.E 



<J?Z 




Fig. 10 



*"' r '^P% 



' " ^iffl^M f i {£ ■ ■' S^fST ' 



J&4 




^ ri »m,ti^«»iB«*2SS^' 




u$*»«-. 



— 533 - 



Fig. n 




GRUPfM HDERTtMESH TE FAMtUES HE FSHATtM XOSTVt? 

1. KULLA E MIQVE 

2. SHTËPIA E ZJARRIT 

3. «QYLERË»- 

4. KOSHERI I MISRIT 

5. «PAJOTA» 



— 534 — 



^fc^*-^"^ 




-<F. 13 





mfc 



*&&m 



Fig: 12 



BANESË PËRDHESE NË KRAHINËN E Hasit 




Fig: 13 



rfT 



2 4 

' ' 1 




— 335 — 



Fig: 14 





V 2 Am 





BANESË NE FSHATIN KRUMË Has 



— 536 — 



Fig. 15 



BAffESË'NE FSHATM GOLAJ 






-537 — 



Fig. 16 




Dvshek/tëk 




■ 




BANESË NË FSHATIN KOSTUR Has 



— 538 — 




D</sAek//e/c [^ 



539 — 



Fig. 18 



DETAJE KÇNSTf?Ut<rW£ NG* 3ANESAT E NASfT 




— 540 — 



Fig. 11 



BAMESE A/e FSNA77N yRAMSftr 




■ 



— 541 - 



Fig; 20 




BANESË NË FSHATIN HELSHAN Has 






— 542 — 




Fig: 21 

BANESË NË FSHATIN SHOSHAJ 

Malësia e Gjakovës 





.— 553 — 



Fig: 22 





BANESENE FSHAT/N 8UNJAN 





/ffAz^mtti. & ff&^&v&G 




o 2 4m. 






— 544 — 



S/tA/eSE A/£ PS/VA7//V papaj 



S&zt^ 







Fig: 23 





Koroilhane 




r.TiillTBl 




i in'i» - ■■! 




™a w \ 




, 1 


Od 


" 


> 

7t<7l/t 














s^^mms 


«r - | 




— ±rHj 











2 4i, 

i i r i i 



- 545 — 







& 



BANESE NB QYTe7:N£f^<^4a4fu Og4fcZ~ 















\ 







■7 f 



.4". 
=31 






. 




BANESË NE FSHATIN BABINË 

Malësia e Gjakovës 




Fig.U Fig: 25 

BANESË NË QYTETIN E B. CUBBIT 






— 546 — 



Fig. 26 

BANESË NË FSHATIN BABINË 

Malësia e Gjakovës 






l 








■■-■'. 






2 4, 



— 547 — 




BANESË NË CARDAK NE KRAHINEN E 

Lttmës Kukës 





Fig: 27 




4/71 




Fig: 2S 



— 548 — 



B4ME$£ /V£ FSMT/rt BRUT 



Fig. 29 





\ ...il^i^M 




— 549 — 




Fig: 29 



BANESA TË FORTIFIKUARA NË KRAHINËN E Lumës 





— 550 — 



Fig. 30 



'0ANESB NE FSNATfN BICAJ 

/? 



■^/7/s0ÇySfi£//;~-.i 





s^e&me- 






1- Kvflv 

2- Shfep/a e zj'arr//" 

3- Amb/enf pë'r f/ëf/e- 



— 551 — 



Fig: 31 



9ANE?£ Aff" FSHAT/N KQLStf 







i"-\i!T~! ^T^T^ r T^T s T^T ?i *^ //feKi ^ ?; ^T ///:T T^ 



;<?. 



2 



^r* 



— 552 — 



BANESË NE 
FHATIN SOFOT 




Fig: 32 



I- 





%L .mm. 




,F1S,33 




— 553 — 



&A/VESE NE FSHAT/N T£f?NCVE 



Fig. 34 



f$^t. 







"'Q' 2 4m 

- 1- i I t I . 






— 554 — 



sm 




i * 



BANESE NE FSHATIN TERNOVE 

DIBËR 




BANESË NE FSHATIN DUSHAJ 

DIBËR 



Fig. 34 



Fig. 35 




BANESE NË FSHATIN STRIKÇAN 

DD3ËR 



— 555 — 



BANE9E NË FSHA-TIN STRIKÇAN 

DIBËR 




Fiff. 36. 



« 





•*— 55# -m 



BAN£S£ N£ E&HAEtN SHP£ROH£E 




BANESE NE ESHATfN COOHf 



— 557 — 




Fts 39 



BANBSA NB QY7ET/N £ 



/# 




_ _ 





FtG. 41 




— 558 — 



BAtVESA NE KftAHtNEM £ ÇEflM£MfK£$ 




FfG. 44 





2 4 6 8r 




FtS. 43 




vvyv-^«^v*~ 



F/G. 4Z 







o 4 8m 



— 559 — 



Fig 45 








BANESË NË FSHATIN KOSTENJE 



— 560 — 



Fig. 46 



BANES£ N£ FSMATM 0/?£t\" 

ÇermemA-j 




f 

Lk 



pB . W fg 055 





2 4m, 



— 561 *- - 



Fig. 47 
BANESË NË KRAHINËN E ÇEBMENIKËS 



v*J»r 







9 2 



— 562 — 



Fig. 48 



'j$a*UHe. AI£ MARTANBSti 






563 — 



Mh 




Fig. 48 



BANESA ME TELIZË NË MARTANESH DHE MALËSINË E TIRANËS 





Fig, 49 



— 564 — 



Fig. 50 




0ANE$£ N£ FS//A7/N ft&6efo&**& 

0/6er 







rf ff 





— 565 — 



Fig. 52 




PfltSXE 









' ■ 




— 566 — 



Fig. 53 







- /jtztt&seL NE MAies/Are £ T/ftAMe$ 



? 

<= 



2% 4 



1 Shtëpia s zjGrrit 

1 Odo e mifye 

3 Te rame r i<a>ai}Q£ëpa} 



Jt - 



a*^.*- 



— 567 — 






Fig. 54 



/. Sbfept'a e zpmt 

2 Konaku t ' rrnqye 

3 Çardok 
4. Ambtenfe bom'-' 




£-MES£ /VG FSH4T/N 'ffifog. 



T/V?4,>/E 



— 568 — 



Fig. 55 



BANESË NË FSHATIN BRAR 

TIRANË 





£i57 " 




i* I 




— 569 — 





Fig. 56 



BANESE /V£ FSHA T/A/ ZAU -//&?/? 



//<J£cç#vë 



s*v 











— 570 — 



Fig. 57 



BANESË NË MALËSINË E 1TRANES 







*-**l0MrVt 



2 4 



571 — 



Fig. 58 




i&H&e- M£ SftfEPf ZMRM DH£ //AJA^ 




ZJAftRf 
flUEKTm&HE 




1 

, ' 


r 


™ 




1 

i 

< 
« 
t 
1 ■ • » ■ •> " ■ * 



rzz 




p 



— 572 



BANESË E FORTIFIKUAR NË FSHATIN MACUKULL - MAT 



Fig. 59 








^Mm»M l - -■::- 




- 573 — 



ra të kësaj zone, Çermenika ësfatë një vend bleg- 
toral e bujqësor. Fshatrat shtrihein në lartësi 500- 
-800 m me shtëpi të grumbulluara në lagje, bër- 
thamën fillestare të te cilave e përbënte një fa- 
milje. 

Krahina e Çermenikës shquhet për një unitet të 
t'pave dhe të trajtimit arkitektonik të banesave. 
Aty kanë zëiië vend gjerësisht banesat te quajtura 
nga vendasit «banesa me telize*, Telizi |është në 
fakt një element arkitektonik, një galeri e mby- 
llur me dërrasa, që e qarkon katin e sipërm të ba- 
nesës zakonisht në tre faqe të saj., Ky element per 
nje kohë të gjatë u bë tipari dallues i jashtëm i 
banesave të "Çermeinikës. Por në elemente të tjerë 
te qenësishëm të banesës, si në dispozicionin pla- 
nimetrik, skemën kompozicionale dhe ndarjen fun- 
ksionale, ka të njëjtat karakteristika si të banesa- 
ve në krahinat kufitare me të. Pra edhe në Çerme- 
nikë janë tipike banesat dy dhe trekateshe, me 
nga nje ambient në çdo kat, me vendosjen njëri 
mbi tjetrin të am'bienteve, me funksione të ndara 
qartë të ambienteve: në katin përdhes strehoheshin 
bagëtitë, ndërsa në katet e sipërme ambientet e 
banimit e të pritjes, Edhe ndërli'kimi i skemës kom- 
pozicionale, në krahasim me mjjiesitë bazë, ndjek 
të njëjtën rrugë. Pra këtu kemi të bëjmë me të 
njëjtin koncept banese, duke ruajtur specifikën e 
vet dalluese kryesisht në formulimin arkitekionik 
të jashtëm. 

Banesat më të thjeshta nga zë fill zhvillimi i më- 
tejshëm i banesave në Çermenikë janë dykatëshe, 
me nga një ambient në çdo kat (Fig. 42). Ndër to 
ambienti i poshtëm shërbente për bagëti, ndërsa i 
sipërmi përmblidhte në vetvete disa fimksione, për 
gatLm, për fjetje dhe për pritje. Shpeshherë ambi- 
enteve u jepej një formë e zgjatur në plan, paji- 
sej me dy oxhakë në të dy faqet e ngushta. për të' 
patur mundësinë që në të ardhmen ambienti i katit 
të siperm të ndahej në dy pjesë. Karakteristikë e 
ambientit të sipërm është qoshku, ose siç quhst 
nga vendasit «qepeni», zakonisht në pjesën qen- 
drore, i cili formohet nga indërprerja e mureve pe- 
rimetrale, duke krijuar një hapësirë shtesë në am- 
bient dhe perdoret për ndenjën e miqve krahas 
vendeve anash oxhakut Për këtë qëllim trajtimit 
tjë tij i është kushtuar kujdes, ashtu si dhe te qosh- 
qet e banesave të krahinave të tjera. Por në ndry- 
shim nga to, në Çermanikë ky qoshk ose «qepen» 
përfshihet nga galeria e mbyllur ose «telizi*., e cila 
vesh nga jashtë dy ose më tepër faqe të katit të si- 
përm. Hapësira tjetëT e kësaj galerie sKfrytëzohet 
si nyje sanitare dhe si depo. 

Rruga e shtimit të mëtejshëm të ambienteve për 



banesën dykatëshe ështe ajo tashmë e njohur, 
d.m.th, bashkëngjitja e bërthamave njëkthinëshe, 
shpeshfaerë krejt simetrike me njëra-tjetxën. (Fig. 
43). Por ka raste, atëherë kur shtimi i ambienteve 
bëhet narmal në vijat rmshkulluese të terrenit, që 
dy ambientet e katit kanë trajtime të ndryshme në 
përputhje me funksionet që ato marrin, si sht<api 
zjarri, ose odë miqsh (Fig. 44). Për këtë rast traj- 
timin e zakonshëm të banesës së Çermenikës e ru- 
an vetëm oda e miqve. Nje volum të ndryshëm dhe 
njëkohesisht një hap më tej në zhvillimLn e bane- 
sës marrin ato trekatëshe. Këto banesa realizojnë 
një program më të gjerë dhe çlirojnë ambientet e 
banesave dykatëshe nga funksionet e shumta që 
ato kishin. 

Një banesë në fshatin Kostenjë është n.jë nga re- 
alizimet më të arritura të banesave trefcatëshe 
(Fig. 45). Ajo ngrihet në një terren të pjerrët, i ci- 
li është përpunuar në formë tarracash. Kati për- 
dhe me hyrje të veçantë është një ambient i errët, 
që përdorej për mbajtjen e bagëtive. Kati i dytë 
mori funksionet e shtëpisë së zjarrit. Edhe ky ëshlë 
nje ambient i pajisur në mënyrë mjaft të varfër 
dhe i ndriçuar dobët nga disa dritare të vogJa. 
Shtëpitë e zjarrit fcanë qenë pa tavan, me dyshe- 
me dheu të ngjeshur. Vatra ishte në formën e një 
nikeje të thelluar në mur, e mbuluar përsipër nga 
një hinkë e gjerë, e bërë me thurje degësh dhe e 
lyer me baltë. 

Shkallët prej druri jashte mureve të ndërteses 
përfundojnë në galerinë e mbyllur dhe nëpërmiet 
•^qepenit* hyhet në ambientin e katit të tretë që 
shërben për pritjen e miqve. Ndonse edhe ky am- 
bient nuk ka tavan trajtimit të elementëve përbë- 
rës, si oxnakut, nikeve e kamareve, dollapeve, i 
është kusfTtuar kujdes më i madh. Në mënyrë të 
veçantë të bie në sy qepeni në mesin e faqes së gje- 
ri* me dysheme të ngritur, _ dritaret e hapura në 
peixien prej derrase dhe i shtruar, i eili dallohet 
menjëherë si një element mjaft paraqitës i dhomës 
së miqve, Telizi ose galeria e mbyllur e qarkon 
katin nga tre anët. 

Në pamjen e jashtme banesa shquhet për si- 
luetin e saj të zhdërvjeiltë dhe dinaimik. E ndërtu- 
ar në tetrren të pjerrët që e thekson më tepër ver- 
tikalitetin e saj sidomos në pamjen ballore, ajo i 
shkallëzon volumet e saj në breza horizontalë, du- 
ke e thyer përshtypjen e këtij vertikialiteti, ndërsa 
materialet e ndryshme të përdorura, në fakturë 
me ngjyrë, si dlie shkallëzimi i volumeve i bjën më 
1ë lexueshme këto volume dhe më të kapshme fun- 
ksionet që ato kanë. Kështu blloku masiv prej 
guri në dy katet e poshtme, kurorëzohet nga të 



— 574 — 



tre anët me telizin prej dërrase me dalje të 
madhe _dbe i mbë&htetur lehte në pajanta dru- 
ri, i cili nga ana e vet kurorëzohet nga çaitia që i 
shtrin strehët e veta akoma më larg perdes prej 
dërrase të galerisë. Ndonjëse telizi në pjesën më te 
madhe vesh muraturën prej guri të katit të si- 
prëm, ai ndikon në krijimin e një ndjenje iehtësie 
të vetë banesës. 

Ashtu si dhe në banesat clykafcëshe, edhe për ba- 
nesat trekatëshe nuk janë të panjohura bashkë- 
ngjitja e dy bërthamave njëkthinëshe, per të na 
dhënë skema dykthinëshe në kat me sKtrirje ne 
gjatësi (Fig. 46), gjithashtu dhe shtimi i ambiente- 
ve të banesës normal me rënien e terrenit (Fig. 47). 
Banesat me «telize» patën një përhapje të gjerë 
jo vetëm në Çermenikë. Ato i gjejme gjerësisht dhe 
në krahinat kufitare, sidomos në Martanesh, në Ma- 
Iësinë e Tiranë, si dhe në disa fshatra të Dibrës në 
kufi me Çermenikën ku ato ruajnë të njëjtat ka- 
rakteristika ndërtimore (Fig. 48, 49, 50). 

Banesat ne Malësinë dhe në fshatrat malore te 
Tiranës. Fshatrat malore të Tiranës dallohen psr 
një arkitekturë speficike_ të banesave. Nga n-jëra 
anë këtu u ruajtën mjaft tipare të lashta, të për- 
bashkëta për gjithë rrethin e Tiranës dhe që nuk 
gjenden në krahina të tjera. Nga ana tjetër edhe 
për këtë zonë nuk mbeten të huaja koncepte të re- 
ja në ndërtim. Një karakter i tillë i banesës shpje- 
gohet me faktin që tipi i Iashtë i banesës tiranase, 
me tiparin kryesor te saj, shtëpinë e zjarrit miafi 
të zhvilluar, nuk u braktis, por vazhdoi per një ko- 
hë të gjafcë te bashkëjetojë me forma te tjera bane- 
sash. Këto forma të reja takohen ose_të bashkëngji- 
tura me shtëpinë e zjarrit, ose të ndërtuara më ve- 
te në një oborr me të, për të plotësuar disa nevoja 
të familjes, ose si banesa të' familjeve të veçanta. 
Pikërisht në futjen e këtyre te' rejave në ndërrim 
shfaqet lidhja e fortë me krahinat kufitare. Ato na 
kujtojnë banesat «me qoshk» ose banesat «me te- 
tize», të ndërtuara në mënyrë të njëjte, ose me 
formufim specifik për këtë krahinë. 

Banesat më të thjeshta nga zuri fill zhvillimi i 
mëtejshëm i tyre ishin njëkthinëshe, që përmbante 
vetem shtepinë e zjarrit. Ajo zakonisht ka sipërfa- 
qe mjaft të madhe, me vatrën në mes dhe me «ma- 
filin» karakteristik, një Iloj ballkoni i brendshëm 
rreth 1,5 m i gjerë, i cih përdorej për fjetje, duke 
rritur në këfrë mënyrë sipërfaqen e banueshme të 
banesës (Fig. 51). 

Me kahmin e kohës anash shtëpisë së zjarrit 
shtohen ambiente të tjerë, te cilët duke përfituar 
nga lartësia mjaft e madhe e shtsepise së zjarrit, 
ngriben në dy kate. Varianti raë i thjeshtë i kësaj 



faze është atëherë kuir shfcëpisë së zjarrit i shtohet 
një bërthamë dykatëshe, që përmiban. ambientin e 
bagëtive dhe dhomën e miqve. Një banesë në fsha- 
tin Priskë na e ilustron më së miri këtë fazë (Fig. 
52). 

Bërthama fillestare e kësaj banese ka qenë shtë- 
pia e zjarrit përdhese me përmasa të mëdha në 
plan dhe në lartësi Ajo lidhej me nje ambient të 
vogël që quhet «qur», i cili ka shërbyer për bagëti 
dhe depo. Në një kohë më të vonë ngjitur me shtë- 
pinë e zjarrit është ndërtuar një ndërtim i ri dyka- 
tësh rne nga një ambient" në çdo kat, Kati përdhe 
është krejt i mbyllur, pa dritare dhe ka një hyrje 
nga jashtë. Kati i sipërm, oda e miqve, lidhet me 
shfcëpinë e zjarrit nga brenda, e cila përdorej ve- 
tëm nga njerëzit e shtëpisë. Për miqtë ishte ndëp- 
tuar një shkallë tjetër e jashtme, e cila përfundan 
në një bailIk"on të nxjerrë përpara. Pjesa qendrore 
e këtij ballkoni është e mbyllur me një perde dë- 
rrase dhe kjo hapësirë përfshihet në atë të dhomës 
për të krijuar këtu qoshkun e saj. Hyrja për në 
dhomë bëhet nëpermjet qoshkut, gjë që ia humbet 
deri diku qëllimin e mirëfilltë për ndenje. Por traj- 
timi i kësai hapësire me dysheme te ngritur, e pa- 
jisur me dritare inë ballë, të cilat janë tp vetmet 
nga merr dritë dhoma, si dhe dërrasat e përpunua- 
ra të perdes, e dallojnië menjeherë këtë si vend pa- 
raqitës i odes së miqve^ 

Trajtimi i jashtëm i kesaj banese është i thjesh- 
të. Shtëpia e z-jarri't është nje volum i mbyllur. Pa- 
mja e baneses gjallërohet në ballin e saj, në sajë 
të ballkonit të hapur me një sërë ahtyllash druri 
për mbështetjen e çatisë dhe qoshkut që përfshi- 
het në të. Ballkoni i hapur që rrethon një pjesë të 
katit të sipërimdhe qoshku në të, bëhet tipar da- 
llues në formulimin e jashtëm për banesat e Iqësaj 
zone. Megjithatë shpeshherë në Malësinë e Tiranës 
takohen banesa që përmbainë në katin e sipërm te- 
lizin e mbyllur në vend te ballkonit të hapur. 

Ndërlikmi i skemës kompozicionale mund të 
shkoje më tej. Atëherë përveç od^ së miqve, anash 
shtëpisë së zjarrft ndërtohen r dhe ambiente ppr 
fjetje. Ne banesën e Priskes këto ambiente gjen- 
den të shtuara në nje fazë të tretë, por pa përkuj- 
desje për t'u shkrirë në një të tërë të verme. Ato 
kanë mbetur si shtojca të banesës të mbuluara nga 
zgjatja e flegrës së catisë. Përkundrazi ka banesa 
me një skemë të tillë, pavarësisht nëse ambientet 
janë ndërtuar në një kohë apo me faza, të cilat 
shquhen për kompaktësi në kompozim. Një banesë 
në Malësinë e Tiranës (Fig. 53) duket e një faze 
mjaft të zhvilluar. Në qendër të "kompozimit ^shtë 



— 575 — 



shtëpia e zjarrit me lartësi të madhe, sa dy katet e 
pjesëve që e rrethojnë. Në dy krahët anësore, në 
katet e sipërme \ë tyre, janë ndërtuar katër dhoma 
për fjetje, nga dy për cdo krah. Pjesën ballore e zë 
cda e miqve, edhe kjo me përmasa mjaft të më- 
dha. Kësaj i shtohet dhe hapësira e qoshkut ose e 
«sergjenit»- siç quhet nga vendasit. Të gjitha këto 
ambiente lidhen nga brenda me shtëpinë e zjarrit. 
N£ këtë banesë ^sergjeni** shoqërohet nga jashtë 
nga një galeri e mbyllur. 

Siç shihet në këto banesa shtëpia e zjarrit asnjë- 
herë nuk e humbi rëndësrnë e saj si qendër e kom- 
pozimit, ku ambientet e tjerë duhet të lidhen me të 
dhe t'i nënshtrohen asaj. Një kompozim i tillë pas- 
qyron dhe mënyrën e të .jetuarit të familjeve në 
këto zona, të cila deri vonë ruajtën tiparet e famil- 
ieve numerike e patriarkale, mënyrë e cila kërkon- 
te një ambiexit tjë madh qendror. 

Ekzistenca e familjeve të mëdha pasqyrohet dhe 
nënjë mënyrë tjeter ndërtimi, në grupimin e disa 
ndërtimeve me një oborr të rrethuar ose jo. Disa 
shembuj të tillë kanë mbetur ende në këmbë në 
disa fshatra. Një rast ripik për këtë lloj grupimrsh 
ruhet në fshatin Brar (Fig. 54). 

Brenda një oborri te rrethuar me mure guri ngri- 
hen disa ndërtesa, të cilat sigurisht i përkasin fa- 
zave ta ndryshme. Ndërtirni fillestar i këtij grupi- 
mi ishte shtëpia e zjarrit me përmasa mjaft të mu- 
dha në plan dhe haipesirë. Trajtimi i saj është i za- 
konshdm për këto lloj ambientesh. Dyshemenë e 
ka të shtruar me dhe të ngjeshur, pa tavan, me 
vatrën larg murit. Në nj;ë faqe të këtij ambienti 
ruhen gjurmët e «mafllit>* të dikurshëm. 

Shtëpla e zjarrit këtu mbeti ndërtim më vete. 
për plotësimin e nevojave të familjeve u ndërtuan 
ambiente të tjera të vecanta, si «konaku i miqve- 
dhe dhomat e fjetjes, Konaku I miqve është dyka- 
tësh, me dy ambiente në kat, secfla me hyrje më 
vete që dalin në nië çardak në ballin e ndërtesës. 
Çardaku është i mbyllur në dy anët e jashtme të 
tij në formën e anteve. 

Ambientet e tjera shtrihen në gjatësi në formën 
e vargut njëri pas tjetrit. Këto i lidh një galeri e 
hapur në" formë ballkoni. Në një krah të këtij bllo- 
ku është një ambient me një faqe krejt të hapur, 
me dy radhë kolonash të la_rguara rreth 1 m njëra 
nga tjetra. Radha e parë formohet prej kolonash tsë 
trasha, të mbështetura në muiet e gurit të katit 
përdhe, dhe mbajnë konstruksionin kryesor të ça- 
tisë. Ndërsa radha e dytë përbëhet prej kolonash 
të holla pranë njëra-tjetrës, të mbështetura në një 
konstruiksion që del konsol mbi katin përdhe. Ky 
ambient është i pajisur me të gjithë elementët e 



nevojshëm të një dhome, me derë, kamare e do- 
llapë në mlure e me oxnak (Fig. 55). Një pajisje 
dhe ndërtim i tillë të lë të kuptosh se ai është pa- 
rapërgatitur për t'u kthyer në ambient banimi, du- 
ke u mbyllur pjesa e hapur. Radha e parë e kolo- 
nave do të shërbente si skelet i perdes mbyliëse. 
ndërsa hapësira ndërmjet dy radhëve të kolonave 
do të formonte ballkonin përqark ambienteve, ka- 
rakleristik për banesat e kësaj krahine. Ndërkohë 
ky ambient gjysmë i hapur përdorej si çardak. 

Në çdo grupim të ndërtimeve për familjet e më- 
dha është i pranishëm ^konaku i miqve>», por ndry- 
she nga konaku i grupimit të mësipërm, ai ka ma- 
rrë një trajtim specifik, I cih shpejt u përgjithësua. 
Tashmë ato janë ndërtime dykatëshe, me nga një 
ambient në çdo kat dhe me qoshk të dale në katin 
e sipërm (Fig. 56). Qoshku mund të jetë i veçuar 
ose i shoqëruar me ballkon të hapur. ose i përfshi- 
rë në një galeri të mbyllur. 

NdërLime të tilla mund të jenë përdorur dhe si 
banesa për çiitet e rinj, brenda grupimit. Por vjen 
një kohë kur edhe në këtë krahinë fillojnë e shpër- 
bëhen familjet numerike dhe krijohen familje të 
vogla më vete. Banesat më të preferuara për keto 
familje ishin ato me skemë tashmë të njohura; 
d.m.th. dy ose trekatëshe, me nga një ambient në 
çdo kat dhe me trajtim arkitektonik të njëjtë me 
ato të krahinave fqinjë (Flg. 57). I njëjte" eshtë dhe 
ndërlikimi i skemës kompozicionale për të plotësu- 
ar nevojat në rritje të familjes, i cili konsiston në 
radhë të parë në bashkëngjitjen e berthamave nje- 
kthinëshe. 

T njëjti koncept kompjzicional takohet dhe në 
fshatrat e poshtme të Tiranës. Shtëpia e zjarrit 
mbetet gjithnjë np qendër të kompozimit, duke u 
rreth'uar kohë pas kohe me ambiente të tjerë. Por 
ni'; ndryshim me banesat e fshatrave malore, në 
'irajtimin arkitektonik mbeten karakteristikë ekzis^ 
tenca e tremeve të hapura. hajateve dhe çardakëve 

Banesat në Mat. Gjatë gjysmës së dytë te shek. 
XIX në krahinën e Matit filloi të përgjithësohet 
ndërtimi i banesave të fortifikuara. Ky proces qe 
kaq i \-ruIlshërn, sa që nga fundi i shek. XIX dhe 
fillimi i shek. XX këto banesa zëvendësuan plotë- 
sisibt banesat e vjetra, duke u përhapur dhe në 
shfcresat e gjëra të fshatarësisë dhe duke u bërë 
ndëriime mbizotëruese në këtë krahinë. 

Banesat në Mat arritën në fazën më të lartë të 
laanesës së fortifikuar fshatare në Shqipërinë e Ve- 
riut. Ato janë dykateshe, me të zakonshme treka- 
tëshe dhe ndonjëherë shkojnë deri në katër kate. Za- 
konisht ndërtohen në vende të mbrojtura ose në 
pika dommuese. Në fiillim afc> ndërtoheshin të ve- 



— 576 — 



çuara nga njëra tjetra dhe fshatrat kishin karakter 
mjaft të shp-ëmdarë, Gradualisht, me kalimin e kc- 
hës filluan të ndërtohen hanesa të tjera pranë te 
një lamiijeje ose fisi, këShtu u krijuan disa lagje 
dhe fshatrat morpn një pamje tjetër, me grupe ba- 
nesash ose lagje. 

Oborri i banesës ishte mjaft i varfër me ambien- 
te ndihmëse. Duke iu bindur karakterit fortifiku- 
es të tyre, të gjitha ambientet për plotësimin e ne- 
vojave te familjes përmblidheshin në volumin e 
mbyllur të banesës. 

Sikunder banesat trekatëshe te krahinave fqinj<ë, 
edhe banesat e fortifikuara të Matit ruajnë po atë 
tidërtim planimetrik, skemë kompozicionale dhe 
ndarje funksionale të ambienteve. Një ndërtim i ti- 
Uë është kaq i përgjithshiem, saqë rrallë ndonjëhe- 
rë bën përjashtim <Fig, 59). Në katin përdhes gji- 
thnjë strehoheshin bagëtitë. Ai është një atnbient 
krejt i errët. Në të janë vendosur shkallët prej dru- 
ri për në ambientin e katit të dytë. Ky ambient 
përdorej si shtëpi zjarri. Është shumë pak i ndri- 
çuar dhe i pajisur në mënyrë të varfër. Këtu gatu- 
hej, hahej, flinin pleqtë dhe fëtni.'jët. Në rastet më 
të mira në këtë ambient të vetëm veçohet me një 
perde të hollë hapësira e shkallëve për në katin e 
tretë. 

N£ katin e tiretë gjithnjë vendosej oda e miqve. 
Shkallët dalin drejtpërdrejt në ambient dhe hapësi- 
ra e tyre mbvllet me qepen. Trajtimi i odës së miq- 
ve bëhet më i pasur dhe shtohen elementet. Ato ka- 
në gjithnjë oxhakun, që konsiderohej vendi kryesor 
pranë të cilit rihej. Anash tij, tek vendi i zotit të 
shtëpisë ndërtohej në mur dollapi i kafes, ku i zoti 
L shtëpisë mbante takëmet e kafes, që sipas zakomit, 
e përgatiste vetë. Dhoimia e miqve kishte nyje sa- 
nitare të veçantë që dilte konsoi, jashtë mureve 
perimetrikë dhe pranë portes së saj avdeshaniën, ose 
nikën për larjen e duarve. Muret ishin të zhveshu- 
ra, në to viheshin ganxha për varjen e rrobave dhe 
pushkëve. Por elementët më karakteristikë për dho- 
mën e miqve të banesave të fortifikuara të Matit 
ishin «çikmatë>*. Ato krijoheshin në faqet e odës 
ose në qoshe të saj nga ndërprerja e mureve peri- 
metrale, ndërsa nga. jashtë _mbyUeshm me mure të 
hollë me pllaka guri të skalitura, që dilnin tej rraf- 
shit te mureve dhe mibështeteshin mbi konsola gu- 
ri. N|ë ballë janë të hapura dy dritare të vogla, 
ndërsa në pika të ndryshme, anash dhe poshtë 
frëngjitë. Kati i sipërm ka disa «çi{kma», të vendo- 
sura, ose të shtrira në të gjitha faqet e ndërtesës. 
Nga brenda ato jane të shtruara me dysheme tp 
ngritur rreth 40 cm nga ajo e dhomes. Në këtë më- 
nyre ato shërbenin mt-sëmiri si qoshqe, por njëko- 



hësisht pajisja me frengi dhe vendOEJa në pika të 
tilla për të kontrolluar të gjitha anët e baneses, 
tregojnë dhe për rohn e tyre aktiv në mbrojtjen e 
banesës. 

Gjithtnjë në përputhje me karakterm e tyre- 
mbrojtës, trajtimi arkitektonik i jashtëm i këtyre 
banesave ndryshon me ato të krahinave fqinjë. Ato 
kanë një hyrje të vetme pë katin. përdhes, të sigu- 
ruar mirë dhe shkallët tië brendshme. Krejt banesa 
është e ndërtuar me gurë të hdhur me llaç gëlqe- 
reje, ku mungon çdo element i drunjtë. Shquhen 
për një përpunim mjeshtror të gurit portat në for- 
më harku, muratura e «çik!mave» (Fig. 60) dhe qo- 
sihet e murit, të cfflat shpesh përmbajnë ornamen- 
te të gdhendura. Komiza nën çati formohet nga 
një radhë gurësh të profiluar. Në këto drejtime 
pamja e jashtme e banesës konstraston me trajti- 
min e brendsh,ëm të varfër te' ambienteve. 

Banesa të tilla arritën te futen ku më shumë' e 
ku më pak edhe në krahinat përreth. Ato gjehBen 
më me shumicë në pjesën lindore tjë Mirditës (në 
bajrakët e Selitës e të Kthellës) (Fig. 61), në Lurë, 
Muhur, Dardhë e Reç të Dibrës dhe më pak në 
krahinat e tjera të Dibrës, në Çermenikë, Malësinë 
e Tiranës e të Krujës (Fig. 62-). 

Formimi i banesave të fortifikuara, Interes të 
veçantë_paraqit dhe rruga e formimit të këtyre lloj 
banesash në këtë krahmë. Bm'imet historike dhe 
disa mberurina të pakta hedhin dritë mbi ndërti- 
min e kullave n,ë vendin tonë, i cih është mjaft i 
hershëm. Në përgjithësi këto qenë kulla feudalësh. 
Fshatarësia banonte inë banesa të thjeshta, të cilat 
ndonjëherë merrnin trajta të mbyllura dhe tipare 
mbrojtëse, por n,ë shumicën e rasteve u mungonte 
ky karakter. 

Disa ekzemplarë mjaft interesantë që deri vonë 
ruheshin në Mat, dëshmojne për përhapjen e di- 
kurshme të një tipi tjetër banese, me një koncept 
të ndrysh«m arkitektonik. Gjithashtu ndër të mo- 
shuarit ruhej kujtimi i trashëguar brez pas brezi i 
pamjeve të fshatrave me banesat të shtrira e të 
grupuara sa që «macja duke kaluar cati më çati 
dilte në anën tjetër të fsharit*. Sigurisht që pohi- 
me të tilla janë të tepëruara, por të paktën kanë 
një bazë të vërtetë përsa i përket karakterit të 
shtrirë të banesave. Dhe në të viërtetë shembujt e 
banesave të vjetra në fshatrat Derjan, Lis, Benjë, 
etj. e plotësojnë deri-diku tablonë e banesave të 
hershme të Matit. 

Banesat e vjetra kanë qenë përgjithësisht dyka- 
tëshe. Në katin e sipërm ka disa ambiente, ndër të 
cOa më kryesorja ishte shtëpia e zjarrit, oda e mi- 
qve dhe dhoma e fjetjes. Në një banesë në fshatin 



- 577 — 



Derjan shtëpia e zjarrit ika p^rmasa të medha, 
ndërsa oda e miqve ruan fccmuMmin arkitektonik 
tashmë të njohur me qoshk të shoqëruar me një 
qoshk të shoqëruar, me një galeri të mbylLur (Fig. 
63). Ndërsa një tjetër në fshatm Benjë (Fig. 64) ru- 
an, ndonëse me disa transformime, tre ambiente të 
fazës fillestare të katit të dytë mbi ahurete bagë- 
tive, shtëpinë e zjarrit me përmasa të mëdha, dho- 
mën e miqve në një qoshk të madh dhe të ndarë 
nga ambienti i dhomës me një parmak të ulët e të 
punuar dhe një ambient të tretë, i cili ka pësuar 
më tepër transfccmime dhe mund të ketë qenë për- 
dorur si dhomë gjumi. Përpara shtëpisë së zjarrit 
është ndërtuar një sh'tese e re e cila mban datën 
1825. Kjo jep të kuptojmë se banesa të tilLa i për- 
kasin shek. XVIII. 

Një zhvillim më të madh kishte nje banesë tie- 
tër po në fshatin Benjp (Fig. 65). Kati i poshtëm 
përbëhej prej hajafcësh dhe ambientesh të mbyllura 
për bagëti. Numiri i ambienteve në katin e siperm 
në krahasim me dy të parët është ni|ë i madh, por 
me trajtim të ntjejtë të tyre, Ajo që e dallonte kë- 
të banesë qe një bërthamë trekatëshe e ngritur në 
një kënd të konrurit katror të saj. Ambientet e 
poshtme të kësaj bërthame kishin lidhje me ambi- 
tet e tjera të banesës, ndërsa kati i tretë delte mbi 
çati dhe përdorej si dhomë miqsh. Formufimi i kë- 
tij ambienti të kujton banesat «me qoshk». Një oie- 
së e mirë e tij kishte mur dërrase që di'nin mbi 
rrafshin e kateve të poshtëm. Nga brenda k^tu kri- 
johej një platformë e gjerë për ndënje. 

Banesa me kompozime tjë tilla të shtrira dhe me 
shumë amiente dëshmojnë ipër një jetesë kolekti- 
ve_të famiijeve numerike me tipare patriarkale. Me 
kaiimin e kohës fillojnë e përgjithësohen Sanesa 
të veçanta dykatëshe, e më vonë trekatjëshe, me 
nga një ambient në çdo kat, të cilat mbetën të qën- 
drueshme per një kohë të gjatë dhe me përhapje 
të gjerë në të gjitha krahinat e këtij grupi. Banesa 
të tilla, ndonëse më të pakta se në krahinat e tje- 
ra, ruhen ende në Mat dhe mbahen nga vendasit 
si më" të vjetra. Këto banesa dëshmojnë se tashmë 
kemi të bëjmë me familje të vecanta të krijuara 
nga shpërbërja familjare numeriike. Nga ana tjetër 
procesi i shpërberjes së familjeve të mëdha përpu- 
thet në kohë me dekompozimin e mëtejshëm të 
pushtetit qendror otoman, me partikularitetin feu- 
dal, e cila i hapi shteg anarkisë dhe gjëndjes së pa- 
sigurisë në vend. Lidhur me këto ndryshuan dhe 
mjaft norma të institucionit të hakmarrjes. E drej- 
ta e marrjes se gjafcut fcufizohej vet^ëm në rreth të 
ngushtë pjesetarësh më të afërt të familjes. Për 
famiLjet e vecanta qendronte inë rend të ditës pro- 



blemi i vetëmbrojtjes dhe pasurisë. Kjëto u pasqy- 
ruan cihe në fortifikimin e banesës. 

Format më të hershme të fortifikhnit u shfaqën 
që në ndërtimin e «kullëzave» mbrojtëse ngjitur 
me banesën. Disa ekzemplarë të tillë ruhen ende 
në këmbë. Një bartesë e tillë ruhet në fshatin Cu- 
dhi të Krujës (Fig. 38). Siç e kemi parë kjo banesë 
është dykatjëshe, me nga dy ambiente ne çdo kat, 
që ka rrjedhur nga bashkëngjitja e dy bërthamave 
njëkthineshe me qoshk. Trajtimi arkitektonik i kë- 
saj banese ështe i njëjtë me ate te banesave të tje- 
ra tp të njëjtit tip, me ndryshim se nga ana e 
mbrapme e saj i bashkëngjtet një volum i mbyllur 
në fcrmë kullëze që ngrihet edhe një kat tjetër 
mbi banesë. Kullëza që lidhet me njërin nga ambien- 
tet e katit të sipërm, ështe e pajisur me frpngh' dhe 
shërben për mbrojtjen e banesas, 

Në një banesë tjetër në fshatin Kocaj pran^ Bul- 
qizës gjendet e ndërtuar njëkuilëz mbi çatinë e 
një bamese të zaikonshme dykatëshe me qoshk (Fig. 
66). Ajo ngrihet mbi kulmin e çatisë treujse me 
lartësi të vogël, sa për të qëndruar një njeri në kë- 
mbë, Kullëza ose <«harapolLi»- lidhet me ambientin 
e banimit me shkallë druri portative. Muret e tij 
janë të ndërtuar me gurë e balfë dhe të veshur me 
dërrasa. Ato kanë katër dritare të vogla dhe nu- 
mër të madh frengjish që shohin në të gjitha drej- 
timet. 

Futja e kullëzave si elemente mbrojtës ishte e 
kufizuar dhe nuk arriti të përgjithësohej, Nga ana 
tjetër përdorimi i tyre nuk solU ndryshime në zgji- 
dhjen kompozicionale dhe funksionale të banesës. 
Madje teknika e ndërtimit si dhe përpunimti arkitek- 
tonik e konstruktiv i banesës dhe i elementëve të ve- 
çantë mbetën të njëjta. Aplikimi i kullëzave nuk cë- 
non zgjidhjen e përgjithsbme të banesave. Ato i 
gjejmë në banesa me trajtime artotektonike të 
ndryshme nga njëra tjefcna. Ëdhe kur vetë banesa 
ka fituar trajta të fortifikuara, si në Papaj të Ma- 
Lësisë së Gjakovës, në Mat ose në Mirditë, kullëzat 
ndeshen si reminishenca të formave të vjetra të 
fortifikimit. Prirje për një banesë më të mbrojtur 
shfaqen dhe në banesat rrekatëshe me qoshk. Vetë 
ideja e përqëndrimit të të gjithë ambienteve të ba- 
nimit dhe rezervave brenda një volumi te mbyllur 
dhe ngritja në lartësi e ambienteve është inë fafct 
një ide mbrojtëse. Po për ketë qëllim shpeshherë 
këto banesa pajisen me elementë të tillë si frengji 
të haipura në mure dhe me disa qoshqe. Futja e 
shkallëve brenda ndërtesës, është edhe kjo një ma- 
së tjetër mbrojtëse. 

Keto tipare mbrojtëse janë shtyrë më tej dhe ka- 
në gjetur formulim të plotë në banesat e fortifikua- 



— 578 — 



Fig. 59 









BANESË E FORTIFlRtJAR KATER KATËSHE 
- GURE E MADHE MAT 







— 579 — 



Fig: 60 








«M. DETAJE BANESASII TË FORTIFIKUARA 

(DYER ÇIKMA) 



— 580 — 



Fig: 61 



&AMESZ m FSrtAT/ti 



t s*~- #■, 



Mxë/m 












- 581 — 



BANESA TE FORTIFIKUARA 




Fig. 62 



DUSH - DIBËR 




KURBNESH - MIRDITE 






— 582— 



ban£S£ A/e Fsmr//v &X&& 



F/S-bif 




f=/G 6a 







PAMJE /f (çOSHKVJ 




MAT 






— 583 — 





Fig. 65 




BANESA NË FSHATIN BENJË 

MAT 




— 584 — 






Fig. 66 







BAMSS&ME FSM4T/M 



A*P 







^>Y--'Y^V'^'^''T''f\ 





— 585 —. 



BAH£S£ NF ASffA7W yO&^ + ^Oc^ 



MAT 




Fig: 67 




& 2 4 




— 586 



8AN£SB f/£ FSffAT/rt 

MAT 



S-^tee&i 



«8 f=AZA Z 

ESS FAZA M 

FA2X ML 




Fig. 67 





3 








{ 












1 








1 











— 587 — 



Fig. 68 



BANESE NE FSHAT/N f#Mi .#/tfeuz££& 




AfAT 



Prer/e (jj'atë sorr 




FAZA I im FAZA £ 



588 — 



Fig. 68 





BANESE NE FSHAT/N jwM£ ^ y4fxct$U 



MAT 




"C4Ptr~ 



FAZA I 
FAZA M 




r 




■ 



- 589 



ra të Matit. Krahasimi ndërmjet disa banesave te 
vjetra të Matit ose të krahinave përreth me bane- 
sat e fortifikuara jep ndryshimet që ndodhën në 
bëtë drejtim. Por në disa banesa të ndiertuara në 
kohë të ndryshme ngjitur ose pranë njëra-tjetrës 
ndiqen me lehtësi ndryshimet që kanë ndodhur në 
mënyrën e ndiertim.it. 

Në fshatin Plan i Bardhë gjendet një grup bane- 
sash që i përkasin. periudhave të ndryshme, të ndër- 
tuara pranë njëra tjetrës (Fig. 67). Banesa e vjetër 
në fazjën fillestare ishte dykatëshe me nga dy am- 
biente në kat. Ambientet e banimit në katin e dytë 
përdoreshin për shtëpi zjarri dhe odë miqsh. Oda 
e miqve është e pajisur me një qoshk që kapte të 
gjithë ballin e ndërtesës. Në një fazë më të vonë, 
mbi shtëpinë e zjarrit u ndërtua një ambient i tre- 
të, i cili u përdor ky si odë miqsh. Muratura e kë- 
saj banese Lshte ndërtuar me gurë të lidhur me bal- 
të e me bieza druri, Strehet e çatisë janë mjaft të 
gjëra dhe elementet e drurit jo të paktë. 

Në një fazë të tretë pranë kesaj banese ndërtohet 
një e re trekatëshe. N|ë ballin e ambientit të katit 
të tretë ngrihet një plaformë, e eila del jashtë në 
formën e një qoshiku mjaft të shtrirë. Në indryshim 
me banesëh e vjeter, muratura e këtij ndërtimi të 
rieshtë mjaft e fortë prej guri të H'dhur me llaç 
gëlqereje, R.uhet në teknikën dhe formën e vjetër 
vetem qoshku i dalë. 

I njëjti fenomen ka ndodhur dhe në Gurrë të Ma- 
dhe ku gjenden dy banesa të periudhave të ndrysh- 
me ndërtuar ngjitur me njëra tjetrën (Fig. 68). Ba- 
nesa e vjetër dykatëshe me nga një ambient në kat 
nian mënyrën e vjetër të ndërtimit. Banesa e re qe 
i bashkëngjitet është më e lartë, katër kat, nga nje 
ambient në çdo kat. Në katin e sipërm tashnië da- 
lin tre qoshqe nj§ faqe të ndryshme. E gjithë mu- 
ratura e banesët është ndërtuar me gurë të Hdhur 
me Uaç gëlqere, me një përpunim të kujdesshëm. 
me qoshet e muraturës dhe shpatullat e harqet e 
derës dhe dritareve me gurje të skalitur. Muratura 
përfundon me një kornizë të hollë guri. Megjithatë 
ende qoshet kanë dalje të madhe, të ndërtuara me 
skelet druri me mbushje me material të lehtë dhe 
mbahen nga trarë druri, 

Ne këta shembuj duken anët e përbashkëta dhe 
ndryshimet ndërmjet banesave të fazave te ndry- 
shme. Banesat e reja ruajnë të paprekur skemën 
planlmefcrike njëkthinëshe tjë kateve, kompozicionin 
të lartësi të ambienteve dh'e ndarjen funksionale te 
kateve. Ndryshimet kanë synuar në rritjen e shka- 
Ilës së sigurisë së banesëg. Në radhë te parë elimi- 
nohen të gjifcha elementet prej druri. Kështu shkallet 



që këtej e. tutje hyjnë bienda ndërtesës dhe hyrja 
për në banesë përqëndrohet në një të vetme ne ka- 
tin përdhes. Muratura bëhet më e qëndrueshme dhe 
më e fortë , duke f utur llaçin e gëlqeres në përdo- 
rim në vend të baltca " dhe brezave të drurit. Dri- 
taret reduktohen ng numër dhe në madbësi^ ndërsa 
strehët e gjëra humbasin kuptimin e tyre konstruk- 
tiv dhe kthehen në një kornizë të hollë guri. Trans- 
formimet e banesës shtyhen rnë tej dhe prekin ele- 
menfcët e tjerë si qoshqet. Mbasi ato shtohen si nu- 
mër, fillojnë të ndërtohen krejtësisht ,me gurë, mba- 
hen nga konsoia guri, pajisjen me frengji dhe, në 
përputhje me vetitë e materialit të ri, gurit, edhe 
dalja e tyre bëhet më e vogel. 

Krahasimi me banesat e fortifikuara të MaLësisë 
së Gjakovës jep krahas anëve të përbashkëta edhe 
dallime jo më pak të rëndësishme. Ato ^hfaqen në 
radhë të pairë në kompozimin planimetrik dhe shty- 
hen në ekzistencën e elementëve të ndrj-shme ka- 
rateristike. Këto ndryshime dësTimojnë për rolin e 
madh të komponentit vendas në formimm e bane- 
save të fortifikuara. Ndonëse nevoja dhe ideja për 
ndërt'imin ë banesave të tilla ishte e njëjtë, ato u 
realizuan në trajtë të ndryshme, sepse dhe pikë- 
nisja qe e ndryshme. 

Megjithëse në këto banesa vërehet një ngritje ci- 
lësore përsa i përket teknikës së ndërtimit dhe për- 
punimit të elementëve të veçantë, si oxhakëve, dy- 
shemeve e tavaneve prej derrase, ambiente të su- 
vatura, ata jo vetëm që nuk sollën asgjë të re në 
zhvillimin kompozicional të baneses, por përkun- 
drazi e penguan atë, duke e mbajtur të paindryshu- 
ar. Ato mbyllin në këtë mënyrë një periudhë të 
gjate shndrrimesh e përpunimesh të pandërprera 
ne fushën arkitektonike të së kaluares, duke qenë 
të ndjeshme kai^hi bë gjitha n'dryshimeve me ka- 
rakter ekonomik e shoqëror. 



SHQIPËRIA JUGPERËNDIMORË 

Ky grup krahinash njihet me emrin Labëri, ndo- 
nëse në popull jo të gjithë banoiret e kësaj zone thi- 
rren labë. Kufiri verior dhe verilmdor kalon nëpër 
lumin Vjosa, kufiri perëndimor gjate vijës së breg- 
detit, ndërsa në jug e kufizon lumi Pavël dhe kufi- 
ri me Greqinë. Ne përgjithësi krahina ësTitë malore, 
me pUaja të larta e me lugina të ngushta e të the- 
Ila. Në veri dhe jug shtrihen disa ultësira të pakta. 
Këto kushte natyrore isbin mjaft te favorshme për 
blegtori dhe pak për bujqësi. Pllajat e Iarta të paji- 
sura me kullota verore dhe fushat në veri e jug, të 






590 — 



përshtatishme per kullota dimërore, siguronin ush- 
qimin e vazhdueshëm të tufave të bagëtive. Pra, 
rrjedhimisht blegtoria ka përbërë ekonominë bazë 
të kësaj zone. Blegtorët kalonin nje jetë shtegtare 
sezonale, verës në malet e ltarta dhe dimrit në fu- 
shë, gjatë bregdetit ose ndër luginat e lumenjve. 

Banorët e kësaj krahine nuk njohin ndarje në 
vendas dhe të ardhur, por tp gjithë e mbajnë veten 
vendas. Ata ruajnë kujtimim e prejardhies nga flse 
të veçanta. 

Karakteri i ekonomisë, kushtet e jetesës dhe ma- 
lTëdhëniet shoqërore, të rreguliuara me nonna ju- 
ridike tradicionale krijuan kondita pë c unifikim tra- 
ditash, që u shprehën në tipare tjë përbashkëta në 
kulturë materiale dhe stipirterore te~gjithë popull- 
sisë së kësaj zone. Pasqyrim të qartë pati dhe në fu- 
shën e ndërtimeve popullore, ku adoptohen tipe të 
thjeshtë dhe të përgjithshëm banesash. St abilitati 
i poipull.s i.se dhe J karakterit të marrëdhënieve eko- 
nomiko-shoqërore për një kohë të giatë, solh nje 
qëndrueshmëri në tiparet kr vesore të b anesave fsha- 
tare. Një varg fshatrash rënoje deshmojne për një 
vazhdimesi formasti e principesh në zgjidhjen e ba- 
nesave duke filluar të paktën nga sh ek, XIV d he që 
i gjejmë edhe ne ndërtimet e shek. XIX dhe, herë- 
-herë, në ato të shek. XX. Nga ana tjetër ato he- 
dhin dritë mbi zhvillimin e arkitekturës popullore 
në nje kohë kur të dhënat janë mjaft të pakta. Rrë- 
nojat e Borshit, Kamenicës, Kardhiqit, Kallaratit, 
Picarit etj. bëjnë të mundur të gjenden rrënjët e ti- 
pologiisë së bianesave të shek. XIX dhe të krijojnë 
një tablo mjaft të plotë të ndërtimeve në zonat ko- 
drinore e malore. 

Rrënojat e Borshit, që i përkasin shek. XFV-XV, 
shtiihen në kalanë e Sopotit, pranë mureve rrethu- 
es të fortifikimit. Ndonëse në gjendjen e sotme ka- 
në mbetur pak gjurmë banesash, mund të kapet ti - 
pi mbizo tërues i ban esës dhe në disa raste plani- 
metria lexohet qartë. Banesat stitriheshin në forme 
vargu duke u lidhur mirë me truallin e pjerrët 
shkëmbor. Ato kanë formë karakteristike. kënddrej - 
të, të vendosura normal me rënien e terrenit. Te- 
rreni i pjerrët ka kushtëzuar kompozimin volumor 
me gjysmëk at, Kështu k ati i banu ar shtrihet prapa 
duke or?në pjesërisht mbi truall. Banesat më të thje- 
shta. kishin vetëm _dy ambien te, secili me hyrje të 
veqantë. j^ajtTmi arkitektonik i këtyre banesave ka 
qenë mjaft i ^hjeshtë. Eleme nti kryeso r TiP -"-'tirj _ 
banuar ishte vatra, e vendosur gjithnjë në pjesjën 
me truall. Muratura zakonisht ndërtohej me gurë 
më të thafë (Fig. 69). 
Të një fazë më të zhvilluar jane rënojat e një ba- 



nese tjetër, të cilat janë ruajtur relativisht mirë. 
Skema planimetrike këtu ndërliikohet diçka më te- 
Piër, numri i ambienteve është më i madh. Në këtë 
banesë gjenden gjurmët e një qemeri, mbi të cilin 
është ndërtuar shtresa me pllaka guri e ambientit 
të banuar (Fig. 70). 

Të të njejtit karakter me shembujt e thjeshtë të 
banesave rrënoj<ë të Borshit janë disa rrënoja bane- 
sash të ngritura mbi një pjerrësi shkëmbore pranë 
fshatit Lekdush në Kurvelshin e sipërm. Por një ta- 
blo më te plotë mbi ndërtimet e hershme të kësaj 
zone mund të krijohet nga rrënojat e fshatit Kame- 
nicë pranë Delvinës. 

Në burimet historike Kamenica del në vitet 1431- 
-32 si një fshat i madh me 267 banesa, ndërsa në 
vitin 2583 fshati kishte rreth 200 banesa. Në të dhë- 
nat e mëvonshriie, duke filluar nga shek. XVI e më 
vonë, Kamenica nuk ipërmendet më si fshat,_por he- 
rë-herë del si toponim. Ka të ngjarë që braktisja e 
fshatit të ketë ai'dhur nga fillimi i shek. XVII. 

Rrënojat e Kamenicës sj itrihen mbi dy kodra të 
lidhura me një qafë të ulët. Sasia e madhe e rreno- 
jave dhe giendja e tyre relativisht e minë lejojnë- 
të nd'aet mirë jo vetëni tipologjia e banesave, por 
edhe kompozimi urbanistik i fsha + it. N-'o r ^met mbu- 
lonin si lartësitë e kodrave, ashtu dhe zonën e qa- 
fës ndërmjet tvre, e cila nfihet me emrin +<Qafa e 
Pazarit-> (Fig. 71). Ato kanë dendësi të madhe, që 
është vecanër ; sht më e theksuar në zonen rreth 
qendrës se fshatit. Pjesën më dërrmuese të rrëno- 
jave e zënë banesat. Ato janë të orien^uara përgji- 
thësisht n^a iugu dhe roë nak nga jugHndja e iug- 
nerën^i'mi. duke ndiekur nierrësitë e terrenit. Rru- 
gët fillonin nga qendra e fshatit dhe shDërndaheshin 
dreit dv gru-nimeve kryesore të ndërtimeve. Ato 
ish'n të neushta dhe giarpëmese, henë duke ndje- 
kur konturet horizontale të terrenit. herë duke e 
pershkuar atë normal viiave rrushkulluese^_Ndlzii- 
met ianë vendosur buzë rm geve. por në mjaft ras- 
Le ato rrethohen me mure që krijojnë oborre të ve- 



Banesat e Kamenicës janf> përgjithësisht të thje- 
shta dhe daliohen për nië unitet të theksuar në pia- 
nin arkitektonik e konstruktiv. Në kompozimin vo- 
lumor t^ banesës terreni ,io i rrafshët luan një rol 
me rëndësi. Banesat janë kornpozuar me givsmëkat 
normal me rënien_ e terrenit, duke patuFTcarrt"Si- 
përm siTiërfaqe më të madhe riffa ai i poshtmi. Ne 
to vërefiet nië ndarie e aartë funksionale e kafeve. 
Kati i nnshtëm isM£_i jpabanua r. Ai imund fë "ketë 
qenë përdorur për bagëti ose si qilar. Në disa rrë- 
noja në katin përdhes janë g]*etur mulli vaii a# fla- 
s'n qartë për destinacionin e feëtij kati. Për banim 



— 591 — 



perdorej kati i sipërm, 

Në pjesën mbi truadl, 'ashtu sd në Borsh, vendosej 
vatra me kamaren karakteristike përbri. Megjithë- 
ee për brendesinë është e vështirp të gjykohet sak- 
të, kuptohet se ajo ka qenë tepër e thjeshtë, Vatra 
e zjarrct, kamaret jië mure dhe hapësirat e dyerve 
ishin thuajse të vetmit elementë që thyenin masën 
e muraturës. Banesat ishin mjaft të mbyllura, Mu- 
ret e forta prej guri, hapësirat minimaie për ndër- 
lidhje me ambientin e jashtëm dhe hapësirat tepër 
të vogia e të pakta për ndriçim, i jepnin kotyre 
ndërtimeve një karakter mbrojtës. Trajtimi i jash- 
tëm i banesës është mjaft i thjeshtë, ku mungon cdo 
përpunim i elementëve arkitektonikë, duke dhjënë 
përshtypjen e një blloku guri, Mbulesat e dyerve 
janë të rrafshta. Megjithatë punimi i muraturës 
është i një cilesie të larte, me gurë të lidnur më llaç 
gëlqereje, ku mungojnë brezat.e drurit (Fig. 72). 
Ky nivel i lartë i teknikës së ndërtimit ka bërë qe 
rrënojat të ruhen deri në ditët tcma. 

Si shembull tipik i banesave të Kamenicës shër- 
ben një banesë relativisht e ruajtur në qendër të 
fshatit (Fig. 73). Disa trakte muresh japfn të kup- 
tojmë se ajc ka patur një oborr të vogël. Banesa 
ësht|ë dykatëshe m?# dy ambiente në Çdo kat. Ambi- 
entet e ballit të ndertesës janë më të vegjël. Hyrjet 
janë të veçanta për çdo kat s të cilat janë vendosur 
në ambientet e mëdha të çdo kati. Ambientet e ka- 
teve lidhen ndërmjet tyre me porta te brendshme. 
Kati përdhes është krejt i pandriçuar. Disa vrima 
të !ena në mure mund ti kenë përdorur për ajros- 
jen e ambienteve. Siç duket ky kat do të ketë qenë 
i pabanuar dhe përdorej për mbajtjen e bagëtive, 
Përkundrazi kati i sipërm i cili ka hyrje të veçantë 
nga jashtë, ndonse ka shume pak elemente dhe ndri- 
çohet vetëm nga ndonjë dritare në formë frëngjie. 
përmban gjurmët e jetës se dikurshme dhe desti- 
nacionin e ambienteve. Ambienti i madh ka qenë 
pjesërisht i shtruar me dysheme dërrase, ndërsa pje- 
sa mbi truall me ploça guri. Në këtë pjesë ndodhej 
vatra ku ndizej zjarri, duke mos patur oxhak. Për- 
masaT e mëdha, ekzistenca e vatrës, tregojnë se ky 
ka qenë ambienti kryesor i baneaës dhe përdorej si 
shtëpi zjarri, Ambienti i dytë është më i vogël. li- 
dhet me shtëpinë e zjarrit dhe mund të ketë shër- 
byer si dhomë f jetje. 

Muratura e banesës është e ndërtuar me gurë të 
lidhur me llaç të fortë gëlgereje, BreZ3t~-e-d«uit 
nuk janë përdorur. MuratUra me qoshe të punuar 
tne gurë të latuar trashë, ka prirje të theksuar drejt 
iTeshtimit. Terreni i fortë shkëmbor vende-vende, 
thuajse e ka bërë të panevojshme ndërtimin e the- 
meleve dhe muratura ngrihet drejt mbi shkëmb, ose 



terrenit i bëhej një përpunim të vogëi përpara ndër- 
timit të murit. Trashësia e mureve në pjesën e posh- 
tme është rreth 80 cm, pastaj vjen e ngushtohet pa 
dhëmbëzim deri në 60-65 cm. Në niveiin e përfun- 
dimit lë katit ruhen vriimat e trarëve të dyshemese, 
të cilat vendoseshin aks më aks rreth 65-75 cm. Kaii- 
kani i ruajtur në pjesën e mbrapme të banesës tre- 
gon se çatia ka qenë dyujse. 

Kjo banesë në planin kompozicional është diçka 
më e avancuar në krahasim me banesat më të za- 
konshme, të cilat përmbajnjë vetëm nga iujë am- 
bient në çdo kat. Këtu te dy ambientet e kateve ja- 
në ndërtuar njëherazi. Në shembujt e tjerë më të 
perbërë duket se njësia bazë kompozicionale nj,ë- 
kthineshe në kat ruhet vazhdimisht, por ajo vjen e 
pasurohet me ambiente të tjerë të ndërtuar në një 
fazë të dytë përpara ose anash hërthamës fillestare 
(Fig. 76). Nuk mungojnë dhe rastet 'kur ndërtohen 
dy njësi të tilla të bashkëngjitura. 

Ndonëse mjaft të rralla në rrënojat e Kamenicës 
takohen dbe banesa përdhese. 

Në grumbuiHin e banesave me një ndërtim të thje- 
shtë te tipizuar qartë, spikatin rrënojat e një bane- 
se me një kompozim më të pefbërë, ku krahas ba- 
nesës është ndërtuar dhe_rjjë-k-«llë. Një ndërtim i 
tillë dëshmon se në Kamenic ë diferencimi i s htre- 
save të popullsisë kishte arritur rnë nje shkaiie të 
lartë. Megjithatë ky shembuir paraq^t inlei'es të ve- 
çantë, meqenese është ekzemplari më i vjetër i ru- 
ajtur në vendin tonë. Në periudhat e mevonshme 

koncepte të tilla ndërtimi, banesa me kullë, tako- 
hen ndonëse rrallë, në snumë krahina të vendit. 
Barinjtë e kësaj zone e . emër tojnë- <' KuIla o ~Ha- 
baSw._ Ajo zë pikën më të lartë të kodrës në perën- 
dim'te qafës së Pazarit, duke patur kështu një po- 
zicion sumdues mbi krejt fshatin (Fig. 75). Volumi 
masiv prizmatik i kullës lartësohet në 6,70 m nga 
pika më e ulët e terrenit. Ky ndërtim nuk qëndron 
më vete por është pjese e rëndësishme e një kom- 
pleksi banimi dhe të dyja jane të një kohe ndër- 
timi. Në vijim të mureve të banes^s janë ngritur 
mure rrethues që kufizojnë një oborr të vogël. Por- 
ta e oborrit me mbulesë të rrafshët sigurohej mirë 
me anë të katarahut. 

Kulla është trekatëshe, me nga një ambient në 
çdo~kat_ Në plan ajo i afrohet kii'uill. Kati përfhes 
është i pa ndriçuar. Në lartësi të ndryshme ne mu- 
raturë ka disa vrima me diametër rreth 7 cm, që siç 
duket do të kenë shërbyer për ajrosje. Në këtë kat, 
të mbiishtetur në muret lindore dhe veriore gjendet 
gjë stere e vogël. Një pjesë e steres është e mbulu- 
ar me qemer cilindrik gjysmëiTethor. Muret e ste- 




— 592 -' 



res janë suvatuar me llaç të papërshkrueshëm nga 
uji.. Stera ka vrrm,ën e shkarkimit dhe të marrjes 
së ujit. 

Kati i dytë ka lartësi të vogël (rreth 2 m) dhe 
është i pandricuar. Ashtu si në katim përdhes, edhe 
këtu gjenden me shumicë vrima ajrosjeje. 

Kati i sipërm ka lartësi të madhe që arrin sot në 
pikën më të larte 3.30 m. Qoshqet e mureve që ru- 
hen të paprekura tregojnë se kulla ngrihej mjë kat 
më tepër se pjesa tjetër e banesës. Në katin e si- 
përm gjenden kamare^ dhe dy dritare në formë fren- 
gjie. Siç tregojnë gjurmët në këtë a'mbient duhet tjë 
ketë qenë një si ballkon i brendshëm, rreth 1.20 m 
më lart nga dyshemeja e katit dhe e gjerë rreth 
1.10 m, Prej këtej bëhej i muçdur vrojtimi i bane- 
sës nepërmjet dritareve, por nuk përjashtohet mun- 
dësia që të jetë përdorur për fjetje. 

Nga gjemdja e rrënojave nuk mund të përcakto- 
het nëse ambienti përngjitur kullës ka qenë një ose 
dykatësh, Sidoqoftë ambienti i banuar ka përmasa 
të mëdha, me hyrje të veçanta nga oborri, nepër- 
mjet nië platforme të mbështetur mbi qemere. Ni- 
veli i dyshemesë së këtii ambienti është i njëjte me 
atë të katit të dytë të kullës, Ekzistenca e gjurmë- 
ve të vendit të zjarrit dhe përmasat e mëdha tre- 
gojnë se ky ambient ka qenë shtëpia e zjarrit. 

Muratura e kësai banese është ajo e zakonshmja 
e Kamenicës. d.m.th. me gurë t ë li dhur me llaç gël- 
qere. Në dallim nga banesat e tjera, në kurfë-^janë 
përdorur breza druri në ndvelim e ndarjes së kate- 
ve. Ambientet, si të kullës ashtu dhe të atij për- 
ngiitur. kanë qenë të suvatuara. Çatia e kullës ishte 
me katër kullime, ndërsa e shtëpisë së zjarrit dyuj- 
se me kallkan. 

Një periudh e më të vonë, i përkasin rrënojat e 
një kulle të ndërtuar jashtë fshatit (Fig. 76). Ajo 
ngrihet e vetmuar trekat, me nga një ambiemt në 
çdo kat. Hyrja eshtë një e vetme me katin përdhes 
e s'guruar mirë me katarah. Ndërhdhja ndërmjet 
ambienteve do të ketë qenë e brendshme me shka- 
llë druri. Dy katet e poshtëm kanë lartësi të vogël. 
Kati përdhes nuk ruan gjurmë dritaresh, ndërsa ka- 
ti i dytë mund të ketë patur dritare të vogla në for- 
më frengjie. Elemente që flasin për funksione të 
qarta banimi përmban kati i tretë. Në të gjenden 
giurmët e një oxhaku, i vetmi në llojin e vet në 
Kameniëë, mor që është karakteristik në banesat e 
shek. XVIIT dhe fillim't të shek. XIX të qvteteve 
tona. Kanali i tymit të tij fillon me një thellim ne 
muraturë që mbyllet në lartësi në formë harku, du- 
ke vazhduar m ëtej në mesin e muraturës me një 
kanal të thjeshtë me seksion rrethor, Anash oxha- 
kut ndodhen dy kamare dhe nje sqoll. Dëmtimi i 



madh i qosheve veriper^dimore dhe jugperëndimo- 
re lë të mendohet për ekzistencën e dritareve ose 
qoshqeve jashtë konturit të muratures. Gjithashtu 
vetëm në këtë ambient gjenden gjurmë suvatimi. 

Në ndryshim me ndërtimet e tjera të Kamenicës 
këtu janië përdorur dhe brezat e drurit të gjetura në 
muraturë dhe cilësia e punimit të saj është më e 
dobët. 

Ndërtimet e Kamenicës mund të mdahen krono- 
logjikisht në dy grupe. Në grupin e parë bëjnë pje- 
së ndërtimet në «<qafën e Pazarit» dhe në të dy lar- 
tësitë pranë saj, të cilat mUnd të datohen në shek. 
XIV-XV. Në grupin e dyte, ndërtimet në jugperën- 
dim të «qafës së Pazarit». mund t'i përkasin shek. 
XV-XVI. Në grupin e parë përfshihet dhe banesa 
me kullë. ndërsa kulla e vetmuar duhet të jetë e 
shek, XVI-XVII, 

Kuadrin e banesave të vjetra në këtë zonë, që 
ndiqet nëpërmjet fshatrave të irënuara, e plotësoj- 
në imë së miri rrënojat e fshatit Kardhiq. Fshati 
Kardhiq ka qenë një qendër banimi mjaft e lashtë. 
Në shek, XVIII, siç e tregojnë dhe rrënojat ishte 
kthyer në një qendër të zhvilluar dhe të rëndesish- 
me. Ali pashë Tepelena në përpjekjet e tij për zgje- 
rimim e Pashallëkut të Janinës, në fillim të vitit 
1311 pushtoi dhe Kardhiqin, shkatërroi fshatin dhe 
masakroi një numër të madh banorësh, Më vonë 
Kardhiqi nuk arriti ta marrë veten dhe nivelin që 
klsh patur në prag te shkatërrimit. Njohja e datiës 
së iTënimit me dhunë të Kardhiqit, Iejon qe mbetu- 
rinat e ruajtura deri më sot të konsiderohen të pak- 
tën si të shek. XVIII, 

Kardhiqi ishte ngritur në një pozitë mjaft të* 
mbrojtur nga ana natyrore. Pjerrësitë e niëpirëta e 
siguronin fshatin nga jugu dhe lindja. Kalaja e vje- 
tër e shek. XIII-XIV, e mbronte nga veriu. Drejtimi 
më i pambrojtur ishte ana perëndimore. Pikëmht 
në këtë krah ishte ndërtuar një mur mbrojtes dhe, 
sipas të dhënave te vendasve, një hendek i thellë. 
Nga ana tietër një shumicë e madhe frengjish të 
banesave drejtohen nga kjo anë. 

Banesat janë mdërtuar mbi një pjerrësi të ashpër 
shkëmbore, duke patur orientimin e detyruar të TJa- 
mies krvesore kryesisht nga 1'ndia. Trualli i pakët 
Dër ndertim ka kushtëzuar ndërtimin e ngieshur të 
banesave, ndërm'et të cilave zhvillohei një rriet 
iruaor me rrugica të dëndura dhe të ngushta. Ba- 
nesat kishim oborre të vegiël të rrethuar me mure 
guri dhe shpesh dilnin në rrugë me nië ose dv faqe. 

Banesat më përgiithësi kanë qenë dvkatëshe, por 
jo rrallë janë dhe shembuit trekatësh. Ndërmjet ty- 
re takohen banesa të ndërtuara me texrene të pje- 



— 593 — 



rrët, toë kompozuar me gjysmëkat. Skema planime- 
trike e këtyre banesave ështe diçka më e perbërë 
(Fig. 77). Sipër ka dy ambieinte nga të cilët nj,ëri 
për shkaik të terrertit ngrihet mbi truall. Ky ambi- 
ent përdorej si shtëpi zjarri. Ambienti tjetër përbri 
shërbente si odë miqsh. Poshte odës se miqve ishte 
katoi. Kalimi në katin e banesës kryhej me shkallë 
të jashtme guri. Ambientet sanitare, një për çdo am- 
bient banimi, dalin në injë volum më vete ngjitur 
me banesën, Në disa shembuj të ndërtuar në terre- 
ne të rrafshta nën shtëpinë e zjarrit vendosej stera 
e ujit. 

Nje përhapje më të madhe gjatë shek. XVIII pa- 
ti banesa me kat, e cila në zhvillimin planimetrik 
të kujton shkronjën L. Kjo gjëndet dy dhe treka- 
tëshe. Shkallët janë të jashtme që përfundojnë n^ 
një piaformë, e cila shpesh ngrihet mbi një qemer 
cilindrtk, nën të cilin kalohet për në katua (Fig. 78). 
Të dy krahët kanë zhvillim të barabartë. Ato kanë 
një ambient për çdo kat me hyrje të vecantë. 

Eanesat më të zhvilluara të Kardhiqit janë ato me 
dy krahë, me planimetri në forjnë të shkronjës U. 
Megjithëse janë relativisht të rralla, ato dëshmojnë 
për nivelin e lartë që Mshte arritur zhvillimi i ba- 
nesës në këtë qendër, Rrënimet e një banese të tillë 
trekatëshe ruhen ende (Fig. 79), Banesa ka patur një 
kompozim simetrik, me qendrën mjaft të futur ne 
krahasim me dy krahët e nxjerre, Aty kanë qenë 
ndërtuar shkallët djTampëshe ppr në katin e dytë. 
Në katin përdhe ishin vendosur katojet dhe stera, 
ndërsa në dy katet e sipërme në çdo krah kishte një 
ambient të madh dhe një të dytë më të vogel np çdo 
kat. 

Një zgjidhje të veçantë përbëjnë pak shembuj tre- 
katësh, ku kompozimi i ambienteve •kryhet brenda 
një volumi prizmatik me bazë ka+ërkëndëshi kënd- 
drejtë, me hyrje në katin përdhes (Fig. 80). Si zako- 
nisht edhe në keta shembuj raë katin përdhes ishin 
vendosur katoje dhe stera, duke lënë një volum për 
vendosjen e shkallëvç të brendshme. 

Baeesat e Kardliiqit me gjlthë ndryshimet në mes 
tyre ne planin kompozicional, paraqesin disa veçm- 
ti të përbashkëta. Ato kanë një kompozim të thjesh- 
të e të ngjeshur, ku shquan hedhja në lartësi. Am- 
bientet e banimit kanë përmasa relativisht te më- 
dha, në forma katërkëndeshe kënddrejtë të zgjatur. 
Mbeturinat e tjegullave tregojnë se mbulimi ka qe- 
në me tjegulla. Muratura është ndërtuai r me gure 
t|ë lidhur me Uaç gëlqereje, Përforcimi i muraturës 
me breza druri është një shfaqje shumë e përha- 
pur. Në mjaft banesa ka patur stera pë grumbulli- 



min e ujit, të cilat furnizoheshin nëpërmjet tubash 
qeramike. 

Por një nga vecantitë e dukshme të banesave të 
Kardhiqit është përkudjesja e theksuar per mbroj- 
tje. (Fig, 81). Kjo shihet në karakterin e mbyllur të 
banesës, hapësirat minimale të ndriçimit dhe kom- 
pozimin vertikal dhe më qarte akoma shfaqet në pra- 
ninë e frengjive të shumta për pushkë. Ato hapen 
në murct rrethuese dhe sidomos nië muret e prapme 
ië banesës nga ana perëndimore, pra aty ku mbroj- 
tja natyrore ishte e dobët. Bashkëkohësit e A".i 
pashë Tepelenës dëshmojnë se pushtimi i Kardhiqit 
ishte një ndërmarrje e vështirë sepse shtëpitë e vo- 
gla prej guri ishin si fortesa të vogla që duheshin 
rrethuar njëra pas tjetrës. 

Duke krahasuar banesat e Kardhiqit me ato të 
Borshit dhe Kamenicës, të cilat i përkasin shek. 
XIV-XVI megjithë tiparet dhe njësitë kompozicio- 
nale të përbashkëta, përsa i përket trajtimit të për- 
gjithshëm, në banesat e Kadhiqit duket një ecje 
përpara, Bi-onda një periudhe prej i-reth dy she- 
kujsh banesa e Labërisë kishte arritur një nivel më 
të lartë duke pasuruar traditën e ndërtimeve në 
përputhje më kushtet ekonomiko-shoqërore të ko- 
hës, 

Duke e patur të qartë tahlonë e zhvillimit te ar- 
kitekturës fshatare ne zonën e Labërisë gjatë pesë 
shekujve, nuk është e vështirë të kuptohen banesat 
e shek. XIX, sepse materiali është më i shumtë si 
dhe origjina e tyre. 

Blegtoria si ekonomi tradiciooiale e kësaj zone, 
mbeti deri vonë ekonomia mbizotëruese, me karak- 
teristikë shtegtimet sezonale të banorëve. Marrëdhë- 
niet ekonomiko-shoqërore, me gjithë ndrj'shimet qe 
pësuan gjatë shekujve dhe ndonëse diferencimi i 
popullsisë u theksua gjithnjë e më tepër, sa që u 
kriiua klasa e agallarëve q'ë k^'shin shtënë në dorë 
kullotat. ruaitën mjaft tipare fillestare. Si gjithnjë 
banorët e kësaj zone ruajtën pavarësinë e tyre. ki- 
shin pronën e vet individuale dhe vazhdonm të rre- 
gullomin marrëdhën ; et ekonomiko-shoqërore me nor- 
mat iurldike tradicionale. 

Këto n^ethana ndikuan fuqishëm në karakterin e 
vendbanimevp dhe banesave. Gjithashtu ato përsë- 
ritën mjaft tipare të banesave të vjetra, të përpu- 
nuara giatë shekuish. Kështu fshatrat vfzhduan të 
ndërfnhe^hin në nierrësitë e maleve ose në pllaja të 
rrafshta dhe të ienë të ffrupuara. Banesat ndërtohen 
pranë niëra-tjetrës, duke -laiiuar niësi kompakte 
D^rpiithësisht në bazë fisi. Rrugët iamë të pashtrua- 
ra dhe me g.ierësi të ndryshme. Banesat shpesh da- 
lin në faqet anësore apo të mbrapme në rrugë dhe 
oërgjithesisht kanë oborre të vogla të rrethuara me 






594 



1 



mure, Ambientet e ekonomisë ndihmëse janë të pa- 
kta. Zakonisht bagëtitë mbaheshin në stane. Në di- 
sa raste pranë baneses ndërtoheshin lëimenj, që dësh- 
mojnë se krahas blegtorisë, ushtrohej dhe bujqësia. 
Banesat më të thjeshta ne Labëri dhe njëKohë- 
sisht më të rrallat janë ato përdhese, vetëm me një 
ambient (Fig. 82). Përpara hyrjes në formë harku 
ndërtohej një portik me dy kolona guri, element ky 
i përgjithshëm në këtë zonë. Zakonisht ambienti në 
këto banesa kishte përmasa mjaft të mëdha dhe 
mban në velvete disa funksione. 

ZhviQimi i kësaj banese bëhej me planin horizon- 
tal, duke dhënë banesën me dy ambiente (Fig. 83). 
Zakonisht çdo ambient ka hyrje të veçantë nga jash- 
të, të strehuara gjithnjë nga portiku me dy kolona. 
Hrailë her-ii këto banesa bëhen më komode duke kri- 
juar brenda një korridor ndërlidhës të ambienteve. 

Banesat me dy ambiente mund të kompozohen dhe 
në lartësi. Në këto raste kati përdhe përdorej si ka- 
tua, ndërsa ambienti i katit të sipërm ipër banim. Kati 
i sipërni kishte hyrje të veçantë nga jashtë, gjithash- 
tu dhe ambient anitar ngjitur me banesen (Fig. 84). 
Përhgjitja e dy njësive të tilla ka dhënë skemat dy- 
kthinëshe në kat, ose banesat «vëllazërishte»- (Fig. 85), 
Secili ambient ruan hyrje të veçanta dhe shpesh 
vërehet një simetri e pJotë e tyre. 

Banesat e thjeshta me një ose dy ambiente nuk 
kanë gjetui' në këtë zonë përhapje të gjerë._ Për- 
kundrazi banesat që qenë mbizotëruese në Labëri 
ishin me tre ambiente. Këto mund të kompozohe- 
shin me gjysmëkat ose me dy kate. Banesat me 
gjysmëkat kanë poshte katuan dhe sipër tij odjëai e 
miqve e përbri kësaj të fundit, ahtiepinë e zjarrit 
ose «magjerinë», e cila ngrihet pjesërLsht ose tërë- 
sisht mbi truail (Fig. 86). Hyrjet për n<ë çdo am- 
bient janë të veçanta. Shkallët e jashtme prej guri 
përfundojnë në një platformë përpara hyrjes, e 
mbuluar nga zgjatimi i flegrës së çatisë. 

Banesat dykatëshe me tre ambiente. kanë for- 
mi: katërkëndëshe këndrejtë të zgjatur në plan 
(Fig. 87). Kati përdhe përbëhet prej një ambienti 
të vetëm me përmasa të mëdha. Kati i sipërm me 
hyrje të veçantë e me shkallë të jashtme guri, nda- 
het në dy mbiente, në magjerinë dhe odën e miq- 
ve. Këto ambiente mund të kenë hyrje të veçanta 
nga jashtë, por ndonjëherë ndërlidhen nga një ko- 
rridor i vogël. 

Banesat e Labërisë paraqiton mjaft të njësuara 
gjë që gjen shprehje në trajtimin e njëjtë të ambi- 
enteve bazë, magjerisë, odës së miqve dhe katoit, 
si dhe përhapjes në masë të dy skemave kompo2i- 
cionale me gjysmëkat dhe dykatësh me tre ambi- 



ente. Thjeshtësia kompozicionale gjen pasqyrim 
dhe në trajtimin e jashbëm. Këtu mbizotëron masa 
e gurtë e muraturës, ku mungojnë elementët arki- 
tektonikë që mund të zbutnin karakterin e mbyllur 
dhe të ashpër. Gjithashtu uniteti në planin kompo- 
zicional, konstruktiv dhe në trajtimin arkitektonik 
i përshkon banesat e Labërisë duke filluar që nga 
shek. XIV. Thjeshtësia kompozicionale dhe trajtimi 
i kursyer arkitektonik bashkon banesat e Labërise 
të të gjithë periudhave. Edhe në rastet kur skemat 
kompozicionale janë diçka më të përbëra, ato janë 
më tepër si rezultat i bashkëngjitjes së njësive ba- 
zë kompozicionale. 

Përveç varianteve të pëi'gjithshme të banesave, 
në Labëri takohen dhe banesa me zgjidhje të veçan- 
ta. Një banesë e tillë është e ndërtuar në fshatin 
Gusmar në vitin 1882 (Fig.88). Në gjendjen e sotme 
kompozimi origjinal është prishur, Në gjendjen fi- 
llestare banesa kishte në plan formën e shkronjës 
U. Pjesa qendrore, ku ishin vendosur shkallët kish- 
te funksione ndërlidhëse të ambienteve, të cilat 
vendoseshin nga një në çdo krah. Njëri ambient 
shërbente si odë miqsh dhe kishte katua poshtë, 
ndërsa i dyti si magjëri. Ambienti është i mbu- 
shur kështu që magjeria ngrihet drejtpërdrejt 
mbi truall duke pasur vatrën në mes të ambientit. 
Më vonë kjo banesë është e modifikuar duke u 
ndarë në dy banesa të veçanta. Me interes jështë 
fakti se mbas ndarjes bainesa ka macrë tiparet e dy 
njësive njëkthrnëshe të veçanta, 

Gjithashtu një rast të vecantë paraqit dhe një 
banesë në fshatin Golem, nga sa mund tp gjykohet 
ajo në skicën që jep albanologu gjerman Hahn. me- 
qenëse sot kjo banesë nuk ekziston (Fig.39). Banesa 
ishte mjaft e zhvilluar dhe sigurisht do t'i përkiste 
parisë së fshatit. Ajo ishte me dy krahë dhe treka- 
tëshe. Në pjesën qendrore të katit të tretë dilte n_ë 
galeri e hapur me kolona të kurorëzuar rae harqe. 
në formën e një arkade. Veçanti tjetër e kësaj ba- 
nese ishte një kullë, ndërtuar ngjittir me banes^n 
në pjesën e saj të mbrapme, e cila ngrihej një kat 
më sipër se vetë banesa. Në krahasim me banesën 
me kullë të Kamenicës, banesa në Golem dukej 
mjaft më e zhvilluai'. 

Karakteri i njësuar i zhvillimit të banesës se La- 
berisë në kohë, shfaqet gjithashtu dhe në shtrirjen 
territoriale, mjaft të gjerë. Banesa të ngjashme me 
shembujt e dhënë në krahinën qendrore të këtij 
grup krahinash, Kurveleshhi e sipërm, kamë qenë 
te zakonshme dhe për krahinat e tjera, të cilat po- 
pulli nuk i mban për krahina labe. Kështu një ti- 
pologji e tillë takohet në Rezomë, Vurg, Muzinë, 



-595 — 



ftRENQJA ffANESASH NE ES/VA77N 'fë&fdSl 

SARANDE 




F/G 70 




ffs. 69 












Fig. 71 



— 596 — 




BRENOJA TE FSHATIT KAMENICË - SARANDË 






:-H-. 



Fig. 72 





.1 -*&!(mZg& 



*£XSm 



597 — 




Fig: 73 
SARAM>£ 




3" — « 


• — — 




~3- 


A t 


_£*M 


1 1 


M #j 





»°nR° 




- 1 2 Sm 

1 I l I 





- 598 — 



Fig. 74 




RRENOJA 3ANESASH jë&Hte*Uc&. - SAHANDE 





' : ' 




O t 2 



Sm 





I 2m. 



i 2m 

1 .J 1 



599 — 



Fig: 75 



BANESA ME KULLE KAMENICE 

SARANDË 




. Premj'e C*C 




a 



I • 
m 





— 600 — 



Fig. 75 



BANESA ME KULLE NE FSHATSM 

•j£&me*t*ce. - samnde 



%- 



1 tip 

1 "^ 




^^~~ta 


L_-_, 

i 
i___.-j 

\-^- "i 

i 

'i i 


^- pBIV i_^_____^__B 



ç> 



_±j> 



Kati përdhe 





, /Vemf< 



ea#Q 




|r -■*%> 




-i— i 



— 601 



BANESE E TJPIT KULLË NË FSHATIN 
KAMENICË - SARANDE 



. 



':■:,. 




"S 




Fig. 76 



JMKi 





fremieis^ . 



— 602 — 



R8BN0JA BANBSASH 'AJB FSNA7/N 





F/&. 78 







FTS 77 








ËMM^2 


T 








p 


_p 




M 






j6Q \ 




/W. «3 



2 4 6m 

1 I I J 



— 603 — 



RRËNOJA BANESË NË FSHATIN KARDHIQ — GJIROKASTËR 








Fig. 79 



f 2 4m. 






— 604 — 



Fig. 81 



WP~ 







«**% 




RRËNOJA BANESASH NË FSHATIN 
KARDHIQ - GJIROKASTËR 




— 605 — 





■-'.;:.;. ; ■■ ■.':.-: . ■■ ■■ ' . 



'% 



fPfP 



^Bms&S'&'' .- ■ 




Fig. 81 



RRËNOJA BANESASH NË FSHATIN 
KARDHIQ - GJIROKASTER 



*- 








itei 





606 — 




#AMS?£ NE FSNAT/N 



y&€e**L- 



KVfiyELESH 



Fig, 82 






Fig. 83 



BANESE A/E FSHAT/N 



- Kt/f?VEL£$>/ 








— 607 



BANESE NË FSHATIN SALARI - KURVELESH 








Fig. 84 



BAMESE NE ESHATfM S<i4aU '- 



/C(/#V£t£SM 




f=rç B& 




— 608 — 




fis 8£ 




BAMESE NE FSHATfN 



S<&6z&C - XURVELESH 




BAMESE ME FSHATfN 



■ KMVELESff 




2tf?. 




Fig: 87 




— 609 — 



BAN£S£ NE FSMT/tf £L*fp«z£ 




HUHreuFSt/ 



Fig. 88 




n 






s 



BANESE ME WLLE NE t=$W7rN jg&^ ^pas //v„//J 



o i ? 3 4 Sm, 



iJJ* 



/ruRveLes-M 





Fig. 89 






— 610 — 



BANBSS NE FSHAT/M '/@€44<Z*yt 

s 'SARAgD£ 



BANBSe W FSmTTff 




<s*-<jj 



■■/s 90 



— 611 — 



Fig. 93 



BANESË NË FSHATIN MURSI 
SARANDE 



BANESE NË FSHATIN DHROVJAK 

SARANDË 







"^ 



? 2 4m. 

'■■i l I. 








— 612 



BANESË NË FSHATIN LEFTER VALO - SARANDË BANESË NE FSHATIN VATZAT 



Fig. 94 
- SARANDE 







BANESE NE FSHAT/fJ yifia&t-t - SAm/voE 




2 4 Sn, 

' ■ - ■— 1 



— 613 — 



Theollogo e madje dhe në Dropull e Zagori. 

Në këto krahina ndeshen format më të thjeshta 
të banesave perdhese me dy ambiente, me hyrie 
të veçantë nga jashtië siç e dëshmonnjë shembuli 
në fshatin Senicë të Rëzomës^ (Fig. 90). Ambientet 
kanë shërbyer si magjeri (shtëpi zjarri) dhe i dyti, 
më i ndriçuar dhe i pajisur, si odë miqsh. Gji- 
thashtu një banesë në fshatin Tatzat (Fig. 91) dësh- 
mon se në Rezomë, si dhe në krahinat i'qinje. kanë 
qene të njohura kompozimet dykatëshe, me nga një 
ambient në çdo kat. Ne banesën e Tatzatit. kati për- 
dhes ka shprbyer si katua për bagetitë. Kati i si- 
përm përmblidhte funksionet e banimit. Ai ka hyr- 
je te veçantë nga jashtë, ku të çojnë shkallët e gur- 
ta, sheshpushimi i të cilave mbështetet mbi një qe~ 
mer cilindrik. Si ambiemt i banueshëm, dhoma e si- 
përme ës.htë e ndriçuar nga dritare, të cilat janë 
hapur në ballë të ndërtesës, siç duket për të thek- 

Isuar vendin e preferuar pranë oxhakut. 
Ashtu si në Kurveleshin e sipërm, këto forma ba- 
nesash nuk patën përdorim të gjerë. Banesat që u 
bënë të zakonshme në shtresat e gjëra të fshatarë- 
sisë, kanë qenë ato dykatëshe. me dy ose tre ambi- 
ente banimi në kat, me ambientet perdhe të pË ; r- 
dorura per strehimin e bagëtive, Kompozimet e am- 
bienteve janë tashmë të njohura. Ato mund të jenë 
me gjysmëkat (Fig. 92), ku në katin e bamuar, ësh- 
fcë vendosur «magjeria>% që ngrihet mbi truall dhe 
ngjitur me te, oda e miqve, e cila ka poshtë vetes 
nië ambient për strehimin e hagëtive. Në varësi të 
destinacionit, bëhet dhe trajtimi i këtyre dy ambj- 
enteve, Magjeria, është e shtruar me.dhe, pa tavan 
dhe e ndriçuar dobët. Pajisjet e saj janë të pakta. 
Shpeshherë në këtë ambient ndërtohet dhe furra 
për pjekje. Në ndryshim nga magjeria, dhoma e 
miqve është më e pasur me pajisje dhe trajtimit të 
sai i kushtohet më tepër kujdes. Dallohet, në më- 
nyrë të veçantë, balli i odës me oxhakun dhe dri- 
taret anash saj, të cilat e theksojnë atë si pjesën 
më paraqitëse të odës. 

Kompozim tjetër mjaf t i përhapur, është ai me ka- 
tin përdhe të përbërë prej një ambienti të vetëm, 
me përmasa mjaft te mëdha dhe katin e sipërm të 
ndarë në dy ambiente me destinacione të ndryshme 
(Fig. 93), Hyrja bëhet e veçantë për secilin ambient, 
gjithnjë nga jashtë. Në disa raste në katin përdhe, 
ndërtohet një harkadë me dy hapësira, për mbaj- 
tjen e ndarjes së katit të sipërm. Gjithashtu nuk ja- 
në tjë panjohura dhe banesat «vëILazërishte>>, shpesh 
krejt simetrike karshi murit ndarës. Keto banesa fi- 
tojnë një skenë më të përberë, kur ngjitur me volu- 
min kryesor të banesës, ndërtohet magieria. Ne vari- 
antet e thjeshtë magjeria, nuk arriti të shkrihej në 



mënyrë organike me ambientet e tjera dhe ajo mbe- 
ti si nje shtojcë e volumit kryesor të banesës, Për- 
kundrazi, më vonë, në variantet më të përpunuara, 
ky ambient merr pjesë ne formulimin kompozicional 
të banesës, duke dhënë një skemë të re, që të kujton 
shkronjën L të madhe (Fig. 94). 

Në këto banesa, të dy krahët kanë zhvilhm të njej- 
të, megjithëse herë-herë, në krahun 1 që përmban 
odën e miqve, vihet re një përkujdesje më e madhe 
për përpunimin arkitektonik, Magjeria vendoset 
në ki-yqëzimin e të dy krahëve. duke mbetur kë- 
shtu një ambient gjysmë i errët dhe me trajtim të 
varfër. Furra e pjekjes, behet për magjerinë një 
element pothuajse i përhershëm. 

Shkallët për në katin e sipërm, mbeten të jasht- 
me prej guri, Nga sheshpushimi i sipërm, shpër- 
ndahen hyrjet e veçanta per në dy ambientet e ba- 
nimit. Kompozimi i dhomave cshtë i njëjtë, me 
oxhakët dhe dtitaret në bailë. Nga to, një ambient 
përdoret si odë miqsh, ndërsa i dyti si odë fjetjeje. 

Në këto krahina ndjehet një kujdes j madh në 
trajtimin konstruktiv dhe arkrtektonik të banesa- 
ve. Teknika e muraturës është më e lartë, me gu- 
rë të punuar e të lidhur me llaç gëlqereje. Elemen- 
tët e veçantë, si dritaret dhe portat, punohen më 
me kujdes dhe nuk mungojnë, ndonjeherë, detaje 
dekorative, si korniza poshtë dritares ose përpuni- 
mi i strehëve te gurta. 



SHQIPËBIA JUGLINDORE 

Zona juglindore e vendit tonë përmhledh në vet- 
vete drsa krahina. Në të hyjnë Nahia e Pogradecit, 
Fi;sha e Korçës, Devolli, Gora, Opari, Kolonja, Dan- 
gëllia në lindje, dhe Sulova, Vërca, Skrapari, etj. 
në perëndim. Struktura gjeografike është më te- 
për maiore. Në këtë masiv malor nUk mungojnë 
pliajat e larta pjellore, si Fusha e Korcës, e Devo- 
Iht, si dhe luginat e lumenjve që e përshkojnë. 
Kushtet natyi'ore_kanë dhënë mundësi për zhvilli- 
mln si të bujqë sisë, ashtu d'he të blegtorisë. Karak- 
teri i dyfishtë i ekonomise ka ekzistuar në çdo kra- 
hinë, por në varësi të realitetit konkret në krahina 
të ndryshme ka ndryshuar raporti ndërmjet këtyre 
dy degëve. Në disa krahima bujqësia ishte ekono- 
mia mbisunduese , ndërsa blegtoria ridihmëse. Në 
krahina të tjera ndodhte e kundërta. Vendet janë 
të pasura mp.^kuillo ta verore . por mungonin iinloiat 
riirnf r " iT ' ft i gjë që i detyronte blegtorët t'i dimero- 
nin bagëtitë në fshat, ose Fi shtroheshin shtegti- 
mit sezonal, Ata shkonin per_bë djmëruar kr vesisht 
në Myzeqe. 



— 614 — 



v Një ndryshim me krahinat e tjera të vendit, këtu 
nnarrArfh^n^pf, f^nrlal^ u manifestuan në forma të 
shumëllojia, Si rezultat i shfrytëzimit feudal masa 
fshatarësh të mbetur pa tokë, u detyruan të mër- 
gonin jas htë shte tit, ose të mbushnin qytete per të 
kërkuar punë. Kështu që perveç degeve kryesore 
të ekonomisë në shumë krahina ushtroheshin,zanaj: 
te të ndryshme. Oparakët, grabovarët e kolonjarët 
njiheshin si mjeshtra ndërtimi të zotië, të cilë kane' 
shtrirë aktivitetin e tyre në gjithë Shqipërinë Ju- 
gore dhe përtej kufirit. Ushtroheshin gjithashtu za- 
natet e pharrëxhinjve, qymyrxhinjve, kalldrëm- 
xhinjve etj. Grupet e punëtorëve ose mjeshtrave 
zhvillonin aktivitete sezonaleTnë dimër punonin jash- 
të fehatit, ndësa në vere ictheheshin për t'u marrë 
me punët e familjes. Në disa fshatra, sidomos në 
fushën e Korçës^jiJu±_dhesistemi i çifligut Por në 
përgjithësi në keto ferahina rnbtsundOnte prona e 
vogël indiyjduarle. — — 

Krahinat e Shqipërisë juglindore njohën një lë- 
vizje të madhe popullsie. Në këtë mënyrë popullsia 
paraqitet e përzierë me vendas dhe të ardhur. Kjo 
lëvizje nuk ka qenë masive dhe e organizuar, por 
e herëpashershme, brenda kufijve të afërm, nga 
një fshat në tjetrin, ose nga nje krahinë ne tjetrën, 
dhe më tepër me karakter familjar. Grupet e ndry- 
shme të popullsisë u shkrinë në mes tyre dhe për- 
ftuan tradita të përbashkëta kulturore. Dhe kjo 
shprehje kulturore e përbashket u arrit më shpejt 
në krahasim me krahinat e tjera te" vendit. 

Përveç këtij faktori, një rol jo te pakët në fcëtë 
unifikim luajti dhe bashkimi i krahinave . +& p'p"* 
në një njësi të vetme, vMSh Pashallëkun e Janinës, 
në fund të shek. XVIII dhe fillim të shek. XIX. Një 
shtytje të mëtiejshme dhe të fuqishme në zbutjen 
e dallimeve lokale dhanë ndryshimet me karakter 
ekonomik e shoqëror që ndodhën në vendin tonë 
në prag dhe gjatë Rilindjes kombëtare. Krijimi dhe 
fuiqizimi i tregjeve ndërkrahinore i dha shkas lidh- 
jeve të dëndura të banorpve te krahmave të ndry- 
shrae. Qendrat e fuqishme ekonomike si Berati dhe 
më vonë Korça në këto trevë, u benë faktorë të 
rëndësishëm për zhvillimin e mëtejshem të krahi- 
nave. Sipas bashkëkohësve në tregun e Korçës në 
gjysmën e dytë të shek. XIX vinin fshatarë nga te 
gjitha krahrnat, që nga Mokra, Grabove, e deri nga 
Kolonja. 

Në unifikimin e traditave në fushën e arkitektu- 
rës popullore kontribut kanë dhënë së fundi dhe 
mjeshtrat oparakë e kolonjarë, të cilët kanë ngri- 
tur ndërtimet nië të gjitha krahinat ekësaj zone, 

Këta faktorë patën ndikim të drejtpërdrejtë në 
zhvillimin e arkitekturës së banesave, e cila ndo- 



nese ka ngjashmëri në zonat fqinjë, sidomos në atë 
të Shqipërise jugperëndimore kryesisht në varian- 
tet e saj të thjeshtë, ruaa specifikimet e veta da- 
lluese. Si një zonë ku marrëdhën et ek onomike e 
shoqërore ecën më pëi^f^r-rmë~"me një karakter 
më të qëndrueshëm_të ekonomisë, këtu banesat 
shquhen per kompozime më të përbëra dhe për 
trajtim më të pasur arkitektonik. Së dyti, në kra- 
hinat e kësaj zone, duke filluar sidomosjnga mesi i 
shek. XIX u kalua ajo larmi tipologjie3.ë vihej re 
në kushtet e një ekonomie të copëtuar feudale dhe 
u shfaqën prirje të forta konvergjente, të cilat gje- 
të shprehjen më të lartë në krijimin dhe përgjithë- 
simin e një ti<pi të ri banese, me tipare më të për- 
paruara. Gjatë kësaj periudhe ndryshof ~dhe roli i 
njërit apo tjetrit faktor në raportin fshat-qytet. Në 
qoftë se përpara ose në f illim të shek. XIX qyteti 
trashëgoi mjaft tipare të banesës fshatare, më vonë 
gjithnjë e më tepër bëhet dhënës për fshatin. Ky 
fenomen shfaqet jo vetjëm në rritjen e kërkesave 
në trajtimin e ambienteve dhe të vetë banesës, por 
edhe_në përshtatjen e herëpashershme të banesave 
me tipare krejt qytetare. 

Por nga ana tjetër ky grup i madh krahinash nuk 
pati në të kaluarën të njëjtin zhviHim, gjithashtu 
dhe të njëjtin karakter të marrëdhënieve ekonomi- 
ke e shoqërore kudo, Në disa krahina më malore 
banesat nuke kaluan shumë cakun e kompozimeve 
përgjithësisht të thjeshta, megjithëse tlpe të njëjtë 
banesash u futën ku më shumë e ku më pak, në të 
gjitha këto krahina. Në varësi të shkailes së zhvi- 
llimit dhe karakterit të ekonomisë, edhe zhvillimi i 
banesës pati një shkallëzim, i cili u shpreh jo vetëm 
në mascn e ipiërhapjes së të rejave në ndërtim, por 
dhe në nivelin e pëj^unimit arkitektonik. 

Krahinat e kësaj zone shtrihen përgjithësiht n§ 
rrafshnaltat dhe në luginat e lumenjve, por nuk 
përjashtohen dhe krahinat të futurat në vendet e 
thella malore si Kolonja, Opari i Sipërm, Gora, etj, 
Fshatrat më përgjithësi janë i>ë grupuara . dhe të 
ndara në lagje, të cilat zakonisht mbanin emrat e 
fiseve. Rrugët e ngushta shtroheshin me kalldrem. 
Banesat mund të dilnin me një ose dy faqe në rru- 
ge, ndërsa në anët e tjera hapej oborri i rrethuar 
me mure guri. Duke qenë ekonomia e përbërë dhe 
oborri i banesës ishte i pasur me ambiente ndihmë- 
se. Në të ndërtohesliin ahure për bagëti, pleciva 
për barin e kashten, ^hajate"-, etj. Ne shume bane- 
sa, jashtë mureve rrethuese te oborrit ndertohej 
lëmi. 

Si në shumë krahina të vendlt, edhe në këtë zo- 
në ndërtohen banesa të thjeshta dykatëshe me nga 
një ambient në çdo kat, siç janë dy banesa në kra- 



— 615 — 



BANESE M? FSHAT/A/ C^O^£ 



Fig. 95 









BANESË NË KRAHINËN E TOMORICËS 






— 816 — 



OPAff 



f &e$ffee*ei 



SANSSi 



Fig. 98 

wAr/f/yffeç&K~ 




^rv- 



J£x- 








— 617 — 



Fig. 97 



BANË€E NE F$HATW <^&t&}Sl - OPA/f 



3ANESE NE Kmtf/NEN £ 








4m. 



Fig. 98 



— 618 — 
BANESË NK FSHATIN STRELCE «GORE» 









Qoshku i një banese në «Opar» 

Fig. 99 




— 619 — 



Fig 99 



BANESË NË FSHATIN XERJE-OPAR 




PSTAJE T£ QOSf/KVT 



620 — 



Fig. 100 



BANESE NË FSHATIN XERJE-OPAR 





mt 



— 621 — 



Fiff. 100 



BANESË NË FSHATIN XERJE-OPAR 






YeyB a*a M 




— 622 — 



Fig: 101 




BANESE NE FSHATIN POPÇISHT - O/ia^ - 



1 



f._ KV£A 

2 _ OPA E M/QYE 

3 _ ASHEF/ 

4 _ P/YAM/ 
5_ QOS//XV 




_ZZ_____Z31 



a 




*# i 



PRERJE 



1-1 




— 623 — 



BANESË NË FSHATIN KARABANJOZ - OPAR 



Fig. 102 



"^v. 







4M 




^mmm vmV ** 



I 
I 
I 

I 
i 
I 

t 

; : 

■,{i ? • 

r 

> 
■► 

j 



— 624 — 




BANESE NJE KRAHIKIEN 



p/e /c/ 








■ 2 4m. 

i i i 



F6.184 BANESE NE FSHATIN $\)L-00fay%- 




625 — 



Fig. 105 

BANESE MIE FSHATIN : GOPESH -^as^ 




g 4M 






f agjS& 




— 626 — 




Fig 106 



^^S#' 







a 4 

=1 




M U S A N R A 



— 627 



hinën e Gorës dhe në atë të Tomorrioës (fig. 95). 
Kompozimi është i njëjtë, kati përdhe, i errët dhe 
me hyrje nga oborri, perdorej për mbajtjen e ba- 
gëtive. Shkailët e jashtme prej guri të çojnë ne ka- 
tin e dytë, i cili në këto banesa përmbushte disa 
funksione. Nyja sanitare del si volum raë vete në 
pjesën e mbrapme tjë banesës. Në ndxyshim nga ba- 
nesa e Tomorricës, banesa e Gorës ka në katin e 
sipërra një galeri të hapur, të mbuluar nga zgjatja 
e flegrës së çatisë. , 

Mungesa e shembujve të shumtë të mbetur tre- 
gon se këto Iloj banesash nuk do të kenë qen.ë mjaft 
të përhapura. Në të kundërt banesat që gjetën një 
përxiorim të gjerë kanë qenë zakonisht dyfcatëshe, 
me nga një ambient në kat. Kompozimi i ambien- 
teve mund të ishte i ndrysbëm. Në fshatrat Gjer- 
gjevicë të Oparit dhe Moçan të Gorës ruhen dy ba- 
nesa të vjetra me planimetri në formë kattërkën- 
dëshi të zgjatur (fig. 96). Ato përbëhen nga dy am- 
biene në kat, nga t|ë cilat_ato të katit përdhe për- 
doreshin për bagëtitë, ndërsa ambientet e katit të 
sjperm si shtëpi z.jarri dhe odë miqsh. Ajo që i da- 
Uon këto banesa është trajtimi i ndryshëm arkitek- 
tonik. Banesa e Gjergjevicës është e ndërtuar n,ë 
terren të pjerrët, Kati perdhes ka një nyje bailore: 
Në katin e sipërm janë reshtuar në gjatësj dy am- 
biente, Përpara tyre ruhen gjurmët, trarët e një 
bailkoni, që kapte fië gjithë gjabësinë e pamjes ba- 
liore, Në të dalin dyert nga ambientet e banimit, si 
dhe dritaret e tyre. Për në shtëpinë e bukës ka një 
hyrje të veçantë, të drejtpërdrejtë nga jashtë. Oda 
e miqve dallohet nga tnajtimi nga shtepia e bukes. 
Dhe ndriçimm e ka më të bollshëm, me dy dritare 
të raëdha, të mbrojtur me kafaze të trashe druri 

Banesa në fshatin Moçan ka karakter më të mby- 
Uur. Hyrja bëhet nepërmjet ahurit në katin e posh- 
tëm, ku janë_yendosur shkaUët prej druri që për- 
fundojnë në shtëpinë e zjarrit, ose «asiherin», Ashefi 
lidhet me odën e miqve. Smbientet kanë dritare të 
vogla dhe janë pajisur me frëngji për mbrojtjen e 
banesës. 

Në një kompozim tjetër mjaft të përhapur, ku shi- 
het një perkujdesje më e madhe për trajtimin arki- 
tektonik, ambientet janë të zhvendosur në plan, du- 
ke krijuar një planimetri të thyer. Shembuj më të 
arritur të këtij tipi banese ruhen në Tomorrieë dhe 
në fshatin Gopesh të Oparit të Poshtëm (fig. 97), Ba- 
nesa në fshatin Gopesh ka hyrjen kryesore në katin 
përdhe, rië pjesën e futur të banesës ajo është e 
punuar në formë harku me gurë te skalitur dhe ka 
një portë të rëndë prej druri të punuar bukur. Am- 
bienti i hyries në katin përdhe shërbente si korri- 
dor, ku janë vendosur shlkallët prej druri për në ka- 



tin e sipërm dhe për mbajtjen e kafshëve të barrës, 
përderisa ruhet ende grazhdi. Sipër këtij ambienti 
është shtëpia e zjarrit, e cila përmban në pamjen 
ballore, fpërmbi porte, një ballkon ose «qoshkun»- e 
hapur, gjatë gjithë gjatësisii së pjesës së futur. Dho- 
ma e miqve del më përpara në plan në krahasim me 
shtëpinë e zjarrit. Të dy ambientet lidhen ndërmjet 
tyre, por oda e miqve ka një hyrje të veçantë nga 
jashtë me shkallë guri. Secili ambient ka nyje sani- 
tare më vete. 

Të njëjtën skemë kompozicionale dhe ndarje fun- 
ksionale ka dhe banesa në Tomorricë. Por këtu hyr- 
ja për në shtëpinë e zjarrit bëhet me shkallë të jash- 
tme prej druri që përfundojnë në çartiak të hapur të 
shtjelluar përpara pjesës së futur të banesës. 

Krahas ketyre banesave në mjaft krahina si në 
Opar, Gorë, Dangëlli, Dëshnicë etj. takohen dhe ba- 
nesa që quhem nga vendasit «shtëpi me kuJië ose me 
kulë». Këto banesa pasqyrojnë një gjendje pasigurie 
dhe njëkohësisht nje diferencim të shtresave të fslia- 
tarësisë, sepse shtëpi me kullë mund të ndërtonin 
vetëm familjet e mëdha ose në gjendje të mirë eko- 
nomike. Ndërtimi j kullave si elemente mbrojtë^ 
ngjitur me banesën është një koncepl" i vjetër, të 
paktën qe nga shek. XIV-XV, siç dëshmon banesa 
me kullë e Kamemcës dhe i njohur edhe në krahi- 
nat e tiera të vendit tonë. Por në krahinat e kësaj 
zone duhet të ketë qenë një dukuri jo e rrallë, për- 
derisa ruhen si shembuj të tillë, ashtu edhe në kuj- 
tesën e të moshuarve. Banesat me kulla nuk para- 
qesin nje tip të caktuar banese, në qoftë se do të 
merrnim parasysh zgjidhjen kompozicionale dhe 
trajtimin e pergjithshëm arkLtektonik të banesës, 
Ndërtimi i kullës nuk ndikon në këta fakTorë, kë- 
shtu që takohen banesa me kullë me skema kompo- 
zicionale të ndryshme, në varësi të krahinës dhe 
kohës së ndërtimit te tyre. 

Kështu p.sh. në fshatin Strelc^ të Gorës (fig. 98) 
kulla është e ndërtuar ngjitur me një banesë, e ci- 
la, nga kompozimi plammetrik, të kujton banesën 
e fshatit Moçan. Banesa përbëhej prej dy ambien- 
teve, *ashefit»- dhe odës së miqve, nga e cila në 
gjendjen e sotme kanë mbetur vetëm gjurmët, Ba- 
nesa në plan ka formën e katërkëndëshit të zgja- 
tur. Ngjitur me odën e miqve ngrihet kulla treka- 
tëshe, e cila lidhet me ashefin, njëkohësisht ka dhe 
hyrje të veçantë nga jashtë. Kulla ka shërByer për 
mbrojtjen e banesës, si dhe per pritjen e miqve të 
nderuar të familjes, 

Interes paraqesin dhe dy banesa me Tculle të ru- 
ajtura në fshatin Xerje të Oparit. Ato janë dykatë- 
she, me fcatin e poshtëm që përdorej për bagëti, 



— 628 



ndërsa kati i s_përm përmbante dy ambiente ba- 
nimi. 

Banesa e parë (fig. 99) ka nga dy ambiente në 
kat të zhvendoaura në plan nga njëri-tjetri ashtu 
si dhe banesa në fshatin Gopesh. Hyrja e madhe 
në katin përdhe dhe e siguruar mirë me lloz ose 
katarah, është e mbrojtur nga krahu i dalë i bane- 
sës, Ajo të fut në një ambient ku janë vendosur 
shkallët prej druri për në katin e sipërm dhe ku 
mbahen gjithashtu kafshët e barrës. Ngjitur me të 
dhe në lidhje me njëri-tjetrin është dhe një ambi- 
ent tjetër që përdorej për mbajtjen e bagëtive. 
. SJTVallet >prpj d.m ri . përiundo jnii në odën e miqv e 
dhe hapë5Jra_e_tvr e mbuMieT me qepën ^Përmaaat - 
e odës së miqve nuk janë shumë t«ë mëdha. " Ajo ka 
tavan , dysheme të shtruar me dërrasa të gjëra, 
oxhak dhe dollapë në mure, kapakët e të cilave ja- 
në të gdhendura. Mbi portën e hyrjes, i lidhur me 
odën e miqve del një ballkon ose «qoshku», i mbu- 
luar dhe i mbajtur nga trarë druri të mbështetur 
mbi pajanda. Përbri odës së miqve është shtëpia e 
zjarrit. Ajo lidhet me odën e miqve, por ka iihe 
hyrje më vete nga jashtë. Në katin poshtë saj 
komunikon me shkallë druri portative. Shtëpia e 
zjarrit ka përmasa të mëdha. Në gjendjen e sotme 
ajo është ndryshuar. por pajisja e saj ishte e var- 
fër dhe pa tavan. Vatra ndonëse Mshte kanal tymi, 
ishte në formën e një nikeje dhe në mure ishin ven- 
dosur «polisa» ose sergjene. Si orendi kishte hamba- 
rin e drithit dhe magjen. 

Mbrapa banesës, aty ku terreni vjen e ngrihet, 
ngrihet një kullë më e lartë se vetë banesa. 

Kompozimi i ambientit është bërë në perputhje 

me funksionet e tyre. Hyrja kryesore e banesës, e 

madhe dhe impozante dhe ballkoni ose «qoshku» 

prej druri, i përpunuar bukur, krijonin theksin kry- 

esor lë banesës që sheh në oborr, ndonëse faqja ku 

janë vendosur këta elementë është më e futur. Hyr- 

ja kryesore përdorej kryesisht për miqtë, të cilët 

kalonin ne odën e rezervuar për ta, pa kaluar në- 

për ambientet e tjera të familjes. Shtëpia e zjarrit 

kishte hyrje më vete nga jashtë për njerëzit e shtë- 

pisë. Për një qarkullim të lirsbëm brenda banesës, 

të gjitha ambientet janë të lidhur me njëri-tjetrin. 

Ndonëse brendësitë e ambienteve janë të varfër 

me elemente dhe pajisje, përpunimi i këtyre ele- 

menteve është bërë me përkujdesje nga ana deko- 

rative. Të gjithë elementet e drurit jashtë dhe bre- 

nda ndërteses janë të gdhendur. Dollapet në odën 

e miqve kanë pjesën e sipërme me një gdhendje 

në formë azhuri, ndërsa kapakët janë të gdhendur 

lehtë- Me një kujdes të veçantë janjë punuar eje- 

mentët e baiikonit, Kolonat, kapitelet, trarët, par- 



makët, përmbajnë gdhendje të shumënojshme me 
sqepar, ndërsa pajanatat me linjën e tyre të Lakuar 
e bëjnë më të butë ndërthurjen me_muraturën dhe 
zbutin daljen e madhe mbi të. Strehet e çatisë mjaft 
të gjëra janë realizuar dyfishe. Mbi kokat e profi- 
luara të trarëve horizontalë kalon një shirit i dhëm- 
bëzuar, mbi të eilin mbështeten trarët e tjerë më 
të hollë, gjithashtu të profiluar të mahive. Nuk bie 
më poshlë nga punimi i drurit dhe muratura me 
gurë të lidhur me baltë, me faqen e jashtëme të la- 
tuar e me qoshe të skuadruara mirë, e cila në in- 
tervale të caktuara, 80-100 cm, qarkohet nga bre- 
zat e drurit edhe këto të skuadruar. 

Karakterin e një banese të përkujdesur e plote- 
son akoma më tepër oborri i rrethuar me mure gu- 
rit, me portë të madhe dhe me shumë ambiente 
ndihmëse, «hajate», <<plevica», «ashefe» për gatim 
gjatë verës etj. Para banesës në një shesh të vogël 
është ndërtuar lëmi i shtruar me plloça guri. Bane- 
sa ështe ngritur në një pjerrësi të lehtë, prej nga 
hapet një pamje e gjerë. 

Kompozim të ndryshëm ka banesa tjetër e vjetër 
e fshatit Xerje (fig. 100). Ajo është e përbërë dhe 
ff>rmohet nga bashkëngjitja e dy njësive kompozi- 
cionale më të thjeshta. Secila njësi përmban dy am- 
biente kryesore në katin e sipërm, shtiëpinë e pu- 
nës dhe odën e miqve. Në njësine e parë këto am- 
biente janë të vendosur njëri përbri tjetrit. Ato i 
bashkon një cardak i hapur në të cilin dalin hyrjet 
e çdo ambienti. Njëri krah i çardakut dallohet nga 
pjesa tjetër, përpunohet më bukur dhe shërben si 
«qoshk» i banesës. Ai ngrihet në pjesën më të Iar- 
të, aty ku terreni pëson një_ rënie të theksuar. Në 
krahun tjetër të çardakut shkëputej nga volumi i 
banesës kulla, të cilës në gjëndjen e sotme i kanë 
mbetur themelet. KuIIa ngrihej më e lartë se vetë 
banesa. Për shkak të rënies së terrenit kati përdhes 
i kullës dilte në një nivel me katin e dytë të bane- 
ses. Kulla lidhej me shtëpinë e punës. Si gjithnjë 
kati përdhes shërbente si haur për bagëtinë. 

Edhe në këtë njësi pajisjet e ambienteve janë të 
varfëra. Ambientet ]'anë pa tavan, dyshemenë e ka- 
në të shtruar me dërrasë të gjerë, Një pjesë e dy- 
shemesë së shtëpisë së punës ngrihet mbi truall 
dhe iishtë e shtru'ar me plloça për të vendosur vat- 
rën në të. Një trajtim më dekorativ kanë elemen- 
tët e drurit. Dritaret e ambienteve që shohin në 
çardak mbrohen nga një kafaz "të punuar me dërra- 
sa te trasha, të cilat duke u gdhendur kanë formuar 
motive të ndryshme gjeometrike. Ndonese ti-ashë, 
por nuk jane lenë pa u prekur mga gdhendja me 
sqepar elementet e drurit që dalin në dukje, si shty- 
llat e çardakut, kapitelet mbi to, parmaket, bishtat 



— 629 — 






e trarëve të dyshemesë së çardakut, bishtat e stre- 
hëve të çatisë, etj, Përpara banesa ka oborrin e saj 
me ambientet e zakonshme ndihmiëse dhe furren 
per pjekje. Furra të tilla ka zakonisht çdo shtëpi, 
Ato ndërtohen në oborr. Kanë vendin e ndezjes së 
zjarrit në pjesën e poshtme dhe vendin e prushit 
e feë pjekjes në formë kubeje në pjesën e sipërme. 

Ngjitur me ketë njësi, mbase në një kohë me te 
vonë, shpinë më shpinë me njëra tjetrën dhe të 
përfshira nën një çati të vetme është ndërtuar një 
njësi tjetër kompozicionale. Të dy njesitë nuk janë 
krejt të njëjta. Ambienfcet e njesisë së dytë, oda e 
miqve dhe shtëpia e zjarrit, janë të ndara nga një 
korridor i ngushtë. Ngjitur me të del përpara kulla 
e lartë. Në këtë njësi çardaku i pjesës përpara am- 
bienteve është zëvendësuar me një parahyrje të 
thjeshtë, e mbuluar nga një strehë e dalë. Kulla e 
kësaj njësie ruhet e plotë, nga e cila mund të kri- 
johet ideja e ndërtimit të këtyre elementeve. Ajo 
lidhet me shtëpinë e punes. Përbëhet prej dy ambi- 
enteve njëri mbi tjetrin, me përmasa të vogla që 
lidhen nga brenda me shkallë druri. Kulla ka dri- 
tare të vogla dhe frengji të drejtuara nga rruga, dhe 
oborri. 

Në ndryshim me njësinë e parë dhoma e miqve 
e njësisë së dytë ka trajtim dekorativ mjaft të pa- 
sur. Muret e odës i qarkojnë fashatura dërrase të 
punuara, të cilat kornizojnë dhe hapësirat e dolla- 
peve dhe dritareve. Edhe oborri i kësaj „ pjeso i ru- 
an më mirë dhe i ka më të shumtë ambientet ndih- 
mëse. Porta e madhe të fut në oborrin të shtruar 
me kalld'rëm, ku janë reshtuar «hajafcet» e mëdhenj 
dykatëshe të hapura në pjesën e_përparme dhe me 
një resht koionash në balië. «Hajatet» kanë nje 
shtrirje mjaft të madhe në gjatësi. Përpara portjës 
banesa ka lëmin e saj të shtruar me gurë. Në oborr 
ka gjithashtu dhe rrënoja ndërtimesh të tjera ndih- 
mëse. 

Sipas një skeme krejt të ndryshme nga të pa- 
rat është ndërtuar kulla _e një banese në fshatin 
Popçisht, i cili ndodhet në kufi të dy krahinave: 
Gorës dhe Oparit (fig. 101*). Siç do" të shohim më 
poshtë, kompozimi i ambienbeve është bërë sipas 
skemave të reja që po futeshin në këto krahina. Ba- 
nesa ka divanin qendror, anash të cUit dalin dy kra- 
hë me nga një ambient në secilin kat: ashefin dhe 
odën e mjqve. Ashefi ka dhe hyrje të veçantë nga 
jashtë. Kuila e lartë, trekatëshe, e ndërtuar mbrapa 
ndërtesës, lidhet me divanin. Përpara, në pjesën e 
futur të barieses, del një dhornë e vogël në formë 
qoshku, që mbahet nga pilastra të lidhur me har- 
qe. Kjo banesë dallohet nga trajtimi i bollshëm de- 
lcorativ i elementëve të drunjtë. Dyert, kapakët e 



dritareve. kanatet e dollapeve janë të gdhendur, nga 
të cilat dallohen ato të odës së miqve, kullës dhe 
qoshkut. 

Ndër të vjetrit e këtyre krahinave ruhet kujtimi 
i ndërtimeve të një familje ose të një fisi ngjitur, 
ose varg njëri pas tjetrit. Këto të dhëna vërtetohen 
nga gjurmët e ndërtirneve rreth banesave të vje- 
tra si dhe nga sherabuj të rabetur ende në këmbë, 
ndonëse ruhen me mjaft transformime, ose disa të 
tjerë në gjendje të keqe e të braktkura. Ndërtimet 
shtoheshin me shtimin e familjes, ose me rritjen e 
kërkesave. Ndonjëherë ndërtimet e reja e të veçanta 
merrnin funksione të përcaktuara, që raë përpara 
karakteristikë kjo për shtëpitë e mëdha. Zakonisht 
nga këto banesa shkeputej oda e miqve, e cila mbart 
vulën e kohës së ndërtimit. 

Kështu p.sh. trajtim të veçantë dhe të ncryshëm 
nga ato që kemi parë deri tani ka oda e miqve e një 
banese në fshatin Karabanjoz (fig. 102). Ajo ngri- 
het e veçantë në oborrin e një banese të madhe. 
Shtëpia e miqve është dykatëshe me nga nje ambi- 
eait në cdo kat dhe quhet «oda lart«. Në katin për- 
dhes strehoheshin bagëtitë, ndërsa ambienti i si- 
përm përdorej për odë miqsh. Në ballë del një çar- 
dak i kufizuar me mure ne anët e ngushta. Shka- 
llët prej druri përfundojnë në çardak dhe hapësira 
e tyre mbulohet me qepen. Në këtë odë shihet 
një përkujdesje për trajtimin e jashtëm dhe të 
brendshëm. Muri ballor është ridërtuar rne çatma. 
Dritaret tashmë janë më te shumta dhe të mëdha, 
me kanata që hapen vertikalisht në boshllëkun e lë- 
në në konstruksionin e çatmasë. Nga jashtë rabro- 
hen me kafaze prej druri që formojnë katrorë të 
vegjël, Në këtë drejtim ato të kujtojnë trajtimin e 
banesave qytetare, që takohen dhe në Korçë rië ba- 
nesat e gjysmës së parë të shek. XIX. 

Duke filluar nga mesi i shek. XIX larmia kompo- 
zicionale e vënë në dukje më siper zbehet dh~ç ia 
lë vendin skemave të reja, përgjithësisht të njëjta. 
të cilat shpejt përhapen në një varg krahinash, si 
në Opar, Devoil, "Gorë, Skrapai-, Tomorricë, Dësh- 
nicë, etj. 

Në shembujt më të përgjitlishëm banesa kanë dy 
krahë. me pjesën qendore më të futur, që në plan 
kanëTormën, e shkronjës U (fig. 103, 104, 105). Za- 
konisht në çdo krah përmban nga një ambient në 
çdo kat të ndëlidhura nga korridoret. ose «divanet» 
e pjeses qendror-e. Porta e hyrjes ndodhet në katin 
përdhes në pjesën qendrore. Në divamin e poshtëm 
dalin dyert e dy ambienteve dhe janë vendosur 
shkallët e brendshme për në katin e sipërm, E njëj- 
ta skemë përsëritet dhe në katin e sipërm, d.m.th, 
divani në mes dhe dy ambiente anash. Në ballë, 



— 630 



mbi portëin e hyrjes zakonisht del një ballkon i ha- 
pur. Në shumë raste divani shtyhet mhrapa, duke 
krijuar një planimetri akoma më të thyer (fig. 105), 
ndërsa në këndet që fo-rmon dalja e divanit me pje- 
sët e tjera të banesës janë ndërtuar ambientet sani- 
tare, zakonisht të veçanta për çdo ambient. 

Brenda kësaj skeme të njëjtë, banesa të veçanta 
paraqesin zgjidhje të vecanta përsa i përket ele- 
menteve të dorës së d\ : të. Këto veçori varen nga 
krahina ku ka zenë vend ky tip banese, malore apo 
fushore, me ekonomi Icryesisht blegtorale apo buj- 
qësore, nga koha e ndërtimit të banesës, nga gjen- 
dja ekonomike ose niveli i zhvillimit të krahinës 
dhe. së fundi, nga traditat e vetë ki-ahiriës. Veç >- 
ritë e banesave shfaqen në destinacionin e anibien- ' 
teve, në mënyrën e_pajisjes së ambienteve, në ni- 
veliu e trajtimit arknektonik dhe në elementet de- 
korativë të përdorur. 

Kështu në fshatrat malore të Oparit. ose në kra- 
hinat e tjera ku blegtoiia zinte një vend me rënde- 
si, kati përdhes rrallë përdorej për banim, por për 
strehimm e bagëtive dhe për qilare (fig. 103, 105). 
Ambientet e katit të sipërm përdoreshin njëri për 
shtëpi pune dhe tjetri si odë miqsh. Pjesa qëndrore 
zakonisht shtyhet më tej mbrapa ndërtesës dhe ndo- 
njëherë për të shtuar ambientet e banimit, në di- 
vanin e sipërm veçohet një dhomë e vogël. Shpesh- 
herë oda e miqve kishte dhe një hyrje te dytë nga 
jashtë. 

Një krahinë tjetër ku pati përhapje ky tip bane- 
se është dhp TVvri li , Q r Ufi - <rhrrih t në ultësirat e 
rrjedhjes së sipërme të lumit me të njëjtin emër. 
Konditat natyrore i ka patur të favorshme për buj- 
qësi. Karakteristike për këtë krahinë bujqësore ishin 
familjet e mëdha, me shumë krahë pune. Banesat 
ishin të mëdha dhe mjaft të pasura me ambiente nili- 
hëse. Në oborrin e një banese të familjeve bujqëso- 
re devollite ngriheshin ashefi, ose kuzhina verore, 
me vatër, magje dhe hambare, furra për pjekje ngji- 
tur me ashefin, ahuri ose qilari për bagëti, plevica 
për barin e kashtën, kosheret për misrin, -K'hajatllë- 
ket» për prodhimet e papërpunuara, veglat bujqë- 
sore, qerret etj. Oborri rrethohej me mure, karakte- 
ristike e të cilëve ishte porta e oborrit, mjaft e ma- 
dhe dykanatëshe, e cila shpeshherë përmbante dhe 
një derickë për kalimin e njerëzve. 

Këto karakteristika specifike të kësaj krahine gje- 
tën pasqyrim dhe në tipin e ri të banesës. Në ske- 
mat e thjeshta të banesave përdoren piër banim të 
gjithë ambientet, meqenese nevojat e tjera të fami- 
Ij'es piotësohen nga ndërtimet ndihmëse të oborrit 
(fig.104.). Kështu në katin përdhes vendosej shtëpia 
e punës dhe qiiari i zahireve, ndëras në katin e si- 



përm oda e miqve dhe dhoma pjër f jetje, Por në De- 
voll kjo skemë fillestare pasurohet, duke i ndërtuar 
shpeshherë nga katër ambiente banimi në çdo kat 
(fig.106), si përgjigje për nevojat e një familje nu- 
merike. Nuk mungojnë dhe rastet kur dy njësi të 
thjeshta bashkëngjiten shpinë më shpinë. 

Në banesat e thjeshta të këti.j tipi, ose në ato të 
zonave malore, pajisjet e ambienteve, sidomos e 
odës së miqve që bie më tepër në sy, kanë qenë të 
pakta. Ambientet kishin përmasa të mëdha. dhe 
shpesh pa tavan. Elementet që e pasuronin diçka 
odën e miqve ishin dollapët në mure, me kanate me 
gdhjendje të cekta dhe fashaturat e gjëra prej dë- 
rrase, që qarkojnë muret, dollapet dhe dritaret. 
Gradualisht fillojnë të ndërtohen dhe musandrat në 
pjesen fundore të dhomës, të ci'lat mund të konsi- 
derohen si ndikime nga qyteti. Ato kanë një pa- 
rahyrje për në dhomë, dollapin e rrobave dhe 
një pjesë që përdoret si banjo, ose «hamamin». 
Këto elemente, të pakët ne Opar dhe kryesisht 
në odat e miqve, i gjejmë thuajse në çdo banesë të 
Devolht. Të ndërtuara në fillim në odat e miqve 
ato u përgjithësuan për çdo ambient. Në dallim nga 
ato të amblenteve të tjera, musandrat ose -«sergje- 
nët» (siç quheii në Devoll) të odës së miqve janë 
më te përpunuara nga ana dekorative (fig, 106). 
Gjithashtu dhomat pajisen me tavan, ndërsa për- 
qark od<>s së miqve ndërtoheshin mindere ose *sha- 
neshinë», rreth 1 m të gjerë dhe 20-40 cm të larte, 
të cilët ^htroheshin dhe pëi'doreshin për ndënje. 

Trajtimi i jashtëm i banesave të zonave malore 
ishte I thjeshtë. Kati përdhe i pandriçuar dhe dri- 
taret e pakta e të vogla të katit të siperm i japin 
karaker mjaft të mbyllur banesës. të cilës nuk arrin 
t' ; a thvjë ballkoni i pjesës qendrore, Me futjen e 
elementëve të rini në amrTientPt e banesave të më- 
vonshme, edhe trajtimi i jashtëm vjene pasurohet. 
Hapen dritare në katin përdhe. ato të katit të si- 
përm zm.adhohen dhe përpunohen më bukur, me 
shpatulla e mbulesa guri të gdhendur. Shpesh sipër 
mbulesës së rrafshët mbi dritare, ndërtohet një hark 
shkarkues. Përpunime të mëtejshme fiton pjesa 
qendrore. Ajo ndonjëherë mbyllet me çatma ku ha- 
pen dritare të mëdha. Në pjesën e brendshme të di- 
vanit shkëputet një pjesë me një parmak të ulët, 
me dysheme më të ngiitur dhe shërben si kënd ko- 
mod ndënieje, ose në këtë pjese vcçohet një odë e 
vogël. 

Banesat e reja nuk u futën në këto krahina me 
sforcim, por në mënyrë të natyrshme si rrjedhim 
logjik i rritjes së kërkesave të banorëve dhe i evo- 
lucionit të mëtejshëm te banesave. Me rëndësi ësh- 
të fafcti që ky fenomen nuk qe i shËëputur për një 



il 



— 631 — 



krahinë, por i përgjithshëm për një varg krahinash. 
Me gjithë mdryshimet që ka nga banesa e vjetra 
dhe ato më të thjeshta, banesa e re nuk mund të 
konsiderohet si e shkëputur nga të parat dhe pa li- 
dhje me to. Dy krah,ët e dala të banesës se re të 
kutojnë njësitë e thjeshta konipozicionale dykalë- 
she, me nga një kthinë në kat. Ndërtsa banesat me 
dy ambiente r.ë kat, të spostuara nga njëra tjetra 
në plan përbëjnë një hallkë të ndërmjetme me rën- 
desi në krijimin e varianteve të ri të banesës. Fun- 
ksionet kryesisht ndëiiidhese të katit përdhes me 
një ndërtim planimetrik thuajse të njëjtë me atë të 
banesave të reja, me portën e madhe të hyrjes dhe 
me shkallët e brendshme për në katin e sipërm : i 
merr dhe kati i sipëm. Banesës me një kompozim 
të tlllë mund t'i shtohet me lehtësi dhe një krah. 
ku kalon oda e miqve, nd,ërsa pjesa qendrore mbe- 
tet si divan. Balloni ose qoshku mbi portën e hyr- 
jes është i pranishëm dhe në banesat e vjetra. Me- 
gjithese trajtimi i ambienteve në banesën e re eci 
më përpara ato trashëguan mjaft elemente të vje- 
tër, të cilët janë më të dukshëm në shtëpinë e bu- 
kës dhe më pak në odën e miqve. Gjithashtu tek- 
nika e ndërtimit mbeti e pandrysbuar. Interesant 
është fakti se ndonëse banesat e reja nuk i kishin 
të domosdoshme elementet e tillë mbrojtës si ku- 
Ilëzat, ato i gjejmë n,ë disa raste si reflekse të një 
periudhe te kaluar (fig. 101). 

Por këto ndryshime kanë sjellë snjë kompozim të 
qartë dhe një skemë racionale. Ndënsa në variantet 
e thjeshtë të saj, në raport me banesat e vjetra nu- 
mri i ambienteve të banimtt nuk ndryshon shump, 
ato vijnë e pasurohen me divanet në të dy; katet. 
Këto ambiente duke patur sipërfaqe të mëdha bë- 
hen mjaft të përdorshëm pëc punë të " ndryshme 
shtëpiake. Nga ana tjetër rritja e nivelit te jetesës 
dhe e ndikimit të qytetit, kanë sjellë përdorimin e 
ambienteve të katit përdhes, gjë që e bënte të mun- 
dur.një skemë të tillë kompozicionale. 



SKAJI JUGOR I SHQIPËRISË — ÇAMËRIA 

Në këtë zonë përfshihet krahina e Çamërisë, e ci- 
la ndodhet , brenda kufijve të vendit tonë. Për vetë 
karakterin e trajtimit tipologjik të banesës, të ele- 
mentëve konstruktivë e dekorativë, si dhe të rru- 
gës së zhvillimi të banjesës, Çamëria zë një vend te 
veçantë në arkitekturën tonë popullore. 

Fshatrat e Çamërisë shtrihoi rrëzë kodrave ose 
shpateve të maleve dhe kanë karakter të mbledhur. 
Banesat pjergjithësisht janë të rrethuara me mure, 



të cilët, në rastet kur lartësia e tyre është e madhe, 
përforcohen me kondrafortë. Portat e oborrit, za~ 
konisht janë të mëdha, me mbulesa qemeri, mbi të 
eilat krijohet një tarracë e vogël, e shtruar me | 
ça guri. 

Forrnat më të thjeshta të banesave kanë qenë ato 
me kompozim gjysmëkat dhe me dy ambiente në 
kat. Një shembull tipik me gjysmëkat i ruajtur në 
Konispol {Fig, 107), përmban në katin e banuar ma- 
gjerinë mbi truall dhe odën, secila me hyrje të ve- 
çantë. Të dy ambientet janë pa tavan, por në ndry- 
shim me magjerinë, gjysmë të errët, oda ndriçohet 
nga katcr dritare të medha, që dalin në ballin e 
ndërbesës. 

Një banesë tjetër, në fshatin Janjar (Fig, 108) 
përfaqëson një variant të dytë të banesave të thje- 
shta. Ajo është me ky kate, me nga dy ambiente në 
çdo kat. Shkallët jane të jashtmeprej guri dhe nga 
sheshpushimi, i mbajtur nga një qemer ciiindrik, 
ndahen dy hyrjet e_ veçanta për secilin ambient 
të katit. Edhe në këtë rast ambientet kanë destina- 
cione të ndryshme, d.m.th._njëri përdoret si magjeri 
dhe i dyti si odë miqsh. Për të krijuar shtresën me 
plloça të magjerisë, ambienti poshtë saj_ është mbu- 
luar me qemer cilindrik. Si pjesë përbërëse e ma- 
gjerise eshtë dhe furra e pjekjes, e cila në këtë ba- 
nesë del -jashtë murit të mbrapshëm. 

Por këto forma të thjeshta dhe gjeresisht të njo- 
hura e dhe në krahinat e tjera, nuk mEeten në 
vend. Ambientet e banesës shtohen, duke dhënë ba- 
nesën me tre ambiente banimi në kat. Në ivjë ba- 
nesë në fshatin Markat {Fig. 109), në ballin gjatjë- 
sor dalin dy ambiente, të ndarë nga njëri-tjetri me 
një korridor të ngushtë. Ato perdoren njëri si odë 
miqsh dhe tjetri si odë fjetjeje. Ambientet e katit 
përdhes janë mbuluar me qemerp cilindrikë, mbi të 
cilët ndërtohet_ shtresa me pllqça e ambienteve të 
banimit. Në këtë rast magjerla "del në pfesën e pra- 
pme të ndërbesës dhe lidhet me ambientet e tjera 
të banesës nëpërmjet korridorit. Ndërsa në një ba- 
nesë në fshatin Vërvë (Fig. 109), ambienti I tretë 
ndërtohet përpara magjerisë. Duke hnmbur nje fa- 
qe të jashtme, si dhe hyrjen e veçantë, magjeria 
kthehet në ambient gjysmë të errët që komunikon 
nga oda e fjetjes. Ambienti i ri, përdoret si odë 
miqsh. 

Në fillim, si në banesën efshatit Vërvë aml^Ienti 
i ri duket sikur është një bashkëngiitje mekanike 
në banesën dykthinëshe në kat. Por gradualisht ske- 
ma e re e fituar, në formën e shkronjës L të ma- 
dhe, bëhet organike dhe në të njëjtën kohë skema 
më tipike dhe më e përgjithshme e banesës të Ça- 
mërisë. Krahu I nxjerrë përpara i banesës shkrihet 



— 632 — 



me pjesën tjetër, duke patur zhvillim të njëjtë pla- 
nimetrik, madje, meqenëse aty zakonisht vendoset 
oda e miqve, ë&htë pjesa që trajtohet në mënyrë më 
të pasur nga ana arkitektomke. 

Një banesë nga më të arriturat e këtij varianti 
ndcdhet gjithashtu në fshatin Vërvë ^FIg. 110): Dy 
ambdentet e krahëve të katit përdhe kanë hyrje të 
veçanta nga jashtë dhe përdoren si katoqe, prandaj 
ndriçirni ështc mjaft i pakët. Në mesin e tyre, për 
të zvogluar hapësirat e trarëve të dyshemesë se ka- 
fcit, janë ndërtuar «urat>+, ose harkada me dy happ- 
sira. Ambienti në ndërthurjen e dy kateve të bane- 
sës quhet nga vendasit «ikubë»-. Ai lidhet me njërin 
nga ambientet e krahut dhe është mbuluar me qe- 
mer cilindrik. për të mbajtur shtresën me dhe të 
ngjeshur të magjerisë sipër tij. «Kubeja» është një 
ambient krejt i mbyllur dhe i sigurtë dhe, si i tilië, 
shërbente vec mbajtjes freskët të zahireve, edhe 
për të mbyllur plaekat me vlerë të familjes në ras- 
te kur ajo mund të shpërngulej. Në raste të tilla 
hyrja murosej, 

Kati përdhe ka lartësi të madhe. Shkallët e jash- 
tme prej guri, janë ndërtuar me dy rampa. Hyrjet 
për në ambientet e krahëve të baneses janë të ve- 
çanta. Në ballë del oda e miqve ose ^bashodaja*. 
Ndonëse kompozimi i odave është i njëjtë me oxha- 
kun dhe dritaret anash tij, që theksojnë ballin e 
odave. Bashodaja dallohet si në trajtimin e brend- 
shëm, ashtu dhe ne atë të jashtëm. Në këtë banesë 
shohim të hyjë dhe një njësi tjetër funksionale. 
Duke përfituar nga lartësia e madhe ç katit përdhe, 
ndërmjet odës së miqve dhe katoit ndahet një am- 
bient me lartësi të .vogël që quhet nga vendasit 
«manxato>*. Zakonisht manxatoja përdorej për mbaj- 
tjen e zahireve dhe lidhet me katoin me shkaUë' 
druri. Në banesat e zhviilluara manxatoja, është 
gjithnjë e pranishme poshtjë bashodasë. 

Mbasi është formuar si tip i qëndrueshëm dhe ka 
krijuar tiparet e veta arkitektoniko-konstruktive, 
banesa e Çamërisë njohu shkallë më të larta të 
përpunimit të këtyre tipareve si dhe skema të reja 
më të përparuara nga ana kompozicionale. Këto ba- 
nesa takohen kryesisht në Konispol, ku siç duket 
diferenrimi i shtresave të popuËsisë ishte më i 
theksuar. Një banesë e tillë ndonëse ka formë të 
njëjtë në plan me banesat e mesipërme. ajo ndry- 
shon nga ato nga zgjidhja kompozocionale (Fig. 111). 
Pjesën e futur këtu e zë divani me përmasa të më- 
dha, në të cilin dalin hyrjet për në ambientet e 
familjes të vendosura në një krah të divanit. Këto 
ambiente janë magjeria dhe bashodaja, e nxjerrë 
përpara në pamjen ballore. 

Ne këtë banesë perpunimi arkitektonik e dekora- 



tiv ka arritur një shkallë mj'aft të larfë. Porta e 
rnadhe me hark, në katin përdhe, thekson hyrjen 
kryesore të baneses. Shkallët janë të breaidshme 
dhe të nxjerrin në divanin e g]er£ të katit të si- 
përm. Divani merr dritë nga tre dritare në murin 
ballor, ndërsa bashodaja pajiset me tavan e oxhak 
dekorativ dhe ndriçohet bollshëm nga dritaret e ha- 
pura" në tre faqet e saj. Në pamjen ballore, basho- 
daja shkëputet qartazi nga pjesa tjetër nga kor- 
niza e dalë poshtë dritareve, e cila vazhdon pa ndër- 
prerje gjatë gjithjë gjatësisë së murit. Kështu traj- 
timi i jashtëm shpreh dhe funksionet e ambienteve, 
katoit të ndriçuar vetëm nga frengji, manxatos me 
dritare të vogla dhe më sipër bashodasë. 

Ndërtimi i një krahu të dytë anash divanit ka 
shpënS në^kiijimin e skemës më të avancuar me 
dy krahë, të cilën e takojmë në një banesë po në 
Konispol {Fig. 112). Njëri krah i banesës ruan po 
atë ndarje ambientesh, d.m.th. magjerinë me kube- 
në poshtë dhe odën, e cila përdoret për fjelje, me 
manxaton dhe katoin poshtë vetes, Në krahun tje- 
tër ka kaluar bashodaja, që shtrihet gjatë gjithë 
gjatësisë së fcij. 

Që në banesat e thjeshta fillojnë të shfaqen disa 
karakteristika të^veçanta konstruktive dhe dekora- 
tive të banesave. të Çamërisë. Në Ratet përdhese, 
zbatohen gjerësisht sistemet e kurbëzuara, si «urat» 
ose harkadat dhe qemerët cilindrikë. Përdorimi i 
qemerëve, përgjithësisht poshtë magjerive, ka që- 
Ilim të qartë konstruktiv. për Lë krijuar shtresën 
me dhe të ngjeshur, ose të shtruar me plloça guri 
të magjerive. Por këto ambiente të freskëta dhe të 
siguruara. siç e pamë më lart, kryejnë dhe'funksione 
të tjera në banesë. Në traiftimin e jashtëm karakte- 
ristikë janë komizat poshfë dritareve që formohen 
prej pllakash të mbajtura nga konsola guri, korni- 
zat e çative, punimi I pastër i muraturës, dritaret e 
shumta dhe mbulesa në formë harku, etj. (Fig. 113). 
Këto elemente si kornizat poshtë dritareve etj. nde- 
shen edhe në rrënojat e banesave të Kardhiqit. Ato 
takohen gjithashtu në banesat e qytetit të Gjiro- 
kastrës. 

Trajtimi i njëjtë i njësive kompozicionale, magje- 
risë, bashodës ose dhomës, përpunimi arkitektonik 
e dekorativ i pamjeve të jashtme, krahas rrugës së 
evolucionit, përbëjnë unitetin e theksuar të bane- 
sës në Çamëri, Siç shihet nga shembujt e shqyrtuar 
banesa e Çamërisë nga njëra zmë, në variantet e 
thjeshtë të saj, ka lidhje të padiskutueshme me ba- 
nesat e krahinave fqinjë më në veri. ndërsa në va- 
riantet e zhvilluara shihen paralele të qarta me ba- 
nesat qytetare dhe në mënyrë më të dukshme me 
banesën gjirokastrite. Në këtë vështrim banesa e 



— 633 — 




BANESË NË KONISPOL 



Fig. 107 



8AA/ESE NE FSHAT/N 



/da*u<zi.- 



SU&MDE 




F/G >08 



m, tt« ■ K 



w 



ih 



K 1 ' 

9 i 



&>&- 



-4— _ — -4 



"fnj 







2m 



— 634 — 







BAtfESE N£ FSffAT/N 

H' n 






^^%^> 



7 Evn 1 uvu" S^3 



f 

,-'■ 



Fig. 109 






«1 l' 

■ 




— 635 — 



BAN£S£ ASf FSHATfN "^M^ 

SARAMD£ 






— 636 — 



Fig: 111 




/?^ 



<fytz**e#& N£ KOMSPOL 







M k N .1 A T 



. —637 — 



i^?" 






BANESE NE K£K ' POL 



& 2 A/f 

1 ) -i 




— 638 — 
DETAJET NGA BANESAT E ÇAMËRISK 






I 










— 639 — 



Çarnërisë nuk mbetet si dukuri e veçuar brenda ve- 
tes së saj, por si një hallkë e fortë ndërlidhese, kra- 
has hallkave të tjera, të banesiës fshatare me atë 
qytetare. 

Brenda kuadrit të vet banesa e Çamërisë ndjek 
një rrugë logjike zhvillimi, fazat e të cilit janë 11- 
dhur ngushtë me njëra-tjetrën. Nga ana tjetër shka- 
llët e larta të zhvillimit tipologjik dhe të porpuni- 
rnit arkitektonik e dekorativ deshmojnë në mëny- 
rë bindëse për d : ferencimin klasor të popullsisë së 
kësaj zone. Variantet e thjeshtë të banesës nuk tre- 
gojnë vetëm fazat e para të zhvillimitj par duke 
vazhduar të ndërtohen dhe duke u përgiif'ëiuar, 
ato dëshmojnë gjithashtu se keto isrTin banesat e 
shtresave të gjëra të fshatarësisë së kësaj krahine. 



Banesa qytetare dhe fshatare shqiptare. veoër e 
krijimtarisë popullore, me realizimet e saj iu për- 
gjegi më së miri nevoiave të kohës, duke plolësuar 
jo vetëm kërkesat thjesht funksionale, por duke arri- 
tur në mjaft shembuj e madje variante vlera të pa- 
dyshimta arkitektonike. Banesa, duke qenë katego- 
ria arkitektonike drejtpërdrejt e lidhur me kushtet 
ekonam'ko-shoqërore të zhvillimit të shoqërisë, me 
mënyrën e të jetuarit, i ka pasqyruar këto kushte 
në zgjidhje të përshtatshme. Shoqëria natyrisht nuk 
është nje tërësi me tipare të pandryshueshme, ajo 
zhvillohet në kohë. Ky zhvillim në kuadrin e sho- 
qërive antagoniste përfshin në vetvete dhe diferen- 
rimin përherë* e më të madh klasor. Pikërisht këto 
rrethana shpjegojnë atë morfologji të pasur të ba- 
nesës popullore, kalimin nga një variant në një t je- 
tër më të zhvilluar, dhe së fundi lindjen e një tipi 
të ri banese. 

Në këtë vazhdë zhvillimi sipas ligjeve të dialek- 
tikës, ndeshim shumë qartë lindjen, zhvillimin dhe 
fundin e një tipi, i cili shënon fillimin e nië zhvillimi 
të ri me një bazë më të përparuar. Historiku i 
zhvillimit të banesës popullore tregon qartë këtë 
rrugë. Çdo tip banese e fillon rrugën nëpërmiet rea- 
alizimesh modeste me disa karakteristika thelbëso- 
re, të veçanta, që mbeten gjatë gjithë kohës së 
zhvillimit të tipit thuajse të pacënuara. Hap pas ha- 
pi varianti fillestar pasurohet, rritet nga ana sasio- 
re dhe përsoset arkitekton'kisht, vjen kësfitu mo- 
menti i arritjeve më të përsosura. Pas kesaj f illon 
periudha e rënies, kur tipi me sforcim kërkon të 
kënaqë kërkesa që në të vërtetë bien ndesh me ka- 
rakteristikaf thelbësore te tij. Mbas kësai nërmek- 
jeje adaptimi kemi periudhën kur tipi bëhet ana- 



kronik e nuk ndërtohet më. Historiku i zhvillimit të 
banesës popullore shqiptare na jep kashtu një ablo 
mjaft kuptimplote të lidhjes se fenomeneve arkitek- 
tonike me ata shoqërorë. Përpos kësaj kjo ecuri, e 
lidhur hap pas hapi me ecurinë e mënynës së jete- 
sës, pra logjike dhe e pasforcuar që nuk die : a- 
pa, është një nga provat më të pakundërshtueshme 
të parësisë së„ faktorëve të brendshëm shoqërorë në 
realizimet e banesës, pa përjashtuar faktorët e jash- 
tëm, të ciiët në fund të fundit shprehin faktin se 
etnosi ynë nuk qe i mbyllur, pra jashtë rrymave 
të mëdha kulturore të kohës. 

Bashkëjetesa e varianteve të thjeshtë krahas tvre 
më të zhvilluar, është gjithashtu një karakteristikë 
me rëndësi e historikut të banesës shqiptare. Kjo 
vjen e kuptueshme kur kemi parasysh pabarazinë 
e theksuar shoqërore që theksonte përherë ° më 
tepër polet e të pasurve dhe të vafërve, Kështu 
shpiegohet ndërtimi deri vonë nga fund' i shek. 
XIX i disa banesave qe në skemat e tyre janë njo- 
hur 4-5 shekui më parë. 

Banesa popullore e periudhës në shqyrtim. kri- 
jimtaria vërtetësisht popullore, në shfaqjet e sai më 
të zakonshme paraqet një vepër të shëndoshë a*ki- 
tektonike. e cila plotësonte nevojat dhe kërkesat e 
kohës, brenda kuadrit të së cilës padyshim dhe du- 
het giykuar. Ajo si e t'llë shquan për një sërë ka- 
rakteris^ika^h rxizitive. tp <? ; lat qanë dhe shkaku i 
vitalitetit të saj të dallueshëm. 

Banesa popullore shqiptare, dallohet për nië ser>s 
të zhvilluar funksionalizmi. Ajo i përgiigjet mjaft 
mirë me kompoz ; min, brendësinë dhe në përgiithë- 
si trajtimin e saj, kerkesave funksionale jetësore. 
Kompozimi i sai pasqyron mjaft mirë kërkesat e 
banuesve të saj. Kv tipar i bën këto realizime miaft 
logiike , gfithcka duhet t'i qëndrojë dobjshmërisë, 
mbarës : së funksionale, ndryshe ajo nuk zë vend në 
vepër. Kio dukuri është dhe shkaku themelor i një 
karakteristike miaft të rëndësishme të këtyre ndër- 
timeve. tipizimit si në planin kompozicional ashtu 
dhe në atë të elementeve arkitektoniko-konstrukti- 
vë. Nië zgiidhje pasi provon recionalitelin e saj 
për kushte të c^ktuara, bë^et n]"ë e dhenë e sigurtë 
dhe si e tilië ffien nië oërdorim \ë pandërprerë. 

Tipizimin e shoWm VuHo në banesën ponullore. 
Por tipizimi, siç e tregojnë shembujt e shumtë, nuk 
është nië arritie frenue^e. -nëroipkiet për të reja 
vazhdojr>« derisa duke provuar epërsinë e zei'dhjes 
së re, zëve^dësohet. e vietra. Zhvillimi n^ kohë i 
banesës nooullore shointare vërteton se kriiimtaria 
pooullrire lë hn-^sira të eiëra oër kërkime dhe no- 
vatoriz^m, *ruthë duVe ndip-rë nevojën tioizuese 
per vetë natyrën e këtyre ndërtimeve ne masë. Ti- 






— 640 ~ 



pizimi si një arritje pozitive dhe përparimtare, me 
një repertor të caktuar formash nuk ka krijuar as- 
njëherë atë monotoni që mund të mendohej, Per- 
kundrazi krijuesi popullor ka ditur që në çdo rast 
të japë vepra me tipare të qarta vetjake, të cilat i 
bashkon fryma e njej'të e trajtimit. 

Funksionalizmi dhe dobisnmëria nuk kanë për- 
jashtuar, por përkundrazi kanë përfshirë dhe për- 
kujdesjen estetike duke filluar që prej raporleve 
volumore dhe në përgjithësi drejtpeshimit kompo- 
zicional e deri në përpummin e ambienteve dhe ele- 
menteve të veeantë arkitektonike. Kjo përkujdesje 
nuk shtrihet barazisht në të gjithë ambientet dhe 
elementet. Ajo në ambientin më paraqitës, atë të 
odës së miqve, merr përmasa mjaft të mëdha, du- 
ke arritur deri në vlera të mirëfillta të arteve të 
aplikuara, të lidhura përgjithësisht, në mënyrë or- 
gan ; ke me veprën arkitektonike. 

Një rol të rëndësshëm përcaktues në karakterin 
arkitektonik të veprës në përgiifhësi, k*anë luajtur 
dhe materialet e ndërirmit. Ndër ta shquan guri 
dhe druri dy materialet bazë, trajtimit të të cilëvç i 
detyrohen shumica e realizimeve në fushën e ba- 
nesës popullore. Të përpunuar me stvje, këto mi- 
teriale rrethanore, të dy tepër të bollshëm në të ka*- 
luai v ën, kanë arritur të japin efekte të m?dha në 
veprën arkitektonike. Shpesh konstruksionet me kë- 
to materiale, vecanërisht në tipat më të lashtë. nuk 
vishen me materiale apo teknika të tjera. duks u 
lexuar kështu ai lirshëm dhe duke marrë' pj° c ë ak- 
tive në perceptimin tërësor të veprës. Shkallët e 
ndryshme të përpunimit të ketyre materialeve bazë, 
sipas funksionit në vepër japin një diapazon mjaft 
të gierë vlerash. 

Një tipar tjetër me rëndësi i këtyre ndërtimeve, 
është lidhja organike me ambientin, me trualllin. 
Vecanërisht zgjidhje tepër të goditura ndeshen n,ë 
qytetet dhe fshatrat mbi terrene të pjerrët, ku tru- 
alli është shfrytëzuar me shumë mjeshtri. 

Në gjenezën e katër tipave tradicionalë të hane- 
sës qytetare një rol me rënd|ësi ka luajtur banesa 



fshatare, siç tregojnë qartë paralelet ndërmjet tyre, 
veçanërisht po të kemi parasysh banesën me hajat 
dhe atë tiranase, si dhe variantet e thjeshtë të ba- 
nesës me çardak dhe asaj gjirokastrite. Shpjtgimi 
për këtë dukuri duhet kërkuar në vetë karakterm e 
qytetit të asaj kohe si dhe në faktorin e rritjes me- 
kanike të popullsisë qytetare me banorë të ardhur 
nga fshati. Raportet e marrëdhënieve ndërmjet ba- 
nesës fshatare dhe asaj qytetare nuk janë të njëjta 
në rrjedhie të kohës. Kështu ndërsa deri rrelh fi- 
llimit të shek. XVIII megjithëse në zvoglim të vazh- 
dueshëm, banesa fshatare ndikon në zhvillimin 
e banesës qytetare, më vonë kjo e fundit duke _u 
shkëputur qartë nga prototipet, sidomos në planin 
e trajtimin të brendshëm dhe në përgjithësi në ve- 
te natyrën e saj, bëhet dhënëse në raport me bane- 
sën fshatare, e cila tashmë nuk kish ç'jepte. Ndiki- 
mi i banesës fshatare në atë qytetaren është i ndry- 
shëm në tipa të ndryshëm dhe rrjedhimisht në qen- 
dra të ndryshme- kjo vjen e kuptueshme po të ke- 
mi parasysh shkallët e ndryshme të zhvillimit dhe 
natyrave ekonomike të këtyre qendrave. 

Në veprimtarinë e gjerë e të larmishme ndërti- 
more që lidhet me banesën popullore shqiptaie, fi- 
gura kryesore ideuse e kompozimit, në pe/puthje 
me programin si kërkesë e poros tësit, dhe realizu- 
es i veprës arkitektonike është mJEShtri popullar. 
Ai duke pasur një përvojë të gjatë, të trashëguar 
brez pas brezi, intuitë të shquar krijuese dhe njo- 
huri të mira teknike, ka zgjidhur në çdo periudhë 
dhe përgjithësisht në çdo rast të veçanlë, probleme 
të koncepfimit arkitektoniko-konstruktiv. Vepra e 
tij duket deri në hollësitë, veçanërisht ajo shquan 
në trajtimin dekorativ të brendësisë ku ndoshim 
shpesh në vlera të vërteta artistike. Njohja e për- 
sosur e mënyrës së j'etesës, e cilësive të maeriale- 
ve, fakti me rëndësi se projektuesi ishte njëkohë- 
sisht dhe ndërtuesi i saj, kanë ndikuar në realizi- 
met e këtyre mjeshtrave të vërtetë, të mbajnë pa 
asnjë sforcim cilësimin vepra të shëndosha arkitek- 
tonike. 






— 641 — 
LITERATURA KRYESORE E KONSULTUAR 

LITERATURA MARKSISTE-LENINISTE 



MARKS, ENGELS. Mbi letërsinë dhe artiii, Tiramë 1976, 

vëll. I-II. 

ENGELS, F, Vepra të zgjedhura ushtarake, vëil I-II, Ti- 

ranë. 

ENGLES, P. Origjina e familjes, e pronës private dhe e 

shtetit, Tiranë 1970. 

LENIN, V. I. Për kulturën e artin, Tiranë 1960. 

HOXHA, E. Raport në Kongresin e 7-të të PPSH, Tiranë 

1976 

HOXHA, E. Manumenitet e kulturës — Thesar i madh i po- 

pullit tonë — 

Diskutdm në mbledhjen e Sekretariatit të KQ të PPSH (3 

prill 1962) 

Tiranë 1977, Vepra, vëU. 23, t 242-253: 

HOXHA, E. Mbi letërsMë dhe artin, TiDanë 1977 

HOXHA, E. Populli ynë ka trashëguar një kulturë të ma- 

dhe me tradita përpairimtare. Nga fjala në mbledhjen me 

shkrimtarët dhe artistët (11 karrik 1961), Vepra, vëll. 21, 

f. 356-385. 

HOXHA. E. Inteligjencia jonë rritet dhe zhvillohet në gji- 

rin e popullit — Nga fjala në tekimin me përfaqësuesit e 

initeligjencies së Kryeqytetit (25 tetor 1962). Vepra, vSL 23, 

f. 507-560. 

HOXHA, E. Te theliojmë luftën ideologjike kundër shfa- 

qjeve të huaja e qëndrimeve liberale ndaj tyre — Raport i 

mbajtur në Plenumin IV të KQ të PPSH. (26 qershor 1973). 

^Raporte e fjalime 1972-1973, f. 297-387). 
HOXHA, E. Shkrimtarët dhe artistët janë ndihmës të Par- 
tisë për edukimin komunist të njerëzve tanë — Fjala e 
mbajtur në mbledhjen e Sekretariatit të KQ lidhur me zba- 
timiin e deritanishëm të detyrave të Plenumit IV të KQ të 
PPSH per letërsimë dhe artet (20 dhjetor 1974), Mbi letër- 
sinë dhe artin, Tiranë 1977, f. 473-500. 

Vendim i KQ të PPSH, *Mbi traditat patriotike — revolu- 
cianare të populliit tonë dhe masat për njohjen dhe zhvi- 
liitnin e tyre të mëtejshëm- (7 korrik 1959). PPSH, Doku- 
mente kryesore, Tiranë 1972, vëll. III, f. 254-260. 



BURIME PËR HISTORINË E SHQIPëRISë 

Historia e Shqipërisë, vol. I-II, Tiranë 1959. 

Historia e Shqipërisë (Maket) Tiranë 1973. 

BOZHORI, K. LIÇO, F: Burime tregtimtare bizantine për 

HdstorJië e Shqipërisë (shek. X-XV) Tiranë 1975, 

Burime të zgjedhura për Historinë e Shqipërisë, vol. I-III, 

Tiramë 1962. 



Dokumente të shek. XV për Historinë e Shqipërisë, vëH. 4, 

Tiranë 1967. 

Gjergj Kastrioti-Skënderbeu dhe lufta shqiptaro-turke e 

shek. XV, Tiranë 1967. 

ILirët dhe Iliria te autorët antikë (Burime të zgjedhura për 

Historinë e Shqipirisë, vol. I), Tiranë 1965. 

INALCIK, H. Suret-i defter-i Sancak-i Arvanid, Ankara 

1954. 



ADAM, J. Pas gjurmave të ujësjellësit antik të Duirësit 

(Shënime arkeologjike), -nBuletin i Institutit të Shkencave- 

1950, 1-2. 

ADAM, J. Historia e rrugëve të Shqipërisë, I. Rrugët e 

Shqipërisë ne kohëh antike. *Buiietin për shkencat shoqë- 

rore- 1953, 1. 

ADAM, J. Historiia e rrugëve të Shqipërisë, II. Rrugët e 

Shriipërisë gjatë mesjetës dhe pushtimit turk. -"Buletin për 

shkencat shoqërore* 1953, 3, f. 23-29. 

ADAM, J. Historia e rrugëve të Shqipërisëi III. Rrugët e 

Shqipërisë në kohën e re (1875-1938). •"Buletin për shkencat 

shoqërore>», 1953, 4, f. 39-45: 

ADHAMI, S. Monumente të kuiturës në Shqipëri. Tiranë 

1958, f. 179. 

Shoqërohet me 143 figura. Botim i Ministrisë së Arsimit 

dhe Kulturës. 

ADHAMI, S. Gjurmime rreth themelimit dhe rimdërtimeve 

kryesore të kalasë së Krujes, •"Monumentet*, 1971. 1. f. 87-98: 

Shoqërohet me 3 figura dhe 4 tabllo. 

ADHAMI, S. Të dhëna rreth fizionomisë urbanistike dhe 

arkitektonike të qytetit mesjetar të Voskopojës. «Monume- 

ntet-, 1972, 3, f. 95-113. 

Shoqërohet me 8 figura dhe 5 tabllo. 

ADHAMI, S. Një monument me vlerë i sh. XVII në Vos- 

kopojë. «Monumentet* 1975, 10. f: 63-74: Shoqërohet me 

15 fig. dhe 2 tabela. 

ADHAMI, S. Voskopoja dhe kultura materiale e saj. *<M'ie- 

shtrat dhe arkitektura popullore-. Tiranë 1976, f. 66-73: 

Shoqërohet me 2 figura. 

ADHAMI, S. Monumenti i kulturës më i hershmi në Vos- 

kopojë *Monumente Historike në vendin toneV. 1978, f. 

120-123. Shoqërohet me 2 figura. 

ADHAMI, S. Bazilika e Profet IlLas në Voskopojë: -"Tradita 

në Arkitekturë dhe Art-. Tiranë 1978. 

Agglomerations fortifiees Illyriennes (Colloque internationaL 

Sarajevo 1975). 

ALIU. S. Nje qyteze e re ilire në Shqipërine e Jugut (Rrethi 



— 642 — 






i Kolonjes). *Komferenca e Dytë e Studimeve Albanologji- 

ke» 1969, II, 

ALIU, S. — QIRJAQI, V. Varreza tumulare e Prodanit: *Ili- 

ria», 1974, III. 

ALPAGO-NOVELLO, A. Grecia Bizantima, Milano 1969. 

AKERSTROM, A. Studien uber diz etruskischen Graber. 

ANAMALI, S. Rezultatet e gërmimeve në etadiumin antik 

të Plloces. «Buletin i Universitetit Sbtetëror të Tiranës, se- 

ria Shkencat Shoqërore*, 1958, 2: 

ANAMALI, S: Gëmiime në anën veri lindore të qytetit të 

Apollonisë (sektori C-1958). *Studime Historike*, 1964, 1. 

ANAMALI, S. Stelushi, qytet i Skënderbeut në Mat. *Stu- 

dime Historike"-, 1967, 4, «Studia Albanica- 1967, 2. 

ANAMALI, S. Kalaja e Varoshit në Mat — Stelushi një hall- 

kë e sistemit mbrojtes të Skënderbeut. *Konferenca e Dytë 

e Studimeve Albanologjike*, Tiranë, 1969, vëll. II. 

ANAMALI, S. Rezultatet e gërmimeve në kalanë e Pogra- 

decit. «Buletin Arkeologjik», 1969. 

ANAMALI, S. Amantia *Iliria»-, 1972, II. 

ANAMALI. S. Mozaikët e bazilikës paleokristiane të Linit 

(Pogradec). *Urria», 1974, III. 

ANDREA, Zb. Gërmiimet arkeologjike në tumën ilire të Ku- 

çit të Zi (Korçë) «Buletin Arkeologjik*, 1969. 

ANDREA, Zh. Varreza tumulare ilire e Barçit. «Buletin 

Arkeologjik* 1971. 

ANDREA, Zh. Kultura e tumave të pellgut të Korçes dhe 

vëtndi i saj në BaUkanin juglindor. *Situdime Historike-, 

1972. 4. 

ANDREA, Zh. Varreza tumulare e Barçit (Gërmime të vitit 

1973). «Buletin Arkeologiik* 1974. 

ANDREJEVIC, A. Alxha Xhamija u Foçi, Beograd 1962 

ANKONITANUS, K. Enigramimata për Illyricum reperta: 

ARAVANTINOS, P. Hronografia tis Ipeiron Athinë 1856. 

v. II. 

Arhitectura populara rominesca, Bueuresti 1958. 

ARMAO, E. Localita, chiese, fiumi, monta e toponimi vari 

di un' amtica carta dell' Albanie setentrionaJe, Roma 1933. 

BABINGER, F. Ewlia Tschelebi' s Rerisewegen in Aibanien, 

Berlin 1930. 

BABINGER, F. Die Grumdung von Elbasan, Berlin, 1931. 

BACE, A. Qyteti i fortifikuar i Beratit *Monuroentet»-, 1971, 

2, L 43-58. Sfooqërohet me 7 figura: 

BACE, A. Kalaja e Paleokastrës. *Buletta Arkeologjik» 

1971, i, 174-180. Shoqërohet me 2 tabela. 

BACE, A. Vështrim mbi qendrat e banuara antike dhe mes- 
jetare në lugdnen e Drinosit (Giirokaster). *Monumentet», 

1972, 4, f. 103-131. Shoqërohet me 22 figura dhe 5 tabela. 
BACE, A. — KARAISKAJ. Gj. Vrojtiine arkeologjHoe ne 
rrethin e GTamshit: *Manumentet*, 1972. 3, f. 199-202. Sho- 
qërohet me 3 figura. 

BACE, A. Kalaja e Vlorës: «Monumentet*, 1973, 5-6. f. 43-54: 
Shoqërohet me 4 fflgura dhe 3 tabela: 
) BACE. A. — KARAISKAJ. Gj. Kështjella e Petrelës: «Mo- 



numentet- 1873, 5-8, t 139-157: Shoqërohet me 15 figura 

dhe 5 tabela. 

BACE, A. Qyteti i forBfikuar i Kaninës. *Monuimemet» 

1974, 7-8. 

BACE, A. Kalaja e Libohoves. -Buletin Arkeologjik"-, 1974: 

BACE, A. Kalaja e Paleokastrës. «Monumente të Kulturës 

në Shqipëri!*. 1975, 1. 

BACE, A. Arkitektura në periudhën romake në Shqipëri. 

*Monumente të kulturës në Shqipëri». 1975, 2. 

BACE, A. Qyteti mesietar i Drishtit. *Monumente të Kul- 

turës në Sbqipëri>*, 1975. 2. 

BACE, A. Qendrat e fortifikuara të Gjirit të Vlorë's ne an- 

tikitet. *Monumentet* 1975, 10: 

BACE, A. Fortifikimet e antikitetit të vonë në vendin tonë 

*Monumentet» 1976, 10. 

BACE, A. Fumizimi me ujë i qyteteve dhe 1 kështjellave. 

*Monumente Historike në vendin tonë*, Tiranë 1978. 

BACE, A. Kështiellat e Kardhiqit dhe Delvinës. *Monu- 

mentet» 1977, 13. 

BACE, A. — MEKSI, A. — RIZA, E. — THOMO, P. Giendja 

dhe arritjet e studimeve të historisë së arkitekturës shqip- 

tare. «Monumentet>>, 1977, 13. 

BACE, A. Rrjeti rrugor dhe skelat në vendin tonë në psriu- 

dhën antike. *Tradita në Arkitekturë dhe Art», Tiranë 197U. 

BARLETI. Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut. 

Tiranë 1967: 

BARLETl, M. Rrethimi i Shkodrës, Tiranë 1967. 

BASLER, D. Prethistorijske gradine i njihova zastita, -Nase 

starine» 2, 1954. 

BEAUMONT, R.L. Chorinth, Ambracia, Apollonia, -Kjournal 

of Hellenic studies* 1952. 

BEJKO, S. Kalaia e Tepelenës. *Monumentet», 1971, 2. 

BETTINI, S. L'architettura bizantina, Firenze 1937. 

BEYLIE, L. L'Habitation byzantine, 1902 1 

BICEV, M. Arkitektura Bollgarii, 1961. 

BOBEV, S. Smesenata zidaria V rimskite i ranovizantijski- 

te stroezhi, Sofia 1952. 

BOUE, A. La Turquie d'Europe, Paris 1840. 

BREKIER, L. La sculture et les arts mineurs byzantins, Pa- 

ris, 1936. 

BUDA, A. Ilirët e Jugut si problem i historiografisë, Ku- 

vendi I i Studimeve Uire, I, Tiranë 1974. 

BUDA, A Vendi i shqiptarëve në historinë evropiane të 

shekuive VIII-XVHI, St. Historike, 1, 1967. 

BUDA. A. Etnografia shqiptare dhe disa probleme të saj. 

*Konferenca Kombëtare e Studimeve Etnografike*. Tira- 

në 1977. 

BUDINA, Dh. Gërmime në theatrin antik t'Orikumit: *Stu- 
dime Historike"-, 1964, 1. 

BUDINA, Dh. Tuma e Çepunës (Gjirokastër) «Buletin Ar- 

keclogiik*. 1969. 

BUDINA, Dh. Kalaja e Ripsit (Gërmime të vitit 1962). *lli- 

ria», 1971, I. 

BUDINA, Dh. Harta arkelogiike e bregdetit Jon dhe e pe)l- 



! 



643 — 



gut të Delvinës. «<IIiria*, 1971, L 

BUDINA, Dh. Antigonea. -Iliria* 1872, II. 

BODINA, Dh. Harta arkeologjifce e luginës së Drinosit. -*Ili- 

ria», 1974, III. 

BUDINA, Dh. Bazilika e Antigones (Gënnime të vitlt 1974). 

•Buletin Arkeologjik* 1975, 5. 

BUDINA, Dh. — BERETI, V. Gjurmime të mëtejshme në 

sistemin fortifikues të Antigonesë. -«Buletin Arkeologjik» 

1975, 5. 

BUSCHHAUSEN, H. und H. Die Marien kirche von Apollo- 

nia in Albanien, Wien 1976. 

BYSOLT, G. Griechische Staatskunde, Handbueh der Altert- 

umswissenschaft, Abt. IV, Teil I, Bod. I, Munchen 1920-26. 

CELEBI, E. SEJAHAT-NAMESI, Derse'adet, 1314 (1898) — 

shih edhe përkthimin shqip: Sbqipnija para dy shekujsh, 

Tirane', *Shkodër>* 1930. 

CELIC, D, — MUJEZINOVIC, M. Stari mostovi u Bosni i 

Hereegovini, Sarajevo, 1969. 

CHOISY, A. Art de betir Chez les byzantins, Paris 1883. 

CHOISY, A. Histoire de l'architecture. Paris, 1954. 

CEKA. H: Zbulimi i dy qendrave te reja antike në Shqipe- 

ri. *Buletin i Institutit të Shkencave»-, 1948 ,2, 3. 

CEKA, H. Zbulimi i një qyteti antik në rrethin e Tiranës. 

«BuIetin i Institutit të Shkencave*, 1951, 1. 

CEKA, H. Mbi historikun e kërkimeve dhe gërmimeve ar- 

beologjike n'Apoiloni. -«Buletin i Universitetit Shtetëror ië 

Tiranes, seria Shkencat Shoqërore», 1958, 4. 

CEKA, H. Apollonia. Tiranë 1958. 

CEKA, H. Muri rrethues i Apollonisë. -«BuIetin i Universi- 

tetit Shtetëror të Tiranës^, seria -«Shkencat Shoqërore^, 

1963, 2, 

CEKA, H. Fontana e Apollonisë. *Konferenea I e studimeve 

Albanologjike», Tiranë 1969, vëll II. 

CEKA, H. Dega jugore e rrugës Egnatia, *Monumentet» 

1971, 2. 

CEKA, H. Nga historia e lashtë e Skampinit (Elbasanit)j 

•Studime Historike*, 1975, I, 

CEKA, N, Kalaja e Dajtit. -«Buletin i Universitetit Shtetë- 

ror të Tiranës, seria «Shkencat Shoqërore*, 1960, 2. 

CEKA, N. Gjurmime arkeologjike në krahinën « Elbasanit. 

*Materiale të sesionit Arkeologjifc*, 1968. 

CEKA, N. Sesion shkencor i Institutit të Monumenteve të 

Kulturës*, -"Studime Historike«-, 1969, 4. 

CEKA, N. — PAFAJANI, L. Rruga në luginën e Shkumbi- 

nit në kohën antike. «Monumentet*-, 1971, 1. 

CEKA, N. Kërmimet në qytetin ilir të Selcës së Poshtme. 

■"Buletin Arkeologjik"-, 1971. 

CEKA, N. — BAÇE, A. Vrojtime arkeologjike në rrethin e 

Pogradecit, luginën e Devollit dhe Shkumbinit. *<Monumen- 

tet» 1972, 131. 

CEKA, N, — FAPAJANI, L. Nymfeu dhe termet e stacionit 

Ad Quintum, «Monumentet>*, 1972, 4. 

CEKA, N. Qyteti ilir në Selcën e Poshtme. *Iliria», 1972, II. 

CEKA, N. Vështrim arkeologjik mbi rrethin e Elbasanit. 



*Monumentet» 1972, 131. 

CEKA, N. Monumente antike dhe mesjetare në luginën 

Osumit. *Monumentet», 1973, 5-6. 

CEKA, N. Fortifikime të vona antike pranë rrugës Egnatia. 

*Monumentet>, 1974, 7-8. 

CEKA, N. Varret monumentale në Selcën e Poshtëme. *Ku- 

vendi i I i Studimeve Ilire*, Tiranë 1974, vëll. I. 

CEKA, N. Vendbanimi paraqytetar në Gradishtë të Belshit 

~Ihria» 1974, III. 

CEKA, N. Tipare të kulturës qytetare në Ilirinë e Jugut, 

*Studime Historike*, 1975, II. 

CEKA, N. Arkitektura e qyteteve ilire. *Monumente të Kul- 

turës në Shqipëri», 1975, 1. 

CEKA. N. Ndërtimet sepulkrale të qyteteve ilire: *Monu- 

mcntet*, 1975, 9. 

CEKA, N. Gërmime në vendbanimin paraqytetar te Belshit 

•"Buletin Arkeologjik» 1975, 5. 

CEKA, N. Qendrat e fortifikuara të Amantëve. ^Monumen- 

tet* 1975, 10. 

CEKA, N. Fortifikimi antik i Butrintit: -"MonumenteV, 1976 

12, f. 27-48. Shoqërohet me 17 figura dhe 5 tabela. 

CEKA, N: Pirgu i Myzyeqesë. -*Monumente Historikç ne 

vendin tonë**, Tiranë, 1978, f. 68-71, 

CORONELLr, P., Isolario deil'Atlante Veneto, Parte I, In 

Venetia, 1696. 

CORONELLI, P. Citta, forteze ed altri luoghi dell' Albania. 

Epiro e Livandia, Venezia 1704. 

CVETKOVXÇ-TOMASHEVIÇ G. Ranovizantijski Podni Mo- 

zaici, Beograd 1978. 

DALTON O.N. Byzantine art archeology, Oxford 1911. 

DASHI, S: KuIIat mesjetare të sahatit në vendin tonë, *Mb- 

numentet*, 1976, 12. 

DASHI, S. Një vështrim mbi kullat e sahatit. «Mjeshtrat dbe 

arkitektura popullore», Tiranë 1976. 

DASHI, S. Një xhami monumentale në qytetin e Beratit. 

«Tradita në Arkitekturë dhe Art», Tiranë 1978, 

DAUTAJ, B. Zbulimi i qytetit liri Dimal. *Studime Histo- 

rike», 1965, II. 

DAUTAJ, B. Rezultatet e gërmimeve arkeologjike te vitit 

1973 në Dimal, «11111»» 1974, III. 

DAUTAJ, B. Një rrugë kryesore në Apolloni. *Monumentet>*. 

1974, 7-8. 

DAUTAJ, B. Dimali në dritën e të dhënave arkeologjike. 

«Kuvendi I i Studimeve IIire>*, Tiranë, 1974, vëll. L 

DEGRAND, A. Souvenirs de la Haute Albanie, Paris 1901. 

DELVOY Ch. L'art byzantine. Bruxelles 1967. 

DERCKO, A. Monumentalna i dekorativna arkitektura u 

srednevekovnoi Srbij, Beograd 1962, 

DERVENI, L. Gjurme të reja në Kalanë e Margëlliçit «Mo- 

numentet*, 1971, 2. 

DIEHL, Ch, L'art byzantine dans I'Italie Meridionale, Pa- 

ris, 1894, 

DIEHL, Ch. Manuel d'art byzantine, Paris 1925-26. 



— 644 — 



DIZDABI, R. Pazari i vjetër i Shkodrës. «Monumentet» 

1973, 5-6. 

DUCELLIER, A. Observations sur quelque monuments d'Al- 

banie; -«Revue Archeologique*, 1965, v. II, Octobre — De- 

cembre. 

DURM, J. Handbuch der Architektur vol. I-II, Stutgart, 1905. 

DHAMO, Dh. -Kisha e Shën-Mërisë në Maligrad. «Buletin 

i Universitetit Shtetëror të Tiranës, seria Shkencat Shoqë- 

rore- 1963, 2. 

DHAMO, DH. Kisha e Shën Mërisë në Vaun e Dejes. «Stu- 

dime Historike 1 *, 1964, 3. 

EEERSOT, I. Monuments d'architecture byzantine, Parls 

1934. 

EBHARD, B. Der Wehrbau Europas im Mittelalter, Berlin 

1958. 

ELDEN, S.H. Turk evi plan tipleri. 1968: 

EVANS, A.S. Antiquarian Researches in Illyricum (Parst 

I and II) Westminster, 1883. 

FORBES, R.I. Studies in ancient tochnology. Leiden 1958: 

FRASHËRI, Gj. Kalaja e Ndroqit (Koha e ndërtimit dhe 

funksioni i saj). *Monumentet* 1972, 4. 

FRASHËRI. Gj. Problemi i restaurimit të oborrit të fortifi- 

kuar të kalasë së Krujës. *Monumentet*, 1976, 12. 

FRASHËRI, Gj. — DASHI, S. Rreth kumtesës: Kontribut I 

traditës vendase në arkitekturën e xhamisë tipike tiranase. 

(Diskutim) *Monumentet», 1976, 12. 

FRASHËRI, Gj. — DASHI, S. Karakteristika arkitektonike 

të disa xhamive në vendin tonë. «Monumente Historike në 

vendin tonë», 1978. 

GARASANIN, D. Varret tumulare prehistorike të Gadishu- 

Ilit Ballkanik dhe përkatësia etnike e kronologjika e tyre. 

*Kuvendi I i Studimeve Ilire*. 1974, vëll; I: 

GARASANIN, M. Mbenia Aeacia, Starinar XVII, Beograd 

1967. 

C-ARASANIN, M. Ilirët në Mal të Zi në dritën e kërkimeve 

arkeologjike. «Kuvend I i Studimeve Ilire*, vëll. I, 1974: 

GERO, L. Die charakterisischen Epochen des Burgbaues, 

Bull. (I.B:I:> n. 28, 1970: 

GERO, L, Typology and terminology of the forteresses bas- 

tionnës Bulietin (I:B:I:) N. 30, 1972: 

GRABAR, A. L'art byzantin dans l'Europe Orientale, Pam 

1968 

GRABAR, A. Bisanzio Milano 1961. 

GROZDANOVA, V:B: StarohristiransM Spomenici vo Ohri- 

dsko Ohrid 1975. 

HABERLAND, A. Kulturwissenschaftliche beitrage zur Volk- 

skunde von Montenegro, Albanien und Serbien. 

HABERLAND, M, und A. Die Volker Europas und ihre 

volkstumliche kultur. Stutgart. 1928, 

HADJIMIHALILLI, A. Art populaire grec. Athenes 1931. 

HADJIMIHAILI, A. La maison greeque, 1949. 

KAHN, J.G; Albanesische Studien, Wien, 1853: 

HAHN, J.G. Reise durch die Gebiete des Drin und Wardar, 

në: Denkschriften der Kaiserlichen Akademi der Wissen- 



schaften Vol. XV, Section II, Wien 1867 — Vol. XVI, Section 

II, Wien 1869. 

HEUZEY, L. — DAUMET, H. MSssion archeologique de Ma- 

cedoine, Paris, 1876. 

HAMILTON, I.A: Byzantine architecture and decoration 

London 1965. 

HAMMOND, N.G.L. Epirus, Oksford 1967. 

HAMMOND, N.G.L. Varimi me tuma në Shqipëri dhe pro- 

blemet e etnogjenezës : «Kuvend I i Studimeve Ilire*, 1974, 

vëll. I. 

HAXHIHYSENI. Sh. Vendbanimi i fortifikuar ilir në Ter- 

vol. *Monumestet>*, 1971, 2, f. 139-143: Shoqërohet me 11 fi- 

gura dhe 1 tabelë. 

HECQUARD, H. Histoire et description de la Haute Albanie 

ou Guegarie, Paris 1858: 

HOBHOUSE, J.C. A journeu through Albania and other 

provinces of Turkey in Europe and Asia to Constantinople, 

during the years 1809 and 1810, London 1813. 

HOLLAND, H. Trevals in the Jonian Isles, Albania. Thes- 

saly. Macedonia London 1819. 

HUNGHES, T. Travels in Grecce and Albania London 1830. 

IPPEN, TH. Alte Kirchen und Kirchenruinen in Albanien në 

WMBH, Bd. 7,8 1900, 1901: 

IPPEN, TH. Skutari und die Nordalbanische Kustenebene, 

Sarajevo 1907. 

IPPEN, TH. Denkmaler verschiedener alterstufen in Alba- 

nien WMBH Bd. X, Wien 1927: 

ISAMBERT, E: Itineriare descriptifs, historique et archeo- 

logique de l'orient, Paris 1873. 

ISLAMI, S — CEKA, H. Të dhëna të reja mbi lashtësinë 

ilire në territorin e Shqipërisë. «Konferenca e parë e Stu- 

dimeve Albanologjike^, Tiranë 1965: 

ISLAMI, S. Kalaja e Xibrit, «Konferenca e Dytë e Studime- 

ve Albanologjike**, Tiranë 1969, vëll II. 

ISLAMI, S. Qyteti ilir në Zgërdhesh. «Monumentet» 1970, 1. 

ISLAM7, S. Lindja dhe zhvillimi i jetës qytetare në Ilirinë 

e Jugut: -«Iliria» 1972, II. 

ISLAMI, S. Shteti ilir: vendi dhe roli i tij në botën mesdhe- 

tare. «Studime Historike», 1972, 131, f. 31-51. «Kuvendi I t 

Studimeve Ilire» 1974, I, f. 85-105. 

ISLAMI, S. Problemes de chronologie de la citë illyrienne, 

Colloque international, «Aglomerations fortifiëes illyriennes* 

Mostar 1974. 

JETKIN, S. K. L'architecure turque en Turquie Paris 1962: 

KAMBERI, Th. Si furnizohej me ujë qyteti i Gjirokastrës. 

*Monumente të Kulturës në Shqipëri*, Tiranë 1975, 1. 

KAMBERI, Th: Vendbanimet dhe banesat fshatare në Dro- 

pullin e Poshtëm «Monumentet», Tiranë 1976, 12. 

KAMBERI, Th. Një banesë e shekullit XVIII në Iagjen Pa- 

lorto të Gjirokastrës. «Monumente Historike në vendin to- 

në», Tiranë, 1978. 

KAMSI, V. Kalaja e Shkodrës, *Shkodra>*, 1961, 1. 

KAMSI, V, Kështjella e Shkodrës dhe restaurimi i saj. «Mo- 

numente* Tiranë, 1971, 1. 



— 645 — 



31, V. Fortifikimi i hyrjes kryesore të kështjellës së 
hkodrës *Monumentet», Tiranë 1972, 3: 

Sl, V, Shtrirja e qytetit të Shkodrës në kohën e lashtë 
të mesme *Monumentet»-, Tiranë 1976, 11. 
IAISKAJ, Gj. Kalaja e Elbasanit «Monumentet>* Tira- 
1971, 1. 
CARAISKAJ, Gj: Disa të dhëna të reja për datimin e ka- 

së Elbasanit. «Buletin Arkeologjik"-, Tiranë 1971. 
ARAISKAJ, Gj. Të dhëna të reja për datlmln e kalasë së 
ilbasanit. "Monumentet*, Tiranë 1972, 3: 
CARAISKAJ, Gj. Kështjella e Bashtovës. «Monumentet*, 
'iranë, 1973, 5-6: 

SAISKAJ, Gj. Stilet e mureve të Lisit dhe problemi 1 
atimit të tyre. «Studime Historike», Tiranë, 1973, 4, 
KARAISKAJ, Gj: Gjurmë frotifikimesh ilire në disa kësh- 
tjella të rrethit të Shkodrës. *Buletin Arkeologjik-, Tira- 
në 1974. 

KARAISKAJ, Gj. — LERA, P: Fortifikimet e vona antike 
në' rrelhin e Korcës. +<Monumentet», Tiranë 1974, 7-8. 
KARAISKAJ, Gj: — LERA, P. Fortifikimet e periudhës së 
parë të hekurit në pellgun e Korçës. «Kuvendi i Studimeve 
Dire». Tiranë 1974, vëll. I, -«Studime Historike» 1973, 1. 
KARAISKAJ, Gj. Kështjella mesjetare e Mborjes. -"Monu- 
mente të Kulturës në Shqipëri* Tiranë, 1975; 2. 
KARAISKAJ, Gj. Kulla mesjetare në pellgun e Korçes. «StU- 
dime Historike» Tiranë 1975, 2. 

KARAISKAJ, Gj. — BAÇE, A. Kalaja e Durrësit dhe sis- 
temi i fortifikimit përreth në kohën e vonë antike. *Monu- 
mentet» 1975, 9. 

KARAISKAJ, Gj. Të dhëna mbi arkitekturën dhe punimet 
e konservimit në kalanë e Shurdhahut (Sarda) : «Monumen- 
tet», Tiranë 1975, 10. 

KARAISKAJ, Gj. Raport mbi gërmimet e viteve 1973-1974 
në Gradishtë'n e Symizës (Periudha e vonë dhe mesjetare), 
«Buletin Arkeologjik*, Tiranë 1975, 5. 

KARAISKAJ, Gj. Fortifikimet mes]etare pranë kanalit të 
Vivarit në Butrint dhe restaurlmi i tyre. *Monumentet», 
Tiranë 1976, 11. 

KARAISKAJ, Gj. Mbi fortifikimet e vona antike në ven- 
din tonë. (Diskutim) «Monumentet» Tiranë, 1976, 
KARAISKAJ, Gj. Kalaja e Podgorijes dhe e Kucit të Zi në 
rrethin e Korçës. «Mjeshtrat dhe arkitektura popullore», 
Tiranë 1976. 

KARAISKAJ, Gj. Kështjella e Mahallas. «Mjeshtrat dhe ar- 

kitekura populIore», Tiranë 1976. 

KARAISKAJ, Gj. Këshjella e Ali pashë Tepelenës në der- 

dhje të Vivarit, «Monumente historike në vendin tonë». Ti- 

ranë 1978. 

KARAISKAJ, Gj: Kalaja e Durrësit në mesjetë. *Konu- 

mentefc* Tiranë 1977, 13. 

KARAISKAJ, Gj. Mbi zhvillimin urbanistik të qytetit të 

Elbasanit. «Tradita në Arkitekturë dhe Art*, Tiranë 1976. 

KOÇI, J. Qyteza e Karos. ^Guletin Arkeologjik» Tiranë 1971. 



KHAÇATRIAN, A. Les baptisteres paleochretienes Faris 

1962. 

KIRSTEN, E. Die Byzantinische Stadt, (XI inter: Byz; 

Kongr:) Munchen 1958. 

KIRSCHEN, F. Die Befistigungen von Herakleia am LatmoSj 

Berlin-Leipzig, 1922. 

KLINGHARDT, K, Turkische Bader, Stuttgard, 1927. 

KOJIÇ, B. Stara gradska i seoska arhitektura u Serbiji, 

Eeograd, 1949. 

KOJIÇ, B. Seska arMtektura i rurizëm, Beograd 1958. 

KOLEV, B. Za njakoj Vrzki na arbanashkota Keshça ot 

minaliot s'Allbanaskata arkitekture, *Izvestia na instituta 

po gradoustroistvo i arkitektura, kniga X i XI. Sofia, 1957. 

KOMATA, D. Petrela — një parafortesë e Krujës në luftrat 

e Skënderbeut. «Konferenca e Dytë e Studimeve Albanolo- 

gjike», Tiranë 1966, vëll. 1. 

KOMATA, D. Kalaja e Zharzës qendër e periudhës së vonë 

antike (Raport gërmimi për vitin 1970). *Buletkl Arkeolo- 

gjik» Tiranë 1971. 

KOMATA, D. Kështjella të hershme mesjetare në Shqipëri, 

•"Kuvendi I i Studimeve Ilire», Tiranë 1974, vëll. II, *Studi- 

me Historike», 1973, 2. 

KOMATA, D, Rezultatet e gërmimeve arkeologjike në ka- 

lanë e Kanines, «Iliria»-, Tiranë 1974, 3. 

KOMATA, D: Disa qendra të fortifikuara të vendit tonë. 

"Buletin Arkeologjik», Tiranë 1974. 

KORKUTI, M. — ANDREA, Zh: Rezultatet e gërmimeve në 

vendbanimin prehistorik të Cakranit «Fier) «Buletin Arke- 

ologjik», Tiranë 1969. 

KORKUT, M. Rezultatet e gërmimeve arkeologjike të vitit 

1969, «Studime Historike» Tiranë 1970. 1: 

KORKUTI, M. Vendbanimi prehistorik i Trenit: ~Iliria», 

Tiranë 1971, 1. 

KORKUTI, M. Vendbanimi neolitik i Dunavecit (Gërmime 

të vitit 1971). «BuIetin Arkeologjik* Tiranë 1971. 

KORKUTI, M. ANDREA, Zh. Vendbanimi neolitik i Cakra- 

nit (Rezultate të gërmimeve të vitit 1968-69). *Studia Al- 

banica», Tiranë 1972, 1. 

KORKUTI, M. — ANDREA, Zh. Vendbanimi neolitik i Ca- 

kranit: (Rezultate të gërmimeve të vitit 1969-70). *Studj- 

me Historike* Tiranë 1972, 2. 

KORKUTI, M. Rreth vendbanimeve të" fortifikuara Ilire të 

periudhes së parë të hekurit në territorin e Shqipërisë. 

"Studime Historike» Tiranë 1973, 

KORKUTI, M*. Mbi rezultatet e gërmimeve të vitit 1973 në 

vendbanimin neolitik të Dunavecit, «Iliria», Tirane 1974, III. 

KORKUTI, M: — ANDREA, Zh. Stacioni i neolitit të mes- 

më në Cakran të Fieri. «Iliria», Tiranë 1974, III, 

KOZHUHAROV, G. Bellgarska keshça prez pet stoletija, 

Sofia 1967. 

KRASNIQI, M, Kula u Metohihi, Primleno na sedniçi Sot 

veta Etnografskog In-t" 

KRASNIQI, M. Shtëpia shqiptare në Kosovë. -«Gjurmime 



— 646 — 



albanologjike"- Nr. 1, 1971, 

KRESEVIJAKOVIC, H. Banje u Bosni i Herzegovini, Sa- 

rajevo 1952. 

KROMAYER, J. — WEITH, G: Heerwesen und Kriegfuhrung 

der Grichen und Romer, Munchen, 1928. 

KRUNIÇ, J. Sciptarska kula Plava Kao tip stana «Zbomik 

radova arhitektonskog fakulteta. 1953-1956 Beograd. 

KURTI, D. Raport mbi rezultaiet e gërmimeve në teniën 

«Suka e Lepurit*- në Burrel. «Buletin Arkeologjik*, Tira- 

në 1971. 

KURTI, D. — DUKA, S. Rezultatet e gërmimeve arkeolo- 

gjike në Suç të Matit: Buletin Arkeologjik», Tiranë 1975, 5: 

KULLA, P. Një rrugë antike në fshatin Zvernec të Vlorës. 

•«Buletin Arkeologjik*, Tiranë 1975, 5: 

LEAKE, W. M. Travels in Northern Greece (4 vol:), London 

1835. 

LAZIMI, L: Çardaku në banesën Beratase :«Monumentet», 

-Tiranë 1976, 11. 

LAZIMI, L. Një banesë monumentale në Tiranë: «Mjesh- 

trat dhe arkitektura popullore*. Tiranë 1976. 

LAZIMI: L. Vështrim urbanistiko-arkitektonik mbi qyte- 

tin Muze të Beratit. «Monumente Historike në vendin to- 

në*. Tiranë 1978: 

LEHMAN, H. Die antiken Haffenanlagen des Mittelmeres, 

LERA, P. Rezultatet e gërmimeve në Gradishtën e Symizës 

gjatë vitit 1973. «Buletin Arkeologjik», Tiranë 1974. 

LERA, P. Qyteza ilire e Bilishtit: «Monumente të Kulturës 

në ShqjpërK Tiranë 1975, 2, 

LUGLI, G. La tecnica edilizia romana, Roma 1957. 

MAC-DONALD, V. L' architectura paleocristana e bizanti- 

na, Milano, 1963. 

MANASTIRLI, V. Varret monumentale të zonës së Mokrës 

(rrethi i Pogradecit). «Monumentet*, Tiranë 1976, 12. 

MANE, Sh. Kontribut për hartën arkeologjike të riethit të 

Beratit. «BuletIn Arkeologjik*-, Tiranë 1975, 5. 

MANO, A. Rezultatet e gërmimeve në nekropolin e ApoIIo- 

nisë në vitin 1956. «Buletin i Universitetit Shtetëror të Ti- 

ranës, Seria Shkencat Sboqërore-, Tiranë 1959, 2. 

MANO, A. Nekropoli i Apollonisë — Tuma 1. (Gërmime të 

viteve 1968-1969). «Iliria>*, Tiranë 1971, 1. 

MANO, A. Teatri i Apollonisë (Rezultatet e gërmimeve të 

vitit 1973). «Buletin Arkeologjik*, Tiranë 1974, 
MATKOVSKI, A Kryengritje të panjohura në Sanxhakun e 
Ohrit në vitet 1566-1574, Studime Historike, 3, 1973. 
MAVRODINOV, Vizantijskata arkitektura, Sofija, 1955 
MEKSl, A, Arkitektura e ndërtimeve të kultit të krishter 
në Shqipëri*. «Të njohin Monumentet e Kulturës*, Tira- 
ne 1967. 

MEKSI, A. Arkitektura dhe datimi i kishës së manastirit 

të Pojanit. «Monumentet>-, Tiranë 1971, 1. 

MEKSI, A. Arkitektura e Kullës si banesë. «Monumentet*, Ti- 

ranë 1971, 1. 

MEKSI, A. Restaurimi i kishës së Marmiroit. ^Monumen- 

LeK Tiranë 1971, 2. 



MEKSI, A. Bazilika paleokristiane në Tepe-Elbasan. «Bu- 

Ietin Arkeologjik*, Tiranë 1971: 

MEKSI, A. Arkitektura e kishës së Mesopotamit, *Monu- 

mentet"-, Tiranë 1972, 3. 

MEKSI, A. Tri kisha bizantine të Beratit. «Monumentet», 

Tiranë 1972, 4. 

MEKSI, A. Të dhëna mbi rindërtimin e kupoles së Kishës së 

Ristozit në Mborje. «Monumentet», Tiranë 1972, 4. 

MEKSI, A. Arkitektura dhe restauriml i Kishës së Feron- 

disë. «Monumentet» Tiranë 1973, 5-6. 

MEKSI, A. Bazilika në Klos të Sulovës. «Monumentet», Ti- 

ranë 1973, 5-6. 

MEKSI, A. Restaurimi i kishës së manastirit të Shën Tha- 

nasit në Poliçan. -Monumentet*. Tiranë 1974. 

MEKSI. A. Dy ndërtime të tipit trekonkësh. «Monumen- 

tel», Tiranë 1974, 7-8. 

M'EKSI, A. — RIZA. E. Ndërtime në fshatin rrënoj të Ka- 

menicës: «Monumentet», Tiranë 1974, 7-8. 

MEKSI, A. Kisha e Mesopotarnit. «Monumente të Kulturës 

në Shqipëri" Tiranë 1975, 1. 

MF.KSI, A. Tri kisha Bizantine në Berat. «Monumentet të 

Kulturës në Shqipëri*-, Tiranë 1975, 1: 

MEKSI, A. Një bazilikë paleokristiane në Amantia, ~Mo- 

numente të Kulturës në Shqipëri-, Tiranë 1975, 2. 

MEKSI, A. Dy kisha bizantine në rreth të Gjirokastrës «Mo- 

numentet* Tlranë 1975, 9. 

MEKSI, A. Disa kapele bizantine në vendin tonë. «Monu- 

mentet-, Tiranë 1975, 10, 

M'EKSI, A. Të dhëna të reja për Kishën e Mesopotamit. «Mo- 

numentet*, Tiranë 1975, 10. 

MEKSI, A. — THOMO, P. Arkitektura pasbizantine në 

Shqipërl: «Monumente»-t, Tiranë 1975, 11. 

MEKSI, A. Probleme dhe aspekte të restaurimit të kishave 

bizantine. <-Monumentet»-, Tirane 1976, 12. 

MËKSI, A. Disa probleme të kishës së Manasttrit të Apollo- 

nisë (Diskutim), «Manumentet>*, Tiranë 1976, 12, 

MEKSI, A. Burim për edukimin patriotik e kultural të popu- 

llit. «Mjeshtrat dhe arkitektura popullore", Tiranë 1976. 

MEKSI, A. Bazilika e madhe e Butrintit"-, «Mjeshtrat dhe 

Arkitektura Popullore"-, Tiranë 1976. 

MEKSI, A. Dy bazilika mesjetare të panjohura. «Monumen- 

tet», Tiranë 1977, 13. 

MEYER, W. Entwiklung der Burgen In Deutschland Versuch 

enier typologie, Actes VIII, Reunion Scientifique, Athenes 

I9C8. 

MIHO, K. Kontribut i traditës vendase në arkitekturën e 

xhamisë tipike të Tiranës. «Monumentet>, Tiranë 1976, 11. 

MIJATEV, K. Srednovekovna arkitektura v Bëllgarija, So- 

fija 1965. 

MILLET, M. L'ecole grecque dans l'architecture byzantine, 

Paris 1916. 

MIRAJ, F. Muret antike të Presqopit, «Monumentet», Ti- 

ranë 1971, 1. 



— 647 — 



MORACHINI, MA2EL, G Les Monuments PaLeoehretiens de 

la Corse, Paris 1916. 

MUSTILI, D Reiazioni preliminari sugli scavi archeologiei 

in Albania, Roma 1942, 

MUTSOPOULLOS, N, E. Pinakes Vizantinis Arkitektoniqis, 

I, Thesaloniqi 1962: 

MUTSOPOULOS, N. L'influence de la morphologie des tours 

sur l'habitation forte de l'espace helladique du XVI e -XVIII e 

siecle, Bulletin (I.B.I:) n: 29, 1971: 

MtTKA, A. Banesa popullore e Çermenikës. -«Studime His- 

torike-, Tiranë 1974, 1. 

MUKA, A. Arkitektura popullore e Shqipërisë së Mesme, 

(Banesa me telizë). «Monumentet», Tiraën 1976, 11. 

MUKA, A. Arkitektura e banesës fshatare në Martanesh. 

•Etnografia Shqiptare*-, Tiranë 1976, Nr. 7: 

MYRTO, H. Mbi disa qendra arkeologjike midis Kavajës dhe 

Durrësit -«Monumentet», Tiranë 1974, 7-8. 

MIRAJ, F. — MYRTO, H. Fumizimi me ujë i Durrësit në 

antikitet. Kumtesë e mbajutr në sesioin e III shkencor të 

Institutit të Monumenteve të Kulturës, Tiranë 1976. 

MZIK, H. Beitrage zur Kortographie Albaniens nach orien- 

talischen Quellen, Budapest 1929. 

NAÇI, S.N. Pashallëku i Shkodrës, Tiranë 1964: 

NEUERBURG, N' L. architettura delle fontane e dei nimfei 

nell' Italia antica. 

NOPCSA, F. Albanien, Bauten, Trachten, Gerate, Nordalba- 
niens, Berlin und Leipzig, 1925. 

OGEL, S. Der Kupperlraum in der Turkischen Architektur. 
Inscanbul 1972: 

ORLANDOS, A. I para tin Arton Moni ton Vllahernon ne 
A:B:M:E:, 1936, B', (gr.). 

ORLANDOS, A. I ksilostegos Palaiohristianiqi Basiliqi v. 
I-III, Athinai 1962. 

ORLANDOS, A. Materiaux de eonstruction, Paris 1968. 
OSTROGORSKI, Storia del Imp-ero bizantano, Torino 1967. 
PANI. G. Restaurimi i portës me kulla në Butrint. *Monu- 
mentet", Tiranë 1976, 11. 

PAM, G. Një tempull antik në Apolloni. «Mounmentet 
Historike në vendin tonë». Tiranë 1978. 
PAPAJANI, L. Qyteti ilir në Klos. «Studime Historike», Ti- 
ranë 1973. 2: 
^■PAPAJANI, L. Kalaja e Prezës. -«Monumentet», Tiranë 
1974, 7-8. 

PAPAJANI, L. Gërmime arkeologjike të vitit 1973 në qyte- 
tin iiir në fshatin Klos të Maliakastrës. -"Buletin Arkeolo- 
gjik», Tiranë 1974. 

PAPAJANI, L. Kalaja e Peqinit. *Monumentet»-, Tiranë 
1975-9. 

PAl'AJANI, L. Disa monumente të arkitekturës në qytetin 
antik në Klos. «Monumentet», Tiranë 1976, 11: 
PAPAJANI, L. Një skulpturë nga tempulli i Amanties, *Mo- 
numente Historike në vendin tonë». Tiranë 1978, 
PAPAJANI, L. — PANI, G. Një qendër ilire në krahinën 
e Zagorisë. -«Monumentet Historike në vendin tonë», Tira- 



në 1978. 

PAPAJANI, L. — PANI, G. Rrugët dhe banjat pranë tyre 

në antikitet. Tradita në Arkitekturë dhe Art», Tirane 1978. 

PATSCH, C Das Sandschak Berat in Albanien, Wien 1904. 

PETROVIÇ, D. Narodna arhitektura, Doksati i çardaçi. Beo- 

grad, 1955. 

POUQUEVILLE F.C.H:L:, Voyage de la Grece, Tom I-V. 

Paris. 

PRASCHNIKER, C. SCHOBER A: Archaologische Forschun- 

gen in Albanien und Montenegro, Wien 1919. 

PRASCHNIKER, C. Muzakhia und Malakastra, Wien, 1922. 

PRENDI, F. Mbi rezultatet e gërmimeve në fshatin Vodhinë 

në rrethin e Gjirokastrës, Bul. Shk. Shoq: Tiranë, 1957 nr. 1. 

PRENDI, F. Disa rezultate t'ekspeditave arkeologjike në rre- 

thin e Vlorës gjatë viteve 1953-54. «Buletin për Shkencat 

Shoqërore», Tiranë 1955, 3. 

PRENDI, F. Tumat në fushën e fshatit Vajzë (Vlorë), *Bu- 

letin i Shkencave Shoqërore», Tiranë 1957, 2. 

PRENDI, F. Tumat në fshatet Kakavi dhe Bordrishtë të 

rrethit të Gjirokastrës. «Buletin i Universitetit Shtetëror të 

Tiranës, Seria Shkenca Shoqërore», Tiranë 1959, 2. 

PRENDI, F. Butrinti, Tiranë 1959. 

PRENDl, F. — BUDINA, Dh. Kalaja e Irmajt: *Buletin i Uni- 

versitetit Shtetëror të Tiranës», Seria Shkencat Shaqërore», 

Tiranë 1963, 4. 

PRENDI, F. La civilisation prehistorique de Maliq, Studia 

Albanica I, 1966. 

PRENDI, F, — BUDINA, Dh. La civilisation illyrienne de la 

vallee du Drino. «Studia Albanica», Tiranë 1970, 2. 

PRENDI, F. Rezultatet e gërmimeve arkeologjike të vitit 1970 

në Kamnik të Kolonjës. «Buletin Arkeologjik», Tiranë 1971. 

PRENDl, F. — ZHEKU, K. Qyteti ilir i Lisit, origjina dhe 

sistemi i fortifikimit të tij. «Studime Historike», Tirane 

1671, I. 

PRENDI, F. — ZHEKU, K. Lisi në dritën e të dhënave të 

reja arkeologjike. «Monumentet», Tiranë 1971, 2, 

PRENDI, F. — ALIU, S. Vendbanimi neolitik në fshatin Ka- 

mnik të rrethit të Kolonjës (Gërmime të vitit 1970). -«Iliria>*- 

Tiranë 1971, l. 

PRENDI, F. Urbanizimi i ilirisë së jugut në dritën e te dhë- 

nave arkeologjike (sh. V-II p.e.sonë). *Studime Historike», 

Tiranë 1972, 3. 

PRENDI, F. Gërmime të vitit 1973 në Maliq. «Buletin Arke- 

o!ogjik», Tiranë 1974: 

PRIFTI, Sh. Banesa shkodrane me çardak në të gjithë ba- 

llin. «Monumentet», Tiranë 1976, 12. 

PRIFTI, Sh. Një banesë karakteristike shkodrane. *Mjesh- 

trat dhe arkitektura popullore*. Tiranë 1976. 

PRIFTI, Sh. Një banesë karakteristike, e datuar në qytetin 

e Shkodrës. *Monumente Historike në vendin tonë». Tira- 

në 1978: 

PRIFTI, Sh. Një kullë me vlerë arkitektonike në Theth. 

«Tradita në Arkitekturë dhe Art». Tiranë, 1978. 

PUZANOVA, V. — DHAMO, Dh. Njekatorie pamiatniki 



— 648 — 



monumentalnaj Zhivopisi 13-14 v. Albannii, «Studia Alba- 

niça* 1965, 2. 

REMERAND, G. Ali Pascha Tepeleni, Paris 1928. 

REY, L: Les Remparts de Durazzo, Altaanie, 1925. 

REY, L. Fouilles de la Mission Française a Apolloni, {Tlllyrie 

et a Durazzo 1923-1924, Albania 1925. 

REY, L. Le monument des Agonothëtës, Albania 5, 1935, 

RICE, D.T. Arte bizantina, Bologna 1962: 

RIZA, E. Punime për restaurimin e monumenteve të periu- 

dhës së Skënderbeut *Studime Historike-, Tiranë 1967, 4. 

RIZA, E. Qytetet muze — dëshmi e qartë e krijimtarisë so- 

në popullore «Të njohim monumentet e kulturës», Tira- 

në 1967. 

RIZA, E. Banesa e fortifikuar Gjirokastrite. -"M'onumentet*, 

Tiranë 1971, 1. 

RIZA, E, Banesa Tiranase. «Monumentet»-, Tiranë 1972, 2: 

RIZA, E. — STRAZIMIRI, B. Vështrim mbi arkitekturën 

e qybetit të Korçës, *<Manumentet»-, Tiranë 1972, 3. 

KIZA, E. — KAMBERI, Th. Kullat në fshatin Goranxi: «Mo- 

numentet-, Tiranë 1972: 3. 

RIZA, E. Banesa popullore në Shkodër gjatë shekujve 

XVIII-XIX. «Monumenbet-, Tiranë 1972, 4. 

RIZA, E, Banesa popullore në disa qëndra qytetare të Shqi- 

përisë së Mesme. ~Monumentet-, Tiranë 1973, 5-6, 

RIZA, E. Banesa me gjysenkat-perpendikulare. «Monumen- 

tet* Tiranë 1974, 7-8. 

RIZA, E. Një banesë karakteristike Gjirokastrite. «Monu- 

mente- të Kulturës në Shqipëri*, Tiranë 1975, 1. 

RIZA, E. Banesa popullore, Shkodrane gjatë shek: XVIII- 

-XIX: «Monumente të Kulturës në Shqipëri-, Tiranë 1975. 1 

RIZA, E. Arkitekrtura e banesës popullore në qytetet tona 

gjatë shek. XVIII-XIX, -«Monumente të Kulturës në Shqi- 

përi-, Tiranë 1975, 2: 

RIZA, E. Studim për restaurimin e një banese me çardak 

ën qytetin e Krujës. «Monumentet», Tiranë 1975, 9, 

RIZA, E: Banesa popullore në Kurveleshin e sipërm, «Mo- 

numentet-, Tiranë 1975, 9, 

RIZA, E: — NALLBANI, H. Një ndërtim i tipit kullë në 

Berat: (Arkitektura. dekoracioni dhe restaurimi). «Monu- 

mentet*, Tiranë 1975, 10. 

RIZA, E. M'bi kriteret për restaurimin e banesave popullo- 

re. <;Monumentet», Tiranë 1976, 11; 

RIZA, E. Tipologjia e banesës qytetare shqiptare gjatë shek 

XVIII deri rreth mesit të shek. XIX. «Studime Historike*, 

Tiranë 1976, 3. 

RIZA, E. Banesa e qytetit muze të Beratit: «Mjeshtrat dhe 

arkitektura popullore*, Tiranë 1976. 

RIZA, E: Kulla në Shqlpërinë e Jugut. «Monumente Histo- 

rlfce në vendin tonë», Tiranë 1978. 

RIZA, E. «Oda e Miqve- në banesën qytetare shqiptare 

-'Monumente Historike në vendin tonë». Tiranë 1978. 

HIZA, E. Arkitektura dhe restaurimi i banesës së Zekatë- 

ve — Gjirokastër, -«Mdnumentet-, Tiranë 1977, 13, 

KIZA, E. Arkitektura e ansambleve të pazareve në qytciet 



e shek. XXIII-XIX. "Tradita në Arkitekturë dhe Art», Ti« 

ranë, 1978. 

ROHLFS, G. Primitive costruzioni a cupole in Europa, Fi- 

renze 1963. 

SAMIMI, G, Disa të dhëna mbi teknikën e ndërtimit të ba- 

neses beratase, «M*onumentet»-, Tiranë 1973, 5-6: 

SAMIMI, G. Të dhëna mbi arkitekturën e banesës popullore 

në krahinën e Skraparit. «Mjeshtrat dhe arkitektura popu* 

Hore-, Tiranë 1976: 

SAMIMI, G. Vend grumbullimet dhe furnizimi me ujë i qy- 

tetit të Beratit, <-Tradita ne' Arkitekturë dhe Art», Tira- 

në 1978. 

SAMIMI, G. Konservimi dhe restaurimi pjesor i një ba- 

nese në lagjen Mangalem (13 shtatori) Berat. «Tradita në 

Arkitekturë dhe Art-, Tiranë 1976. 

SCHMEIDER, A.M. — KARNAPP, N. Byzanz, Berlin 1936 

SCHULTZ, R. Die romische Stadttore, Bonn 1909. 

SCRANTON, R. Greek Walls, Cambridge 1941. 

SESTERI, C. Antiche acropoli illiriche, Drini 12, 1942. 

SOTIRIU, G. Kristanlqi qe vizantini Arkeologjie, Athiae 

1942: 

SPAHIU, H. Gërmime arkeologjike të vitit 1973 në Kalanë 

e Beratit: "BuJetin Arkeologjik-, Tiranë 1974. 

SPAHIU, H. — KOMATA, D: Shurdhahu — Sarda qytet i 

fortifikuar mesjetar shqiptar: (Rezultatet e gërmimeve të 

viteve 1967-1970); «Iliria», Tiranë 1974. III: 

STIKAS, E. L'eglise byzantine de Christianou en Triphylie 

et les autres edifices de meme type. Paris 1951. 

STRAZIMIRI, B. — THOMO, P. Kulla e Matit: *Monu- 

mentet-, Tiranë 1971, 1, 

STRAZIMIRI, B. Banesa në Malësmë e Krujës: Monumen- 

tet», Tiranë 1974, 7-8. 

STRAZIMIRI, B. Pazari i vjetër i Korçes. *Monumente të 

Kulturës në Shqipëri*, Tiranë 1975, I. 

STRAZIMIRI, B. Banesa e Malsisë së Krujës. «Monumen- 

te të Kulturës në Shqipëri-, Tiranë 1975, 2. 

STRAZIMIRI, B. Arkitektura dhe restaurimi i banesës së 

Bizbiqeve. «Monumentet-, Tiranë 1975, 9. 

STRAZIMIRI, B. Banesa e vjetër e zanës së Prezës: «Monu- 

mentet-, Tiranë 1976, 12. 

STRAZIMIRI, B. Hanet e qytetit të Korçës. «Mjeshtrat dhe 

arkitektura popullore», Tiranë 1976: 

STRAZIMIRI, B. Një banesë karakteristike në qytetin mu- 

ze të Beratit. «Mjeshtrat dhe arkitektura popullore-. Tira- 

në 1976. 

STRAZIMIRI, B. Shtëpia e zjarrit në banesën e zonës së 

Prezës. «Monumentet historike në vendin tonë-, Tiranë 

1978. 

STRAZIMIRI, G, Qytetet muze në RP të Shqipërisë, qyteti 

muze i Beratit, «Studime Historike-, Tiranë 1964, 3. 

STRAZIMIRI, G Disa tipare të arkitekturës së qytetit të 

Beratit. «Konferenca e Parë e Studimeve Albanologjike* 

(15-21 Nëndor 1962). Tiranë 1965. 

STRAZIMIRI, G. Banesa popullore shqiptare. «-Të njohim 






— 649 — 



monumentet e kulturës-, Tiranë 1967. 

STRAZIKIRI, G. Rreth evolucionit të banesës qytetare 

shqiptare gjatë mesjetës në qytetet ekzistuese qysh para 

pushtimit otoman. ^Konferenca e dytë e Studimeve Alba- 

nologjike-, vëll. II, Tlranë 1969. 

STRAZIMIRI, G. Gjirokastra dhe vlerat e saj kulturore. 

■•Monumentet-, Tiranë 1971, 2. 

SUFFLAY, M. Stadte und Burgen Albaniens hauptsachtlich 

vahrend des Mittelaltevs, Wien-Leipzig 1924. 

SHUFFLAY, M. Srbi i Arbanasi-Njihova simbioza u sred- 

'ijem vijeku, Belgrad 1925 (Shif edhe përkthimin shqip: M. 

Sylflay. Serbët dhe Shqiptarët, Tiranë, 1926). 

SHUFFLAY, Dr. M. Die Kirehenzustande im Vorturkischen 

Albanien: «Illyr»: Alb: Forsch* I, Band, ff: 188-281. 

SUIC. M: Çështje të paleogjenzës dhe të urbajuzmit të qen- 

drave ilire. *Kuvendi I i Studimeve Ilire». Tiranë 1974. 

SULI, L. Studim për restaurimin e baneses së Kobilajve ns 

qyt~tin e Gjirokastrës. «Monumentet», Tiranë 1976, 12. 

SULI, L. Një banesë karakteristike në Elbasan. «Mjeshtrat 

dhe arkitektura popullore», Tiranë 1976. 

Sl'LI, L. Banesë e vjetër tipike e zonës së Konispolit. *Mo- 

mnr^nte Historike në vendin tonë», Tiranë 1978. 

SULI, L. Restaurimi i tri banesave fsbatare. *<Monumentet" 

Tiranë 1977, 13. 

S'JLI, L. Ndërtimet e vjelra populiore në zonën e Rrëzomës 

Dë rrethin e Sarandës. -«Tradita në Arkitekturë dhe Art», 

Tu-anë 1978. 

SULl, L. Puset e vjetra në fshatrat Dhrovjan i Sipërm dhe 

Dhrovjan i PoshLëm. -Traditat në Arkitekturë dhe Art- 

Tiranë 1378. 

S'JLI, L. Banesa popullore në krahinën e Muzinës dhe Vur- 

gut (malerial që ruhet ne arkivin e I.M.K.). 

SHKUPI, F. Dekoracioni i arkitekturës popullore në qytetin 

e Shkodrës, (Historia e ndërtimeve, motivet e aplikuara dhe 

inj,:shtrat). -"Monumentet, Tiranë 1976, 12. 

SLKUPI, F: Artet e aplikuara në banesën shkodrane. ~Mje- 

shtrat dhe arkitektura popullore»-, Tiranë 1976. 

SHTYLLA, V. Studime mbi restaurimin e një banese në 

Shkodër. «Monumentet", Tiranë 1971, 2. 

SliTYLLA, V. Banesa të vjetra të fushës së mbishkodrës 

- Vonumentet»-, Tiranë 1973, 5-6. 

SHTYLLA, V. Banjat e mesjetës së vonë në Shqipëri. «Mo- 

numentet-, Tiranë 1974, 7-8. 

SHTYLLA, V. Disa ura të vjetra prej guri në vendin tonë. 

•Monumentet*, Tiranë 1976, 11. 

SHTYLLA, V. Ura të vjetra mesjetare në vendin tonë. «Mje- 

shtrat dhe arkitektura popullore*. Tiranë 1976, 

SHTYLLA, V. Disa ndërtime të vjetra hidraulike në ven- 

din tonë. "Tradita në Arkitekturë dhe Arfr*. Tiranë 1976: 

SHTYLLA, V. Tri ura prej guri në zonën Partizani të Sa- 

randës, -"Tradita në Arkitektur dhe Art*. Tiranë, 1978. 

SHUTERIQI, Dh.S. Petro Korçari, Kryearkitekt i Ali Pashë 

Tepelenës, Tiranë 1978, 

TARTARI, F. Gjurmë ndërtimesh në kënetën e Durrësit, 



«Monumentet»-: Tiranë 1975, 9. 

TARTARI, F. Gjurmë kanalesh të lashtë në Durrës e në 

qendra të tjera antike të veadit tonë. *Monumentet»-, Tira- 

në 1976, 11. 

TARTARI, F. Arkitektura e një godine monumentale. «Mo- 

numente Historike në vendin tonëV Tiranë 1978. 

TARTABI, F: Një grup varresh të lashtë monumentalë në 

Durrës. ^Tradita në Arkitekturë dhe Art», Tiranë 1978. 

TOMOVSKI, S. Makedonska narodna arhitektura, 1960. 

TOY, S. A history of fortification, London 1954. 

THOMO, P: Arkitektura e Kishës së Eistozit në Mborje të 

Korçës. «Studime Historike*-, Tiranë 1967, 2. 

THOMO, P. Kalaja e Skënderbeut në Kepin e Rodonit. Kon- 

ferenca e Dytë e Studimeve Albanologjike-, Tiranë 1963, 

vëi!. I. 

THOMO, P. Banesa popullore e tipit kullë në Mat dhe në 

Mirditë. «Etnografia Shqiptare-, Tiranë 1972, 4. 

THOMO, P. Mbi dy monumente të 'arkilekt irës sonë mesje- 

tare në shek. XI-XIV. «Studime Historike*, Tiranë 1972, 4: 

TI-IOMO, P. Banesa e fortifikuar në Malësinë e Gjakovës 

-"Studimii Historike»- Tiranë 1973, 3. 

THOM'O, P Arkitektura e banesës fshatare shqiptare. -Stu- 

dime Historike», Tiranë 1974, 3. L'architecture rurale Alba- 

naise, ses types et leur diffusion, -Studia Albanica*, Tira- 

na, 1974, 1. 

THOMO, P. Arkitektura e banesës fshatare në Has *Studi- 

me Historike>' Tiranë 1975, 1. 

THOMO, P. Arkitektura e banesave fshatare në Shqipërinë 

e Veriut gjatë shek XIX -Monumentet-, Tiranë 1976. 

TIIOMO, P. Banesat me «qoshk- në Shqipërinë e Veriut, 

«Etnografia Shqiptare», Tiranë 1976, VIII 

THOMO, P. Mbi urbanistikën dhe arkitekturën e qytetit të 

Korçës (gjatë shekullit XIX — fillimi i shekullit XX). «Mo- 

numente Historike në vendin tonë», Tiranë 1978. 

TKOMO, P. Kulla e Shqipërisë së Veriut si banesë fshata- 

re dhe procesi i formimit të tyre. «<Konferenca Kombëtare e 

Stuclimeve Etnografike-, 

UGOLINI. L.M. Albania antica, Ricerche archeologiche, 

Roma 1927. 

UGOLTNI, L.M. Albania antica, L'Acropoli di Fenice: Ro- 

ma 1332. 

UGOLTNI, L.M. Albania antica, L'Acropoli di Butrinto, 

Roma 1937. 

URBAN, M. Die siedlungen Sud-Albaniens. 

VAN, M. Byzantine churches at Constantinopole, London, 

1912. 

VAN DER MERR, G. — MOHR AMAMM, ZH. Atlas deTan- 

tique Chretlenne Faris-Bruxelles. 

VASILIEV, A. Hlstoire de l'Empire Byzantine Paris 1936. 

VENDITTI, A. L'architetture bizantina nell Italia Meridio- 

nale, Napoli 1967. 

VERSAQIS, P. Vizantiakos naos en Dhelvino, (Arqiollogji- 

kon Dheltion). 1915, 1. 

WINTER, P.E. Greek fortifications, Toronto 1971. 



VOGT-GOKNIL, U. Architetura Ottomana, Bffllano 1985. 

VOLBACH, W.F: — HIRMER, M. Arte Paleocristiana. 

YLLI, L. Kalaja ilire në fshatin Prishtë. «Buletin Arkeo- 

logjik», Tiranë 1974. 

ZARSHATI, F. Të dhëna mbi banesën e fushës së Zadrimës, 

«Monumentet» Tiranë, 1972, 3. 

ZARSHATI, F. Banesa popullore në Malsi të Lezhës. «Mo- 

numentet», Tiranë, 1976, 12. 

ZARSHATI, F. Banesa popullore në bregun e Matit, «Mje- 

shtrat dhe arkitektura popullore». Tiranë 1976. 

ZARSHATL F. Banesa të fillimit të shekullit XX në vën- 

din tonë. -"Monumente Historike në vendin tonë», Tira- 

në 1978. 

ZARSHATI, F. Banesa popullore në krahinën e Deshnicës. 

«Tradita në Arkitekturë dhe Art». Tiranë, 1978. 

ZOJZI, Rr. Ndamja krahinore e popullit shqiptar, «Etno- 

grafia shqiptare* I. 

ZHEKU, K. Shtëpia e banimit në fshatin Mullet dhe zhvi- 

llimi i saj. -"Etnografia shqiptare», Tiranë 1962, 1. 

ZHEKU, K. Tiparet karakteristike në arkitekturën e ba- 

nesave të fshatit Linxë (Tiranë), *Etnografia shqiptare>*. 

Tiranë 1963, 2. 

ZHEKU, K. Zbulimi i një gurores antike në Shkallë të Ko- 

nispolit. «Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës, se- 

ria shkencat shoqërore», Tiranë 1963, 1. 

ZHEKU, K. Shtëpitë e banimit në fshatin e Pojanit (My- 

zeqe). *Etnografia Shqiptare»: Tiranë 1966, 3. 

ZHEKU, K. Kulla Krutane. -"Konferenca e dytë e Studi- 

meve Albanologjike», Tiranë 1969, vëll. II. 



ZHEKU, K. Restaurimi i portës së Luani — Butrint, ~Mo- 

numente-. Tiranë, 1971, I. 

ZHEKU, K. Zbulime epigrafike në muret rrethuese të ka- 

lasë së Durrësit. «Monumentet», Tiranë 1972, 3. 

ZHEKU, K. Monumenti i Agonoteteve (Rikonstruksion i pa- 

mjes kryesore). *Monumcntet», Tiranë 1972, 4. 

ZHEKU, K. Disa shtëpi banimi karakteristike në fshatrat 

Farkë e Lundër (në rrethin e Tiranës). -"Etnografia Shqip- 

tare». Tiranë. 1972, 4, 

ZHEKU, K. Të dhëna mbi kasollet fshatare të vendit tonë 

dhe gjurmët e tyre në lashtësi. *Monumentet». Tiranë, 

19T3, 5-6, 

ZHEKU, K. Restaurimi i portës së brendshme në qytetin 

ilir të Lisit. *Monumentet», Tiranë, 1974, 7-8; 

ZHEKU, K. Punimet e restaurimit në fontanën e Apollo- 

nisë. ^Monumente të Kulturës në Shqipëri». Tiranë, 1975, 1: 

ZHEKU, K. Monumenti i Agonoteteve (Rikonstruksion ideal 

i pamjes kryesore), *Monumente të Kulturës në Shqipëri*. 

Tiranë, 1975, 1, 

Zheku, K. Shtëpia e banimit në krahinën e Tomoricës. -"Mo- 

numente»t, Tiranë, 1975. 

ZHEKU, K. Probleme të restaurimit në sistemet e fortifi- 

kimit të qyteteve ilire. «Monumentet», Tiranë, 1976, 12, 

ZHEKU, K, Kalaja e Dorsit, *Mjeshtrat dhe arkitektura 

popullore-*-, Tiranë, 1976. 

ZHEKU, K. Një vështrim mbi banesën e vjetër Krutane, 

i'M'jeshtrat dhe arkitektura popullore». Tiranë 1976. 

ZHEKU, K, Panoramë arkitektonike mbi banesat fshatare 

të vendit tonë, +"Monumentet Historike në vendin tonë». 

Tiranë, 1978. 



— 651 — ! 
FJALORI I TERMAVE MË TË PËRDORURA 



Absidë 

Abak 
Afresk 

Agora 

Akant 

Akropol 

Akroterë 

Akueduk 

Altar 

Amliprostil 

Amfitcatër 

Amvon 

Ant 

Antablement 

Atrium 
Avdeshane 



Ndërtim me planimetri rrethore ose po- 
ligonale që vendoset në aksin gjatësar 
të kishës, në faqen e saj lindore. 

Pllaka e sipërme e kapitelit, katrore ose 
katërkëndëshe këndëdrejtë. 

Pikturë murale, e ekzekutuar mbi shtre- 
sën e freskët të suvasë me llaç gëlqe- 
reje. 

Sheshl ku shtriheshin ndërtesat e treg- 
tisë, shoqërore dhe ato të kulit. 

Faraqitja e skulpturuar e gjetheve të 
bimës me të njejtin emër. 

Pjesa më e lartë e qytetit të fortifikuar, 
e veçuar prej tij me mure rrethues. 

Zbukurime skulpturale, të vendosura 
mbi oepat e frontaneve, 

Ujësjellës monumental, zakonisht mbi 
struktura harkadash, 

Vënd ku bëheshin sakrificat në tempujt 
antikë: Në kishat pjesa përpara absidës. 

Tempull antik me portike të dala për- 
para, në të dy anët më te shkurtra, 

Ndërtesë monumentale, për shfaqje pu- 
blike, me arenë dhe me shkallare, që 
rrethojnë arenën në formën eliptike. 

Katedra të vendosura në kishat, që 
shërbejnë për leximin e librave. Në ki- 
ehat e hershme, janë prej guri. 

Dalje e murit anësor në banesë, apo në 
tempull. 

Pjesa e sipërme horizontale e orderit 
arkitektonik, që mbahet nga kollona; 

Oborr i brendshëm, rrethuar me portik,- 

Nje" si IIoj lavamani ne mur, qS shërben 

për larje dhe derdhjen e ujrave, jash- 



Baptister 
Bazilik 



Bema 



Buleuter 



Çardak 



Çatma 



Çikma 



Dekumauus 



Dentikula 



Diakomkou 



Dimërore 



Divan 



të banesës. 

Sallë pagëzimi, 

Kishë me planimetri drejtkëndëshe, e 
ndarë në nefe nëpërmjet rreshtave të 
kollonave dhe e mbuluar me kapriata 
apo sistem qemerësh, 

Vëllimi përpara absidës, brenda ambi- 
entit të altarit, ku ndodhet tryeza e al- 
tarit. 

Ndërtesa ku zhvilloheshin mbledhjet e 
këshillit të pleqve. 

Galeri e hapur ne katin e sipërm të 
banesës. Në Has dhe në Malësonë e 
Gjakovës, quhen dhe banesat dy katë- 
she, të ndërtuara tërësisht apo vetëm 
në katin e sipërm me lëndë druri. 

Mure të hollë, të ndërtuar me skelet 
druri dhe me veshje prej rripash dë- 
rrase, apo kallamash, 

Dalje në katin e sipërm të banesave të 
fortifikuara të Matit, Paiset me frengji. 

Një nga dy rrugët kryesore, përpendi- 
kulare, të kampit romak ose qytetit të 
fortiflkuar, që trasohet në drejtimin li- 
ndje-perëndim, 

Radhe të dalash në formë dhëmbësh, 
zakonisht pjesa e kornizave jonike, ko- 
rintike dhe njerit prej varianteve të or- 
derit dorik rromak. 

Në kishat paleokristiane dhe bizantine 
ambient i vogël, me abside në të djath- 
të të bemes. 

Kështu emërtohet -shtëpia e zjarrit» në 
variantet e thjeshtë të banesës gjiroka- 
strite, ose ambientit ku familja kalon 
stinët e ftohta në variantet e zhvillu- 
arë. 

Koridor i gjerë ndërmjet ambienteve të 






— 6^2 — 



Divan i poshtëm 



Divan i sipcrm 



Divanhane 
Dyshekllck 

Ekronarleks 

Endonarteks 

Erker 

Flër dë lis 

Frizc 

Frengji 
Fronton 

Furde 

Harkade 
Ikonostas 



banesës : 



Ambienti ndërlidhës i katit të parë- 
gjithmonë i mbyllor në variantet treka- 
tëshe të baneses gjirokastrite. 

Ambient i hapur apo i mbyllur i katit 
të sipërm, në banesën gjirokastrite: Ai 
ka, sipas varianteve, funksione ndërli- 
dhëse dhe banimi gjatë verës, apo ve- 
tëm ndërlidhëse. 

Ambient që paraprin odën në banesat 
e Shqipërisë verilindore. 

Pjesë e veçuar e divanhanes, e cila 
mund të dalë tej mureve perimetrale te 
banesës dhe që shërben kryesisht për 
ndënje. 

Narteks i jashtëm. 

Narteks. brenda nanosit të një kishe. 

Volum i mbyllur i banesës, që del në 
formë konsoli (shih dhe qoshk). 

Lule zambaku, shenjë heraldike (e ste- 
mave). të famlljeve mbretërore, prin- 
cave apo qyteteve, 

Kompozim dekorativ që vendoset nën 
kornizë, apo ndërmjet sajë dhe arki- 
traut. 

Hapje vertikale në muraturë, për të bë- 
rë qitje me armë të ndryshme. 

Pjesa e sipërme, në formë trekënshi, e 
ballit të ndërtimeve mbuluar me çati 
.dyujshe. 

Dërrasa të holla të prera me sopatë, që 
shërbeinë për mbulimin e çative në di- 
sa krahina. 



Një sërë harqesh të mbështetur 
kolona apo pilastra . 



mbi 



Ndarje ndërmjet naosit dhe ambientit 
të altarit. Përbëhet prej një arkitrau të 
mbështetur në kolona. në të cilin vare- 
shin ikonat ose një perde, Në pjesën e 
jashlme ka parapet të dekomar. Deri 



Impluvc 



Kamare 



Kameric 



Kaldar 

Kanclyra 
Kamoster 

Kapelë 
Kapitel 

Kardo 



Katarah 



Këmbc harkn 



Kluasonazh 



në shek: XI -XII ato ishin të gurtë: Mi 
vonë filloi të përdorej prej druri të 
gdhendur. 

Basen në mesin e atriumit, ku mblidhej 
uji i shiut nga catitë. 

Hapësirë e vogël në mur, mbuluar me 
arkitra apo qemer, që shërben për ve- 
ndosjen e objekteve të ndryshme shtë- 
pijake. 

Me këlë emërtim thirren katër lloj 
ndërtimesh: kullat e veçuara dhe njësh 
me banesën për mbrojtje pasive, kon- 
struksionet prej kollon-hark e qemer, 
që krijojnë një lloj tarrace përbri çar- 
dakut, si dhe terracat mbi portat e 
hyrjes. 

Sallë me ujë të ngrohët në termat. 

Ulluqe vertikale në trupin e kollonës. 

Çengel hekuri, i cili varet në njerin tra 
të tavanit mbi vatër. 

Ndërtesë kulti e vogël e vendosur. 
brenda, mbështetur, apo afër godinës 
kryesore, që përdoret si kishë e pavarur. 

Element arkitektonik-konstruktiv për 
lidhjen e një elementi mbajtës verti- 
kal, kolonë apo pilaster, me një element 
horizontal, apo të harkuar. 

Nje nga dy rrugët kryesore përpendi- 
kulare, të kampit romak, ose qytetit të 
fortlfikuar. që trasohet në drejtimin 

veri-.jug. 

(Sinonim shul i derës). Një binar, i cili 
lëviz horizontalisht, i guiduar në dy 
kanale në mur, Shërben për të siguru- 
ar portën e jashtme, derën e banesës 
dhe madje rrallë apo të brendshmet. 

Pilaster mbi kapitelin, tek i eili mbë- 

shtëtet harku. 

Teknikë dekorative e ndërtimit të mu- 
reve në kishat bizantine, Secili nga 
gurët e faqeS së jashtme rrethohet nga 
tulla, prej të cilave ato horizontale 



— 653 



Konak 



Konkë 



Kornizë 



Kupolë 



Magjeri 
Manxaio 



Mashikul 



Metop 



Mihrab 



Minder 



Mozaik 



Musandër 



\aos 



Narteks 



shkojnë në rreshta për gjatë murit. 

Odë ku priten miqtë, apo ndërtesa e 
vecantë për këtë funksion. 

Mbulesë në formë kupole që përdoret 
mbi apsida, 

Element i vendosur në përfundim të 
murit të ndërtesës horizontalisht apo 
jo, i nxjerrë ndaj tij për ta mbrojtur 
nga agjentët atmosferikë. 

Konstruksion mbulese me sipërfaqe të 
brendashkruar nga rrotullimi i një vi- 
je të lakuar rreth një boshti vertikal. 

Shtëpi zjarri. 

Ambient i ulët ndërmjet katit përdhes 

dhe katit të dytë, ose ndërmjet katoit 

dhe odës së miqve në banesat e Çamë- 

risë, që shërben për mbajtjen e zahi- 

reve. 

Dalje në formë konsoli në muret rre- 
thuese ose kullat, e paisur me frengji 
ose vrima për hedhje gurësh e lëngjesh 
të nxehta. 

■SUlakë guri apo qeramike që vendoset 
ndërmjet dy triglifeve. 

Nike brenda xhamisë në murin përkun- 
drejt hyrjes. 

Një podium me dërrasa, i ngritur pak 
nga niveli i dyshemesë, i cili ndërtohet 
përbri mureve anësore dhe faqes ba- 
Ilore. në odat e banimit. 

Dekoracion mural apo i dyshemeve, ; 
përbërë nga vendosja pranë e coprave 
të gurëve ose materialeve të tjera. 

Dollap i madh për vendosjen e shtresa- 
ve të fjetjes. 

Cela, e tempullit antik, në kishat quhet 
salla kryesore. 9 

Portik, apo saltë, që paraprin hyrjen 
në kishë. Quhet ekzonarteks kur është 
e hapur dhe endonarteks kur është bre 
nda volumit të vetë kishës dhe ndahet 
nga naosi me një arkadë. 



Ncf (anijatë) 

Nëndivan 

Nimt'e 
Otlajashta 



Opistodom 



Order 



Orkcstra 



Pajande 



Pendentif 



Pilastcr 



Portal 



Portik 



Protezis 



Hapësira ndërmjet dy rreshtave të ko- 
lonave, për gjatë aksit gjatësor nl një 
ndërtesë të tipit bazilikal. 

Ambienti ndërlidhës i katit përdhes në 
banesën gjirokastrite. 

Vepër monumentale për marrje uji. 

(sinonim i Zapana). Ndërtim i veçuar, 
brenda mureve rrethues në banesat e 
mëdha gjirokastrite. Shërben për qt-n- 
drimin e miqve të dorës së dytë, shër- 
byesve ose trimave.- 

Ambient i tempullit qe ndërtohet pa H- 
dhje me të, me hyrje të veçantë. 

Tërësia e trajtimit konstruktivo-arki- 
tektonik të elementëve të pamjeve, në 
godinat monumentale. 

Shesh rrethor, në teatrot antike. Së pa- 
ri shërbente për qëndrimin e aktorëve 
dhe korit pastaj vetëm të korit. Në pe- 
riudhën e mëvonshme shërbente për 
qëndrimin e personaliteteve. 

Binar, i cili vendoset pjerrtas, për të 
mbajtur strukturat e dala tepër, ne' 
strehët për druri. 

Trekëndësh sferik, që shërben për ka- 
limin nga planimetria katrore në atë 
rrethore të kupolës, 

Element konstruktjv - arkitektonik, i 
përbërë nga një prizëm drejtëkëndeshe 
apo poligonal, që ka funksion të mba- 
jë ngarkesat mbi të. 

Hyrje e përpunuar arkitektonikisht në 
ndërtesat shoqërore, pallatet, kishat etj. 

Konstruksion i mbuluar, rreth apo për- 
para godinës, i përbërë nga struktura 
e çatisë, që mbahet nga elernentë ver- 

tikal. 

Në kishat paleokristiane dhe më vonë 
ato bizantine, quhet ambienti i vogël, 
zakonisht në të majtë të absidës. 




— 654 



Qepcn 



Qoshk 



Qihir i zahiresë 

Qyler 
Rozetë 

Sergjen 



Kapak me dërrasa që shërben për mby- Shtrat 

lljen e hapësirës së shkallëve, Në disa 

krahina të Shqipërisë së Mesme, për- 

doret edhe në kuptimin e qoshkut Stere 

(shih qoshk). 



Pjesë e dalur në disa ambiente të ba- 
nesës, vend i preferuar për ndënje e 
çlodhje. Në banesën gjirokastrite pjesr. 
ballore e odes së miqve, Në banesat me 
çardak, platformë e ngritur dhe e shkë- 
putur nga pjesa tjetër e çardakut. Në 
banesat korçare, pjesa e koridorit (di- 
vanit) që del në formë erkeri në pam- 
jet e jashtme. Në Shqipërinë e Mesme 
pjesë e dalluar në odën e miqve dhe e 
nxjerrë tej rrafshit të mureve perime- 
tralë. Në të gjitha banesat, përpunimit 
të tij i kushtohet kujdes i veçantë. 

Ambient që shërben për depozitimin e 
rezervave ushqimore. 

Dhomë për fjetjen e cifteve. 

Pjesa qëndrore e tavanit, e cila puno- 
het me përkujdesje të veçantë nga ana 
dekorative. 



Bordurë dërrase, që del në rsrmë kon- 
soli dhe qarkon dhomën, në lartësinë 
e trupit të njeriut. Shërben për vendos- 
jen e enëve të guzhinës, apo sendeve të 
tjera shtëpijake, Nga gjysma e dytë e 
shek. XIX, në banesat qytetare, kthehet 
me element formal, dekorativ. 



Sharapoll, 
Karallbane 

Tambur 



Teliz 



Tcstek 



Trompë 



Trapazen, Dhipato, 
Mafil 



Sqoll 



Shih avdeshane. 



Vestibnl 
Vila 



Një podium i gjërë prej druri, ne shtë- 
pinë e zjarrit ose në hajatin e banesës, 

Depozitë për grumbullimin e ujrave te 
shiut. 

Kuilëzë, ndërtuar ngjitur me banesën, 
e cila ngrihet mbi çatinë e banesës. 

Element konstruktiv, në formë prizraa- 
tike apo cilindrike, ndërmjet kupolës 
dhe elementëve mbajtës të saj. 

Galeri e mbyllur me mure dërrase, që 
qarkon katin e sipërm në banesa e disa 
krahina, Çermenikë, Malësi të Tiranës, 
Martanesh. 

Pajande druri e shkurtër, apo e gjatë, 
që m.ban strehët e gjëra. 

Element konik, apo parabolik në qoshet 
e katrorit për kalimin nga planimelia 
katrore në atë rrethore, luan të njejtin 
rol si dhe pendentivët. 

Voium i sipërm i kompleksit që ka në 
pjesën e poshtme musandrën dhe rru- 
ginën për në ambientet sanitare. Ai ësh- 
të i hapur, i mbyllur krejtësisht, apo ka 
dritare të vogla shpesh me persiane. Në 
të kalohet nga musandra, apo me shka- 
Ilë nga rrugina prapa. Shërben për ve- 
ndosjen e teshave, syndyqeve etj. 

Pjesa e përparme e banesës. 
Fermë jashtë qytetit. 



— 655 — 
TREGUESI I LËNDËS 

Faqe 

H Y H J E , . . 5 

KAPITULLI I. ARKITEKTURA NGA FILLIMET DERI NË SHEK. VI p.e.s. 

(Gj. Karaiskaj) 17 

Vendbanimet 18 

Kodërvarret 20 

Fortifikimet 21 

KAPITULLI II. ARKITEKTURA NE SHEK. V-I p.e.S. (A. Baçe) 37 

Arkitektura e fortifikimeve 39 

Urbanistika dhe arkitektura e banesës 84 

Arkitektura e ndërtimeve shoqërore 97 

Ndërtimet inxhinierike 120 

KAPITULLI III. ARKITEKTURA NË SHEK. I p.e.S — VI e.s. (A. Baçe) .. 129 

Arkitektura e fortifikimeve 131 

Urbanistika dhe arkitektura e banesës 157 

Arkitektura e ndërtimeve shoqërore 163 

Ndërtimet inxhimierike 186 

Ndërtimet e hershme të kultit kristjan (A. M'eksi) 201 

KAPITULLI IV. ARKITEKTURA NË SHEK. VII-XV 223 

Fantifikimet mesjetane (Gj. KaTaiskaj) 225 

Qyteti shqiptar dhe banesa (shek. XI-XIV) <E. Riza) 268 

• 'Ndërtimet e kultit kristjan JA. Meksi) 271 

KAPITULLI V. ARKITEKTURA NE SHËK. XV-XIX 313 

Arkitektura e fortifikim'eve (Gj. Karaskaj) 315 

Ndërtimet e feultit mysldman (A. Meksi) 347 

Arkitektura e feultit kristjan (A. Meksi -^ P. Thomo) 368 

Zhvillimi urbanistik i qytetit mesjetar (E. Riza) . , . , 397 

Ansamblet ndërtimore mesjetare (E. Riza) -. . . . 416 

Ndërtimet inxhinierike në mesjetë (Gj. Karaiskaj — A, Meksi) 421 

KAPITULLI VI. BANESA POPULLORE SHQIPTARE 439 

Banesa qytetare gjatë shek. XVI deri në fillim të shek. XX (R. Riza) . . 440 
Vendbanimet dhe banesat fshatare (shek. XV-XX) (P. Thoma) .. ..{512^ 

LITERATURA KRYESORE E KONSULTUAR .'. . 641 

FJALORI I TERMAVE MË TË PËRDORURA 651 



Skicat: F. Zairahiati, A. Qyshka, F. Guralumi, B. Peaixha. 
Stampdm fotove. H. Çollakii. 



— 439 — 



KAPITULLI VI 



Banesa popullore shqiptare, si një pjesë e rendë- 
sishme e krijimtarisë popullore, me shfaqjet e saja 
të shumëllojshme, gjithmonë në rritje është një j.re- 
gues i rëndësi ghëm i ^ na tyrës së shoqërisë së kohës. 
Si një veprimtari masive, që^ka rrahur të plotesojë 
nevojat jetësore të mbarë klasave dhe shtresave sho- 
qërore gjatë historisë, vepër e mjeshtrave të talen- 
tuar të dalë nga gjiri i popuilit, kjo krijimtari vër- 
tetësisht popullore karakterizohet nga tipare mjaft 
të shëndosha. 

E lidhur ngushtë me kushtet ekonomiko^shoqër o- 
re' artatektura e ban esës qytetare dhe fshatare 
shqiptare, k a knst alizuar me kohë tipare të dallua- 
ra etniko rihe kom betar e. Tiparet^e veçanta të ar- 
kitekturës popullore shqiptare e kanë gjetur shpreh- 
jen e tyre më të plotë veçanërisht në arkitekturën 
e banesës fshatare. Ndërsa bainesa qytetare gjith 
duke fuajtur thelbin e saj kombëtar, për arsye të 
kuptushme ka pësuar dhe ndikime, veçanërisht në 
përpunimin e saj arkitektoniko-dekorativ. 

Arkitektura e banesës popullore, dallohet par një 
vazhdimësi të qartë formash dhe zgjidhjesh në rru- 
gën e saj të zhviliimit. duke ndjekur e pasqyruar 
kështu vetë ecurinë e kushteve dhe mënyrës së jje- 
tesës. Kjo vazhdimësi. përbën një nga provat më të 
qaita të kushtëzimit të kësaj krijiimtarie nga fakto- 
rët e brendshëm të zhvilhmit të ëtnosit tonë. 

Kripmtaria <=> arkifek turës p opu Hore në qytet dh e 
aë fsh at ka qenë në lid b^ të paridfti*pjrprë. gjnkLjgj;- 
thë kohës. kjo në radhë të parë sepse qy'teti dhe 
fshati kano qenë në marëdhën.je të ngusHfë ekono- 



mike. Pas pushtimit osman arkitektura e baneses 
fshatare ka luajtur një rol me rëndësi dhënës, niër-, 
sa më vonë me fuqizimin përherë e më tepër të qen- S 
drave qytetare banesa qytetare fillon ajo të bëhet 
dhënëse, sepse arriti në realizime, që në shumë drej- 
time ishin më të përparuaira. 

Akitektura popullore sliqiptare pati lulëzunm_e ^sa) 
gjatë shekujve XVIII-X Ig. Veçainërisht reaiizime të 
rëndësishme, ajo amti në periudhën e zhviljmit më 
të lartë të ekono misë feu dale, Kjo periudhë që i për- 
ketshek. XVIIl7~3eri rretn gjysmës së parë të shek. 
XIX, dallohet për një tipologji te pasur dhe te kris- 
taUzuar, si dhe për arritje me vlera të mëdha sd në 
fshat ashtu dhe në qytet. Lëvizja e madhe e rilindjes 
kcirnbëiare, që përkon rae i'iiirmin e ilndjes te ina- 
rëdhënjeve kapitaliste, u pasqyrua shpejt dhe në ka- 
rakt erin dhe tipologjinë e banesës shqiptar e. Veçahë- 
risht e ndjeshme karshi kushteve të reja u tregua 
arkitekura dhe urbanistika e qendrave qytetare. Bor- 
gj'ezia e re kombëtare, në perpjekjet e saj per të 
thyer copezimin ekonomik feudal. krijoi kushtet për 
një prirje të theksuar konvergjente të banesës qyte- 
tare, në dallim nga e tipologjia e larme e së kalua- 
rës. Pikërisht në këtë pe riudhë ndje het në banesën 
e shtresave të ndryshme *" J?ptEJP'" g Q VtainraTri,W një 
afëri e dalluar. Kthesa e rëndësishme në karakte- 
rin e banesës qytetare, gjatë gjysmës së dytë të shek. 
XIX. ështe një shembull mjaft i qartë i kushtëzimit 
të shfaqjeve arkitektonike nga 'rrethanat ekonomiko- 
-shoqërore të kohës. 






440 



BANESA QVTETARE GJATË SHEK. XVI DERI NË FILLIM TË SHEK, XX 



Në arkitekturën e ndërtimeve qytetare një vend të 
rëndësishëm zë banesa, për vetë përhapjen e gjerë 
dhe vlerën e realizlmeve arkitektonike. Kjo katego- 
ri ndërtimesh, grupuar në ansamble, i jep tonin mbi- 
sundues karakterit arkitektonik të qendrave të ba- 
nuara qytetare. 

E lidhur ngushtb' me natyrën ekonomike të qyte- 
tit, banesa qytetare e pasqyron qartë këtë realitet, 
ri'ë vetë karakterin e saj. Kjo ekonomi, duke qenë dhe 
me karakter bujqësor, veçanërisht në shekujt e parë 
të pushtimit osrnan, kushtëzoi lidhjen e ngushtë te 
faaneses qytetare me atë fshatare. Procesi i rimi ; - 
këmbjes dhe zhvillimit të qytetit shqiptar, gjatë shek. 
XVI-XVH, pruri si pasojë nevojën për krahë pune, 
e cils' nuk mund të plotësohej vecse me ardhjen në 
qytet të masave të banorëve të rinj nga fshatrat për- 
reth. Vetëkuptohet-se në këto kushte, banesat e ndër- 
tuara në qytet nga të ardhururit ishin thuajse të njëj- 
ta me ato të fshatit, përveç faktit të njohur se dhe ve- 
të shtresat qytetare të dëmtuara rënde mga pushti- 
mi osman, ishin detyruar të rindërtonin apo ndër- 
tonin banesa të thjeshta, që afroheshin me ato të 
fshatit. Por afëria dhe dallimet e banesës qyfcetare 
me atë fshataren janë në një lidhje të ndryshuesh- 
me në kohë, duke qenë faktorj i parë në rënie. Për- 
kundrazi, dallimet vijnë e theksoehn, krahas rritjes 
së qyteteve dhe shkëputjes^ së tyre nga ekonomia 
bujqësore, duke shprehur kështu prirjen e njohur 
për diferencimin e fshatit nga qyteti në formacionin 
feudal dhe veçanërisht në at§ kapitalist të sho- 
qërisë. 

Në këto kushte me termin banesë qytetare, do të 
emërtohen të gjitha ndërtimet e fcëtij lloji në qen- 
drat q^'tetare, pavarësisht prej faktit se një pjesë 
e popullsisë së këtyre qëndrave ushtronte plotësisht 
apo pjesërisht dhe bujqësinë, duke u pasqyruar kjo 
dhe në tipologjinë e banesës. Në zhvillimin tipolo- 
gjik të çdo tipi do të theksohet sipas rastit fearak- 
teri dhe tiparet e banesës. duke qartësuar kështu 
natyrën e saj në lidhje me banesën fshatare. 

Materiali faktik, d.m.th. banesat që ruhen ende 
në këmbë, i përkasin kryeslsht shek. XIX, ndërsa' 
pak shembuj datohen të sjysmës së dytë fcë shek. 
XVIII, Për të krijuar një kuadër të tipave dhe ka- 
rakteristikave arkitektoniko-konstniktive të banesa- 
ve gjatë shek. XVI-XVII i vetmi burim janë shkri- 
met e udbëtarëve të ndryshëm që kanë vizituar ven- 
din tonë. Vetëkuptohet se këto të dhëna janë teptlr 
të përgjithshme. jo sistematike dhe të mangëta; 



duke qenë banesa një objekt ki*ejt anësor, madjedhe 
për autorët që i ka mteresuar arkitektura shqipta- 
re. Megjithë këtë përmendja nga fcëta autorë dhe 
veçanërisht nga udhëtari i njohur tark i shek. XVII 
Evlia Çelebiu, i disa elementëve mjaft tregues për 
tipin e banesës, japin mundësinë që të krijohet një 
kuadër deri diku i qartë për këta shekuj. Bashkë- 
jetesa e vaiianteve te thjeshtë të tipave të ndryshëm 
të banesës shqiptare, me ata të zhvilluiit gjatë gji- 
thë kohës kur kjo veprimtari ndërtimore ishte kri- 
jimtari popullore, lehtëson formimin e një ideje më 
të saktë lidhur me llojet e lashtii të banesave. Kjo 
bashkëjetesë është shprehje e qartë e diferencimit 
klasor, e fafctit se për shtresat e shfrytëzuara va- 
riantet e rinj ishiin të paarritshëm ekonomikisht, 
kështu. që këtp detyroheshin të jetonin në banesa 
që për nga skema e realizimit përsëritnin format 
tepër të lashta. Në anën tjetër, ecuria me ritme re- 
lativisht të ngadalta e qytetit, në kushtet e sistemdt 
feudal-ushtarak otoman dhe qëndrueshmëria relati- 
ve e këtyre kushteve, lejojnë, që me rrugen retro- 
spektive të krijohet, pak a shumë me siguri dhe kua- 
dri i karakterit të banesës qytetare shqiptare gjatë 
shek. XVI-XVII. Ky kuadër nufc shkëputet tipolo- 
'gjiki'sht nga banesa e shekujve të mëvonshëm, veç- 
se dallon për realizimet më modeste si në kompozim 
ashtu edhe në trajtimin arkitektoniko-dekorativ, 

Banesa qytefare dallohet për një tipologji të pa- 
sur, e cila me fcalimin e kohës ka prirje të qarta 
konvergiente. Kjo tipologji, për arsye të kuptuesh- 
me është më unike se ajo e banesës fshatare shqip- 
tare, e cila ruajti deri vonë, veçanërisht në krahi- 
nat e Shqipërisë së Veriut dhe asai të Mesme, dalli- 
me të qarta tipologjike, Tipet e ndryshme të bane- 
sës shaiotare kanë piVhapje të pabarabartë territc- 
riale. përsa I përket gjeretsi'së së shtrirjes. Disa tipe 
kanë .nië shtrirje tepër të ngushtë, ndërsa të tjerë i 
nrleshim nc ; mjaft qendra. Përgjithësisht vërehet 
mbisundimi j një tipi të vetëm në nië qendër bren- 
da njo periudhe të caktuar, por jo ië rralla janë ras- 
tet; kur në të njëjtLn q>det ndeshim në disa tipa. Kë- 
ta të fundit, zakonisht. kanë lidhie gjenetike, por ka 
dhe raste kur tipat ndryshojne thelhësisht nga n]ë- 
ri tjetri. 

Banesa qytetare shqiptai'e ëshfcë në shumicën e 
madhe të shembujve banesë nijëfamiljare, duke lu- 
hatur kjo e fundit ne kufij relativisht fë gjerë prej 
familjes së madhe me mbeturina të tipareve patri- 



— 441 

arkale. deri te famirja qytetare e mirëfillbë. Forci- 
mi i natyrës qytetare, ka ngushtuar përjierë e më 
tepër, shfaqjet e disa tipareve që kanë lidhje me fa- 
miljen fshatare të cilat ndeshen më fort në Shqipë- 
rinë e Mesme. Mjaft rrallë, por pothuaj në çdo qy- 
tet, ndeshen dhe banesa per dy vellezër, të koncep- 
tuara të tilla që në krye. Këto jainë ndërlime që 
zhvillohen me simetri të plotë karshi një aksj. 

Banesa si kategoria arkitektonike më e prekshme 
ndaj ndivshimit të mënyres së jetesës, përveç se ka 
një zhvillim të dalluar në kohë nga ana tipologjike, 
duke qenë një ndërtim relativisht i qëndrueshëm që 
i shërben një sër<j brezash ka pesuar herë pas here 
ndryshime, që lidhen si me gj endjet e reja na zhvi- 
llimin e familjes. ashtu dhe me përpjekjet për të fu- 
tu të renë në elementët komipozicionalë, apo arki- 
tektonik^. Ky fakt e bën të domosdoshme që mate- 
rial faktik të shihet me shumë kujdes për të dallu- 
ar gjendjen origjinale dhe shtesat apo ndryshimet 
e mevonshme në banesë. Prandaj për disa shembuj 
do të jepet gjendja e tyre fillestare, arriiur mbas 
studimit përkatës të fazave të ndërtimit. 

Rruga e zhvillimit te banesës popullore qytetare, 
gjatë shekujve në shqyrtim, shënon një ngritje të 
vazhdueshme. Baneisa, brenda një kuadri historik të 
caktuar, i ëshfë përgjigjur nivelit të zhvlllimit të 
shoqërisë qytetare, diferencimit klasor të kësaj sho- 
qërie, duke arritur në realizime të larme që pasqy- 
rojnë qartë këtë gjendje. Ecuria e banesës qytetare 
shqiptare ndjek atë i ë zhvilhm it të p^gjfthshëm 
\ ek on om i ko- shfl ae roi r \c ~van di t , ^HvTflim in h^torflc të 
tij. Ndryshimet e rëndësishme historike, që prunë 
vitet rreth mesit të shek. XIX, -në zhvillimin ekono- 
miko-shoqëror të qytetit me lindjen dhe zhvillimin 
e marrëdhënieve kapitaliste, lëviz.ja e madhe politi- 
ko-kulturore e Rihndjes. shanojnë cakun e përafërt 
të kufirit kohor ndërmjet dy grupeve të msdha te 
banesës qytetare shqiptare. Gjrurji_i_pajië. i cili i për- 
ket shok. XV"! deri rreth mesit të shek. XIX, lidhet 
me mbisundimin e ekonomisë feudale, ndërsa gru pi 
i dvtë. që i përket gjysmës së dyte të shek. XIX 
dhe ffflirnit të shek. XX, lidhet me zhvillimin e ma~ 
rrëdhëriieve kapitaliste. Natyrisht kufiri kohor, që 
ndan këto dy periudha, pra vitet rreth mesit të shek. 
XIX, nuk janë një ndarje e prerë. Ashtu si në të 
gjitha proceset historike, lindja e së resë nuk kry- 
het si një akt i menjëhershëm dhe i vetem, por ajo 
lind në gjirin e së vjetrës dhe duke provuar epërsi- 
në e saj grsdualisht bëhet dukuria mbisunduese. 
Prandaj dhe gjatë gjysmës së dytë të shek. XIX, ti- 
pat e vjetër, ku më shumë e ku më pak, vazhduan 
të ndërto'hen, duke pësuar dhe vetë ata ndryshimet 




të rëndësishme, derisa banesa e re siguroi pëxfundi- 
misht parësinë. 

Grupd i parë i banesës qytetare shqiptare i për- - ; 
gjigjet atij realiteti ekonomiko-shoqëror, kur mbi- 
sundonte ekonomia feudale prodhimi i vogël artiza- 
nal i mallrave brenda sistemit të esnafëve, Copëzi- 
mi ekenoniik, gjatë" kësaj periudhe, lidhjet e dobëta 
ndërkrahime, si dhe pesha e elementit feudal në je- 
tën ekonomike dhe pohtike të qytetit kanë një ndi- 
kim të qartë mbi karakterin dhe tipologunë e bane- 
sës. Realiteti ekonomiko-shoqëror i kësaj permdhe 
pruri pabarazi zhvillimi, madje dhe natyra pak a 
shumë të ndryshme të qendrave të ndryshme qyte- 
tafe. Ky fakt u pasqyrua në banesën qytetare me 
nj_e tipologji të larme, e cija kisb.te n,jë përhapje tc- 
rritorip.le relativisht të kufizuar dhe karakteristika 
qartësisht të spiikatura 

I.indja dhe zhvillimi i marrëdhënieve kapitaliste, 
p ruri ndrvsihiTnp të rëndfeishnie në jeitëaa ekonnmi- 
loqërore të qytetit, rrjedhimisht dhe në struk- 
1 5r~a! klasore të tii. Ky realitet ka ndikim të ploto 
mbi tipologjinë e banesës qytetare, mbi karakterin e 
sa]". Karakeristikat e borgjezisë si klasë, kërkonin t8 ■ 
karakterizoheshin dhe në banesë, duke pasqyruar 
kështu një mënyrë të re jetese.. Banesa shqiptare e 
ndjeu menjëherë këtë, duke u orientuar shpejt drejt 
kërkesave të kohës, me_ arritje të rëndesishme. Kjo 
kthesë pati intensitete dhe drejtime të ndryshme në 
qendra të ndryshme ne përputhje me natyrën eko- 
nomike të qyteteve, strukturën klasore si dhe tradi- 
tës ndertimore në fushën e banesës. Forcimi i lid.li- 
jeve ndërkrahinore, forniimi i tregut kombëtar, thje- 
shtëzimi i strukturës klasore të shoiqërisë q\_tetare, 
prunë në një prirje të theksuar unifikuese në tipo- 
logjinë e banesës qytetare shqiptare. 

Të dy grupet e mëdhenj të banesës qytetare shqip- 
tare që përfshijnë nqë periudhë thuajse pesësheku- 
llore, megjithë ndryshimet thelbesore ndërmjet ty- 
re, janë hallka të.një zhvillimi të natyrshëm dialektik, 
r>ë të cilin hopet janë një moment i rëndësishëm. 



BANES/V QYTETARE (SHEK. XVI — MESI SHEK. 

XIX 

Banesa qytetare e periudhës prej shek. XVI deri 
rreth mesit të shek. XIX, karakterizoiiet nga nj° ti- 
pologji e pasur me një shpërndarje të pabarabartë I 
ter'ritoriale. Për klasifikimin tipologjiik të banesës si 1 
kriter bazë do> të merret tipari më i rëndësishëm, ai \ 
i kompozimit p'lanimetriko-volumor. Mbi kriterin \ 
e mësipërm banesën qytetare shqiptare, gjatëkësaj \ 
periudhe mufid të kksifiikohet në 'katër tip-:? : 1) Ba- 



— 448 — 



nesa me «shtëpi zjarri përgjatë dy katev^» (banesa 

Jjganase), 2) Banesa me hajat. 3) Bamesa me çardak. 

r4w Kulla qytetare (banesa gjirokastrite), Natyrisht 

Tfp tipologji nuk parjashton zgjidhe të tjena, të cdat 

duko pasur të njëjtin program, për arsye të ndrysh- 

me, nuk i permbahen ngushtësisht kësaj. 

Banesat e një tipi i bashkojsnë tiparet e përbash- 
këta konipozicionale, afërsitë r»ë zgjidhjet e veçanta 
arkitektonike dhe konslruktive, p#r këto tipare dhe 
zgjidhje kanë një shtrirje telativisht_të gjerë, duke 
mundëS'Uar •kështu përfshirjen brenda tipit të një 
larmie të madhe zgjidhjesh, pa iu shmangur karak- - 
teristikave thelbësore të tipit. f*ikërisht këto zgji- 
dhje të veçanta, përbëj'në variamtet e ndiyshme të 
një tipi, të cilat dulte përfshirë një numër të caktu- 
ar arritjen, japin dhe rrugën e zhvtf&mt të ti^it. 
Variantet e një tipi, dallojnë nga njen-tjetri krye- 
sisht nga ndryshimet sasiore. Vetëkuptohet se tipa 
të ndryshërn kanë mumër jo të barabartë variantesh, 
duke pasqyruar kështu mundësitë e ndryshme për 
zgjidhje, brenda kuadrit të tipave të ndryshëm. 

Variantet dhe në disa raste nënvariantet e një ti- 
pi, duke kaluar nga e thjeshta ne të zhyilluarën, 
pasqyrojmi: rrugën dialektike të ecurise së tij, e cila 
kaloin nga lindja, zhviihmi e deri tek fundi. Kjo eeu- 
ri ndjek zhvillimin e vetë shoqërisë, në një periudhë 
fcë caiktuar dhe kur tipi ka dhënë gjithçka e nuk 
ndjek më dot zhvillimin e shoqërisë, vjen momenti i 
mohimit dialektik të tij, që shoqërohet me tindjen e 
një tioi të ri. 



Banesa mn shtëpi zjarri përgjatë dy kateve 
(banesa tiranase) 

Kjo bamesë përbën një nga tipat imë të lashtë dhe 
njëherazi më karakteristikë të banesës shqiptare. Ky 
tip ka një shtrirje territoriale të kufizuar në qyte- 
tet tona. Përhapjen me' të gjerë dhe thuajse të vet- 
me ai e ka në rretliin dhe qytetin e Tiranës, hndja 
e të cilit rreth filMrnit të shek. XVII u bë me zhvi- 
llimin e fshatit të mëparshëm, nga mevoja për një 
teg në trevën e begatshme bujqësore përreth. Një 
shembull i vetëm në Kavaje tregon per kaorakterim e 
theksuar lokal të këtij tipi, ndersa në fshatrat për- 
reth Tiranës këtë banesë e gjejmië mfaft të përha- 
pur. Kjo shtrirje e kuf izuar e kësaj banese, veçanë- 
risht në qytet dhe fshatrat përreth lejon që krahas 
emërtimit, që niset mga karakterizimi i një tipari të 
rëndësishëm kompozicional të qëndrojë dhe ai që li- 
dhet me vendshtrirjetn e tij. Mungesa e plotë e dati- 
meve në këto banesa e bëm të pamundur vendos.jen 
e saktë në kohë të saj, por të dhënat gojore tregoj- 



fl 



në se shembujt ekzistues, më të hershëm, mund lë 
shtyhen deçi aty nga mesi i shek. XIX. Numri rela- 
tivisht i paktë i shembujve që ruhen ende sot dhe 
për më tepër ndryshimet e mëdha që ka pesuar kjo 
banesë gjate shek. XX, kryesisht për shkak të pri- 
mitivizimit të saj, kanë bërë të domosdoshme studi- 
me të veçanta thuajse për çdo banesë me vlerë, për 
të përcalktuar ndryshimet në kohë, pra dhe fazën fi- 
llestare të saj. 

Banesa tiranase ndërtohet mbi një truall mjaft të 
gjerë, rrethuar me mure të lartë. Ajo përgjithësisht 
nuk kufizohet me rrugën. Porta e hyrjes, dykatëshe, 
është me përmasa të mëdha, disa herë në njërën 
Ilegër ndërtohet një tjetër më e vogël, e cila përdo- 
ret zakonisht, Në oborTin e gjerë me pemë dhe 
kopsht ndërtohet pusi, një rruginë shtruar me kall- 
drëm lidh zakondsht portën e Jashtme me banesen. 
Ambientet ndihmëse për strehimin e kafshëve nuk 
kanë munguar, por sot është vështirë të gjykosh mbi 
formën e tyre. 

Banesa tiranase në planin kompozicional kanakte- 
rizohet nga një zgjidhje origjiinale, e_cila nuk ka pa- 
ralele me asnjë nga tipat e tjerë të banesës qyteta- 
re sihqiptare, Në këtë zgjidhje vendin kryesor, duke 
qenë qëndra e kompozimit, gjatë gjithe ecurisë së 
varianteve të banesës tiranase, e zë shtëpia e zjarrit. 
Ky ambient ku zhvillohet e gjithë jeta e përditshme, 
madje në variantet e thjeshta dhe fhhet, daflon nga 
të rjerët, jo vetëm nga vendi në kCTOrxjzimin, por 
dhe nga përmasat e tij, si në sipërfaqe ashtu dhe në 
volum. Duke u nisur prej varianatdt fillestar në të 
cilin krejt banesa është vetëm shtëpia e zjarrit, e 
dferi te ai më i zhvilluari, shkallë-shkallë ambienti 
qendror vjen e qarkohet derisa në të tri faqet e tij 
ngrihen amibente banimi, kryesisht me funksionin 
e odave për çif tet, Lartësia relativisht e madhe e shtë- 
pisë së zjarrit. përdhese, që arrin dert rreth 5 m ka 
mundësuar që ambientet perreth. të zhvillohen në 
dy kalet që e qarkojnë. Të gjithë ambientet që e 
rrethojnë shtëpinë e z]ar!rit janë në ndërlidhje të 
drejtpërdrejtë me të. Kjo ndërhdhje me katet e si- 
përme të ambienteve rrethues sigurohet nepërmiet 
mafilit, një Hoj ballkoni i brendshëm. Ky element 
karakteristik i banesës tiranase tak i cili të çojnë 
shkahë të lehta druri, është një dukuri që si kon- 
cept është i njohur në mbarë banesën qytetare shqip- 
tare, por ne tipin në shqyrtim, si nga funksionet ash- 
tu dhe nga trajtimi arkTtektonik, paraqit vecanti të 
dalluara. Së pari në variantet e thjeshtë, mafili ishte 
një sipërfaqe banimi që i shtohej asaj të shtëpisë së 
ziarrit dhe që shërbente kryesisht për fjetjen e të 
rinjve. Më vonë, kur 'shtëpia e ziarrit fitlon e rre- 
thohet me ambiente te'tjem. mafili (fag. 1) fillon të 



— 443 



marrë dhe furikslone të qarta ndërlidbëse, ndërmjet 
shtepisë së zjarrit dhe ambienteve të katit të parë. 

Siç u përmend, banesa tiranase është zhvilluar në \ 
kohë duke pasur pikënisje variantin më ië thjeshtë, 
atë me një ambient të vetëim, shtepinë e zjarrit, Sot 
nulk ndeshet ndonjë shembull i këtij varianti, por . 
qënia e tij është e padyshimtë, madje në rrethin e ' 
Tiranës takohen ende pak shembuj të tillë. Në këtë 
variant ambienti i vetëm i banimi ë&htë shtëpia e 
zjarrit, të cilën vendasit e shqiptojnë +-shtëpi zjer- 
mi*, apo «shpi buke»-. Sipërfaqja e tij luhet nga 
30-35 m 2 , në plain ai ka formën e katërkëndeshit 
— ~^enddrejtë. Në këtë ambient gjejmë gjithmonë vat 
resu e cila ndërtohet në shumicën e rasteve në dre" 
tim t,ë boshtit gjatësor, rreth 1,5-2 m larg murit për- 
kundrejt, Vatra, është një nga elementët kryesorë 
të këtij ambienti, e cila shërben për ngrohje dhe ga- 
tim. Vatra. ndërtohet drejtpërdrejt mbi truall. aio ka 
formë drejtkëndëshe e rtdare në dy sipërfaqe me ni- 
vele të shkallëzuara. Në pjesen e ulët ndodhet gro- 
pëza_e zjarrit. Mbi vatër, kapur në njërin nga trarët 
e çatisë varet «fcamostra», një zinxhir hekuri ku 
varet ena e gatimit mbi zjarr, Tymi gjen rrugëdalje 
ndërmjet tjegullave, mbasi shtëpia e jtjarrit nuk ka 
tavan, Pranë vatrës gjejmë zak'onisht «shtratin» si 
vendfjetje, Ai është një podium i ngritur rretih 50 cm 
mbi truallin, Në muret e shtëpisë së zjarrit ndërto- 
hen dollapë, apo kamare. «Sergjenëi>, disa dërras.i 
të vendosura horizontalisht në nj'ërën apo disa faqe, 
shërbejnë për vendosjen e enëve të kuzhinës. Ma- 
fili, ëshië elementi që gjallëron më shumë, me volu- 
min dhe trajtimin e tij, brendësinë e këtij ambienti 
të thjeshtë. Ndriçimi i shtëpisë se zjarrit arrihet 
kryesisht me anën e baxhove, një apo dy prej të ci- 
lave ndërtoheshin gjithmonë mbi vatrëtn. 

Përpara shtëpisë së zjarrit ndërtohej h a jati, që 
mbulohej me të njëjtën çati të shtëpisë së zjarrit. 
Balli i tij formohet nga shtylla druri, Hajati krijon 
një sipërfaqe te mbrojtur para hyrjes, e cila shër- 
bente për përpunimin e produkteve buqësore, puni- 
min në avlemend etj. 

Synimi për të ruajtur shtëpinë e zjarrit si bërtha- 
më të kompozimit, funksionet e saj të rëodë'sishmi 
në jetën familjare, si dhe kompoziml i theksuar i saj 
në lartësi. kushtëzuan zhvillimin e mëtejshëm të va- 
rianteve të rinj jo me shtrirje hoilzoniale. Kështu 
sigurohej parësia e shtëpisë së zjarrit nga ana fun- 
ksionale. ^arianti i dytë i hanesës tiranase karakte- 
rizohet nga ndërtimi me kat, përbri njërës nga fa- 
qet anësore Te stuepise së^zjarrit. Shembull i rrallë 
i këtij varianti është banesa (fig. 2) në Rr. L. Shllaku 
Nr. 3 në Tiranë. Banesa formohet nga tri njësi kom- 
pozicionale, shtëpinë e zjamt që zë volumin krye- 



sor dhe ka lartësi të madhe, duke Iejuar ndërtimin 
në krahun e majtë (e djathta e vrojtuesit) të dy am- 
bienteve me lartësi të përbashkët dhe ajo e shtëpisë 
së zjatrit.Hajati i gjerë, që mbahet nga shtylla dru- 
ri është ndërtuar përbri ballit kryesor të banesës. 
Shtëpia e zjarrit me hyrje nga hajati, nderlidhet së 
brendshme me shkallë druri me odën e miqve, e ci- 
la si rast i rrallë, ka përpara saj një cardak të vo- 
gël. Për arsye të kuptueshme funksionale, oda e miq- 
ve e ka hyrjen kryesore të veçanbe, e cila sigurohet 
nëpërmjet shkallëve prej druri, q€ zhvillohen bren- 
da volumit të hajatit. Quri. një lloj depoje e banes : . . 
oshtë i ndërtuar nën ambientet në kat, duke qenë 
gjithashtu si oda e miqve në ndërlidhje të diejtpër- ' 
drejtë me shtëpinë e zjarrit. qendrën funksionale të 
banesës. Ky shembull është veçanërisht mc vlerë 
për të treguar fillimin e një zhvillimi të rëi dësishëm 
të banesës tiranase, që shprehet me ndërtimin për- 
bri tc shtëpise së z-jarrit të ambienteve që zhvillo- 
hen në dy kate, duke u përfshirë brenda lartësisë së 
shtëpisë së zjarrit, 

Në këtë variant mund të përfshihet dhe një sheim- 
bull më i zhvilluar, banesa (fig. 3j në Rr. T. Tashko 
Nr. 4 në Tiranë, rikonstruksioni i së cilës është i 
mundur të arrihet, Në dallim nga shembulli i parë 3 
këtij varianti, banesa në fjalë ka një zhvilom më të 
madh planimetrik. Shtëpia e zjarrit, guthë duke ru- 
aftur parësinë kompozicionale. praktiidsht Tillon të 
humbasë disa funksione, lidhur me shuminnin e am- 
bienteve të banimit. Gjithashtu një vend ts rëndë- 
sishëm në kompozim merr dhe çardaku i gjerë, i ci- 
li përgiysmon volumin e hajatit, siç ishte ai në va- 
riantin e dytë. Banesa kështu fiton jo vetëm në ele- 
mentët dhe skemën funksionale. por edhe në vLerat 
arkitektonike. Vecanërisht gjallërohet pamja krye- 
sore e cila bashkon në menyrë organilke bilokun e 
mbyllur me pjesën e lehtë të hajatit dhe çardakut. 

Në variantin e tretë, konceoti i qaVkimit të shte- 
pisë pëziarrit merr një zhvi'Ilim më të madh. Ajo 
"tasjFnTështë ndermiet dy blloqeve të zhvilluara anë- 
sore, si dhe hajatit e cardakut përballë tij. Banesa 
(fig. 4) në Rr. Ali Pashë Gucia Nr. 4 në Tiranë ësh- 
të shembull tipik i këtij varianti. Komrpozrmi i Vii - 
sai banese shquan për sjmetri karshi nië aksi. Në 
qendër është vendosur shtëoin e ziarrit dhe përpara 

saj haiati dhe cardaku më igjere për të siqumar 
nderlidhie të dreitpërdreite të ambienteve fundore 
me ata të hapurit. Shtëpia e zjarrit mbetet bërtha- 
ma qendrore kompozicionale, duke pasur ndërlidhje 
të dreitpë'rdreitë apo nëpërm^et ambdenteve të hapur 

me të ffiitoha kthinat. Zqiidhie disi e vecantii ërçhtë 
aio e ndërimit të shkallëve që ndërlidhin shtëpinë e 
ziarrit me ambienet e katit përbri saj. Këto nuk 



— 444 — 



l 

\ 



zhvillohen në volumin e shtëpisë së zjarrit por në 
atë të ambienteve anësorë, duke zëvendësuar kështu 
nevojën e një rnafili të zhvilluar, i cili tashme do 
të kishte vetëm funksione ndërlitihëse. Ambientet e 
katit, përbri shtëpisë së zjarrit janë trajtuar me vo- 
lumet karakteristike të musandrave, i cili ndestiet 
rëndom në ambientet e varianteve të zhvilluara të 
banesës tiranase. Banesa ka një trajtim të goditur të 
pamjes kryesore, ku vendin kryesor e zë pjesa që:i- 
drore, e cila theksohet mirë, duke qenë ndërmjet dy 
blloqeve anësore. Ky variant në kompozimin e tij ka 
paralele me variantin e zhvilluar të banesës me çar- 
dak, 

Varianti më i zhvilluar dhe njëkohësisht më ka- 
rakteristiku, i banesës tiranase, arrihet me mbylljen 
e plotë të shtëpisë së zjarrit nga ndërtimet me kat, " 
l në të katër anët e saj. Kështu banesa tiranase arrin 
\ në pikën më të lartë të zhvillimit të konceptit të saj 
Vthemelor kompozicional. Shembulli tipik i këtij va- 
^rianti ës-htë banesa (fig. 5) në Rr. V. Luarasi Nr. 14 
në Tiranë. Ndryshimet që ka pësuar kjo banesë në 
kohë, e bëjnë të vështirë likonstFuksionin ç saktë të 
saj, megjithëkëtë dhe në gjendjen e sotme kuptohet 
qartë parimj kompozicional. Ai synon të ruajë pa- 
rësinë funksionale të shtëpisë së zjarrit, e cila tash- 
më është qartësisht berthama e 'kompozimit. Një 
problem i rëndësishëm për të siguruar këtë parësi 
qëndronte në sigurimin e ndërlidhjes së tij me aim- 
bientet përreth. Me ambientet e katit përdhe kjo si- 
gurohej lehtë, duke u detyruar dhe për kalime nga 
një ambient në tjetrin, ndërsa ndërlidhja me katin 
e sipërm është zgjidhur në një mënyrë shumë të go- 
ditur nëpërmjet një mafili tepër të gjerë (fig. i). Ai 
zhvillohet në formën e një ballkoni të brendshëm në 
tri faqet e shtëpisë së zjarrit, me përjashtim të asaj 
që kishte afër vatrës. Dy palë sjikalle, përkundrejt 
njëra tjetrës, siguronin kali,min në mafil dhe nëpër- .i 
mjet tij në ambientet e katit. Kjo zgjidhje ka mun- |^ 
dësuar ndërhdhjen me një numër minimal shkallësh 
duke cënuar kështu relativisht pak sipërfaqen e 
shtëpisë së zjarrit. Ky shembull paraqit arritjen më 
të goditur të shtëpisë së zjarrit, e cila pasurohet 
nvjaft me mafilih, që qankon atë në nivelin e katit 
të sipërm të ambienteve perreth. 

Në disa banesa gjendet i ndërtuar, zakomisht më 
vonë, një ndërtim i veçantë me kat, «konak», i cili 
shërbente si shtëpi miqsh, ne dallim nga rastet e za- 
konshme, kur ky ambient përfshihej në vetë bane- 
sgn. Një shembull me interes jo vetëm tipologjik, 
por dhe përsa i përket trajtimit arkitektonik, është 
shtëpia e miqve (fig. 6) në Rr. H. Tasiai Nr. 40 në 
Tiranë, e cila ështe ndërtuar në vazhdim të" banesës 



3ë mirëfilltë. Kjo ndërtesë është dykatëshe, në të ci- 
lën spikati kati i sipërm, me odën e miqve, i clli ka 
anash një qoshk te mbyllur, nclërsa qarkohet nga 
balli me një ballkon mjaft të shtrirë, karakleristik 
për zonat fshatare përreth. Oda e miqve shquan për 
dekoracionet e tavanit në dru si dhe përpunimin e 
tamburit të oxhakut, Streha e gjerë dyfishe, mbaj- 
tur nga mbështetëse druri, qoshku si dhe ballkani, 
pasurojnë mjaft d.y pam.jet e lira të ndërtesës të ci- 
lat jan^ mjaft dinarnike dhe të larme në krahasim 
me trajtimin përgjithësisht të qetë dhe k> të' pasur 
të banesës tiranase. Duke gjykuar nga trajtimi i de- 
korit të brendisë së odës së.miqve, ndërtimi i kësaj 
shtëpie miqsh duhet t'i përkasë gjysmës së dytë të 
shek. XIX. 

Banesa tiranase si në pamjen e jashtme, ashtu dhe 
në brendësinë e saj karakterizohet nga një trajtim i 
thjeshtë i elementeve arkitektonikë. Së jashtmi të 
bie në sy volumi i saj i madh, format e thjeshta vo-' 
lumore, që thyhen deri tJSiku vetëm nga sipërfaqet e 
hapura të hajatit dhe çardakut. Brendësia, veçanë- 
risht ajo e shtëpisë se zjarrit eshte tepër e thjeshtë 
dhe utilitare, vetam ambientet e banimit dhe veça- 
nërisht oda e miqve dallohet per rnje përkuidesje në 
planin dekorativ, i cili gjithsesi qendron prapa tipa- 
ve të tjerë të banesës qytetare të grupit të parë. 

Banesa tiranase, ashtu si 3he ajo e mjaft qendra- 
ve të Shqipërisë së Mesme, ndërtohet me qerpiç, 
dhe përforcohet me breza druri, ndërsa si lidhës 
përdoret baita e punuar. Ndërtohen dhe mure me 
skelet druri veshur me thupra apo me paretka. Len- 
da e drurit përdoret në konstruktin e catisë, dyshe- 
metë, dyert dhe dritaret. Çatia mbulohet me tje- 
gulla të lugëta. 

Banesa tiranase është tipi më origjinal i banesës 
popullore shqiptare, koncepti i thjeshtë kompozicio- 
nal dhe roli tepër i rëndës'shëmi shtëpisë së zjarrit 
tregon se ai ëahtë një tip i lashtë. Ky tip dal'.on pëi 
një farë primithdzimi si dhe për ndikimin në kom- 
pozimin e tij të mbeturinave te familjes së madhe 
patriarkale. Këto hedhim dritë të qarte mbi karakte- 
rin e ekonomisë së kësaj qendre, e cila, krahas pro- 
dhimit zejtar, siguronte në një pjesë të konsideru- 
eshme jetesën me ekonominë bujqësore dhe blegto- 
rale. 

Zhvillimi i banesës tiraanase veçanërisht në varia-_ 

antet e thjeshtë të saj, tregon qartë se ajojpër nga 

koncepti u largua shumë pak nga banesa fshatare e 

] zonave përreth, ndërsa ne trajtimin e brendësisë së 

/ disa ambienteve dhe veçanërisht odës së miqve, ajo 

| shkëputej. da llueshëin prej saj. 

( ^Baqesa me ha^at."i Ky tip bainese bën pj»esë në 

grupm e banesave të hapura, të crlat dallohen për 



— 445 



vendin e rëndësishëm që zenë në to tremat e hapu-j; 
ra, të cilat kanë funksione të rëndësishme jetësore. 
Banesa me hajat, ashtu si dhe ajo tiranase, është një . 
tip mjaftila§hiË_Në dalliim nga banesa tiranase me 
një shtrirje shumë të kufizuar ndër qytetet tanë, 
banesa me hajat ka një shtrirje më të gjerë. Ajo,i 
është e përhapur gjerësisht në qendrat qyte:are të 
Shqipërisë së Mesme si tipi mbisundues në Elbasan, 
Kavajë dhe Peqin e njohur, në Tiranë. Shembuj 
shumë të rrallë' tregojnë se ajo njihej dhe në disa 
qendra të tjera qytetare. Për shtrirjen kohore të kë- 
saj banese, nuk dihet gjë e sigurtë mbasi mungojnë 
datimet, por të dhënat gojore të çojnë të pohosh se 
shembuj ekzistues, përgjitriesisht, i përkasin gjys- 
mës së dytë të shek. XVIII dhe kryesisht gjysmës së 
parë të shek. XIX. Njohja e gjerë e këtij tipi që në 
lashtësi në trevat Ballkanike, bëfnë të qartë s a . s ,es k. 
XVIII, është një kufi kohor mjaf t i vonë për ta ven- 
dosur si fillim të shfaqjes së tij. Ndërtimi i kësaj 
banese duket se vazhdoi dhe gjatë giysmës së dytë' 
të shek. XIX me ritme më të pakta, mbasi ndërkohë, 
sidomos në Elbasan kishin filluar të hyjnë tipe të 
tjerë, që i përgjigjeshin më mirë zhvillimit të mëny- 
rës së jetesës. 

Banesa e hapur me hajat, ndërtuar në trojet e 
rrafshët dhe të gjerë të qyteteve të Shqipërisë së 
Mesme, ka përpara oborre të mëdhenj. mie gjelbërim 
të dendur. Veçanërisht në Elbasan, ku dendss^a e 
ndërtimeve është relativisht më e madhe se në qen- 
drat e tjera, në shumicën e rasteve banesa del në 
irugë me njërën apo të dv faqet e saja. Muret rre- 
thues ndërrjriten nga porta e hyrjes, zakonisht me 
formulim të thjeshtë dhe mbuluar giithmonë (fi^. 7) 
me cati. Në mjaft raste përveç banesës se mirëfilltë, 
pranë hyries kryesore ndërtohet n.ië godinë e ve- 
çantë që shërben si shtëoi miqsh. Sh°mbuj shum : ? të 
paktë janë të tipit me hajat, natyrisht me përmasa 
më të vogla ndërst zakonish+ shtëoia e miave është 
banesë e mbyllur me kat. Përçiithësisht këto janë 
ndërtime më të vona se vetë banesa. 

I £jp_iibaneses me_Jiajat_k_ar^terizoh^^nga^kom- 
pozuTiT'TlirifrtrtJr'TrT" radhë volumesh^ të hapur e të 
mbyllur, jane vendosur paralehsht njëri tjetrit. Në 
ballë aëndron hajati, në pjesën qëndrore ambientet 
e banimit, ndërsa në pjesën fundore, përgjithës'sht 
me lartësi më të vogël, ndërtohen ambiente ndihmë- 
se. Numri i ambienteve të banimit është i ndryshëm 
sipas variantit. Ata në çdo rast kanë ndërlidhje të 
drejtëpërdrejtë me hajatin dhe qurin dhe zakonisht 
kanë dhe ndëriidhje të brendshme ndërmjet tyre. 
Banesën me hajai, e gjejmë çjitbmonë perdhese, por 
në, dallim nga qendrat e tjera, në Ëlbasan ajo tako- 
het relativisht mjaft e ngritur nga toka 40- lOff cm. 



(P 



Pikërisht nga kjo karakteristikë ajo merr emrin 
«dollmallije» d.m.th. e mbushur. Ky tipar lokal, siç 
duket, është diktuar nga përmbytjet në qytet une ** a 
synim i për t'u n.gritur nga truaHi. 

, Hajati është një -^?ërbërëis shumë i rëndësiihëm i 
kësaj banese. Ai nuk zhviilohet gjithmonë me të 
njejtën madhësi dhe organizim planimetrik. Në Ti- 
rani;. Kavajë dhe Peqin, ai përgjithësisht nuk an\n 
përmasia të mëdha në gjerësi, ndërsa në Elbasan ha- 
jati është zakonisht me sipërfaqe thuajse të bara- 
bartë me atë të ambienteve fcë banimit dhe trajtohst 
me përkujdesje të veçantë. Elementi më me rëndësi 
i hajatit në banesan elbasanase eshtë sofaja , një po- 
dium (fig. 8) i ngritur mbi nivelin e hajatit. p 'rdhes 
apo i shtruar me dysheme, i cili në ballë kufizahet 
me parmakë, në kuotë me te lartë se pjesa tj*t 'r ba- 
llore e hajatit. Sipas rastit, banesa ka brenda /olu- 
mit të-hajalit, një ose dy sofra simetrike, në zonat 
e qeta nga rrymat e kalimit. Në raste te rralla për- 
tej sipërfaqes se hajatit, rjërbri sofasë së zakons^me, 
ndënfaihet nië e dytë (fig. 9) me sipërfaqe më të lar- 
të se e para, në të cilën krijohet vetëm një ambient 
i uiët me funksione ndihmëse. Ky zhvillim, përpara, 
i planimetrisë së haiatit, mbuluar njëlloi si ai me ca- 
ti, rrit miaft sipërfaqen e hapur të shfry 4 ëzueshme. 
Sipërfaqet e mureve përbri qoshqeve trajtohen me 
dollapë muri dhe kamare. Sipërfaqja e madhe e ha- 
ja*tit dhe sidomos tra]"tima i tii me m'ë diferencim te 
qarë të sipërfaqeve, shpjegohet me funksionet e mi- 
rëfillta të, banimit që marrin qoshqet gjatë stinëve 
të ngrohta të vitit. Sofatë, ianë dhoma të vërteta 
verore ku qëndrohet, pritet miku ano meiret ushqi- 
mi. madje dhe flihet. Kështu, në banesën e hapur 
me haiat keini një diferencim të the<ksuar në sipër- 
faaet e banuara, -Dërsa i nerket shfrytëzimit gjatë 
StiViflve të ftohta dlTe te n^rphta. 

Haiatin e gieimë z^konisht +ë mhvllur me mure 
në formë antesh por rdeshen dhe ras+e kur ndërt")- 
hen vetëm n.ië apo asnië i tillë. Orien^imi i ba^e^ës 
ire hfliat. ësht^ miaft i oë^aMnjar. aio zako^isht e 
ka pamjen krvesore me shikim nga jugu ose jug- 
-]""^a. apo iuç-t>erëndimi. 

Banesa e haour me haiat, ashtu si dhe aio tirana- 
se. oër vet<? koncep+in e sai i">mno'Hcional na nai-a- 
oitet n^ "i*i larmi refo+ivi<?M tg kif'Tinr varT,ir»t fs sh, 
d^e oi^ëTisht n^ dv t^ +il 1 e. n° vnri ;j n' t i 'm m" hn.^at. 
n^. fnrthj s halh^p dhe në varianti n p b^ne-?ës s° ko m- 
l^iTiitqr. oieseri^t rnHrrJ.b^e H^e tJiesërisht me kat, 
\^arianti ioarë ndërtohet me nie. dv p tri k+bma, 
por rirOnTsnt eieimë dhe më shTim^ pi t^Tq _+p nd^r- 
tiwra në formë vargu. Sot ban»W) me hajat me nië 
kthinë +ë vetme banimi nuk ndeshet më. nor qënia 
e saj provchet nga të dhënat gojore. Banesa me dy 



— 446 — 



dhe tre ambiente banimi përbri hajatit është më e 
pëlqyera. Një shembull tipik i banesës me dy kthi- 
na me hajat (fig. 10) është ajo në Rr. Kajo Karafili 
Nr. 4 në Kavajë. Ajo ka dy ambiente banimi r shtë- 
pinë e zjarrit dhe odën e miqve, në balle hajati mby- 
llet me dy mure anësore. Në pjesën e prapme jane 
ndërtuar dy «qure», qe mbulohen me zgjatimin e 
njërë flegër të çatisë. Në përgjithësi ambienti i qu- 
rit duket se së pari ka shërbyer si vend strehimi për 
kafshë. ndërsa më vonë me largimln përherë e më 
tepër nga ekonomia bujqësore. ai ka marrë funksio- 
nin e depos për nevoja të ndryshme familjare. Ha- 
jati, është me sipërfaqe relativisht të vogël dhe ash- 
tu si shtëpia e zjarrit nuk ka asnjë tavan. Një shem- 
bull tjelër më i përparuar, i të njëjtit lloj (fig. 11), 
është banesa në Rr, Brigada XV Nr. 34 në Elbasan. 
Ajo përsërit banesën e inësipërme përsa i përket 
numrit *t3ë ambienteve e kompozimit të _tyre, por da- 
Uohet nga ajo, sepse është e ngritur rreth 40 cm nga 
trualli dhe ajo gë ka më shumë rëndësi ka një traj- 
tim të përparuar ië hajatit i cih rritet mjaft në si- 
përfaqe. Ky i fundit kufizohet nga të dy anët me 
mure masive, duke mbetur i hapur vetem. në ballë. 
Përbri odës së miqve, në një sipërfaqe të qetë ngri- 
het sofaja, e ciia kufizohet në ballë me nje parmak 
të ulët. Dollapi dhe kamaret ne murin anësor tre- 
gojnë qartë, perveç të tjerave për funksioinet e ba- 
nimit që merr kjo sofa gjatë stinëve të ngrohta. Nga 
ana funksinonale në këte shembull "të bie në sy 
ndërlidhja e ngushtë e të gjithë ambienteve nëpër- 
mjet dy nyjesh të ngjeshura me hyrje, për të sigu- 
ruar ndërlidhjen e ambienteve të banimit respekti- 
visht me hajatin dhe qurin si dhe ndërmjet tyre. 

Banesa me tri kthina, gjithashtu- është mjaft e për- 
hapur në Shqipërinë e Mesme, me të njëjtat' ndry- 
shime që u theksuan më lart, ndërmjet Elbasanit dhe 
qendrave të tjera. 

Në banesën (fig. 12) e Rr. VII. Huta Nr. 65 në Ti- 
ranë, shtëpia e zjarrit, që zë vendin qendror dallo- 
het për përmasat, vatrën dhe sofanë e gjerë në pje- 
sën fundore. Quri, është ndërtuar në kramcn e dja- 
thtë zqiidhie kjo jo e rrallë në Tirainë, ndërsa oda e 
miqve ngrihet në krahun tietër. Haiati, është i thje- 
shtë pa sofa dhe mure anësore. Ambieo,tet kanë hvr- 
je n?a ha.jati dhe ndërlidhje së brend^hmi ndërrrrjet 
tvre. Banesa në Rr. A. Araoi Nr. 9 në Elbasan (fig. 
13). ka tre ambiente banimi, me shtëpine e zjaiTit 
në qendër dhe odën e miqve në krahun e djathtë, 
ndersa në fund janë ndertuar quret. Sipërfaqja e ha- 
jatit e ngritur 0,85 m nga trualli, trajtohet në tri pje- 
së, në atë qendrore me funksione ndërlidhëse dbe 
në dy anësoret, të ngritura nga rrafshi i hajatit, për 



të krijuar dy sofa. Sofatë janë shtruar e djathta me 
dysheme, sepse nën të është sajuar një ambient 
ndihmës, ndërsa e majta me baltë të punuar. Tri pa- 
lë shkaJIë të çojnë në pika të ndryshme të hajatit, 
ndërsa respektivi&ht çdo sofa ka dy këmbë shkallë 
Oda e<miqve, është e pajisur me kompleksin musan- 
dër-mafil, ajo ka një tavan të gdhendur në dru me 
rozetën qendrore në formë kazani, si dhe oxtaaiun 
dekcrativ. Kompleksi musandër-rnafil zakonisht i 
rnbyllur në odat e miqve, dhe i hapur në pjesën e 
mafilit, në ambientet e tjera, është shfaqje e zakon- 
shme në këlo banesa. Zhvillimi planimetrik i këtij 
kompleksi, krijon një parahyrje shumë komode për 
ambient, duke qenë përpara hajati i hapur, Banesa 
që kufizohet në dy ballë me rrugën, ka përpara një 
oborf të gjerë. Në këndin fundor, përbri rruges ësh- 
të ndëi-tucTr porta e hyrjes, si dhe një tjetër kundrejt 
saj, duke krijuar së bashku me odën e miqve në një- 
rin krah nië oborr të voeël. i cili rrnmdëson kalimin 
në në odën e miqve, pa hedhur shikimin në oborrin 
e banesës. Oda e miqve, më vonë, ka dhe derën e 
shërbimit nga oborri i banesës. Pranë kësaj ode ësh- 
të ndërtuar një lloi hajati, për larie teshash. Në k-a- 
hasim me shembullin paraardhës. ndërtuar në Tira- 
në, banesa në shqyrtim, dallohet qartë, si përsa i 
përket organizimit dhe traitimit të piesës së hnDUr 
të banesës. ashtu dhe përsa i përket disa veçantive 
në m>ënvrpn e ndërlidhjes dhe përpunimit dekorativ 
të odës së miqve. 

Krahas banesave përdhese me hajat, të ndërfuar 
për një familje, ndeshen dhe banesa të pëmgjiiura 
për dy familje, të cilat janë kompozime rreptësisht 
simetrike karshi n'ë boshti. Një shembull me shumë 
interes në këtë drejtim, madje dhe përsa i pëiket 
kompozimit, është banesa dyshe (fig. 14. 15). e k'hy- 
er në muze etnografik të qytetit të Kavajës, Ajo ru- 
an shumë mirë giendjen origiinale. Në formën pla- 
nimetrike ajo zhvillohet me dy Ikrahë, duke pasur në 
qendër dy shtëpitë e zjarrit dhe, përbri tyre respek- 
tivisht nga një ambient banimi. Përpara tyre janë 
ndërtuar dy sofa (fig. 16), ndërsa në vazhdim të tyre 
duke dalë pprtej ballit të hajatit janë ngritur dy odat 
e miqve. të ciiat, duke qenë relativisht te ulëta ka- 
në mundësuar sajimin e dy depove nën to. Ambi- 
entet e odave të miqve të kujtojnë sofatë dyshe, një- 
ra prej të cilave del përtej konturit katërkëndsh 
kënddrejtë te planimetrisë, zhvillimi i mëtejshëm i Ul 
cilave duhen mbajtur ambientet 'në fjalë. Në këtë 
zgjidhje sofatë, anash hajatit, humbasin pamjen e li- 
rë përpara, si dhe ngushtohen për^shkak të sipërfa- 
qes që mairrin ambieintet sanitare të odave të miqve. 
Prandaj këtu ndeshemi me një prirje të dukshme 



— 447 — 



për të kaluar nga banesa e hapur në atë të mbyllu- 
rën. Kjo banesë ka një zgjidhje shumë të goditur 
dhe të qartë f unfksionale ku bien në sy veçanërisht 
nyjet ndëriidhese përbri sofave të shtëpisë se zja- 
rrit, si dhe organizimi planimetrik dhe altimetrik i 
sipërfaqes përbri ambienteve të Riiqy^} dhe atij të 
banimit. Pamja e jashtme, e cila shkëputet ndijshëm « 
nga tri të tjerët të papërpunuara, shquan për kom- 
pozimin e shkrirë simetrik, në të eilin pjesa qendro- 
me hajatin e lartë, është në një kontrast të e->di- 
tur me blloqet anësore dhe ata të lehtë, për shkak 
të trajtimit me dritare të shumta. Trajtimi i mjaft 
elementëve të kësaj banese të shtyjnë të mendosh 
, ndërtimin e saj në gjysmëo e dytë të shek. XIX. 
) . Varianti tjeter i banesës së hapur me hajat, eshtë 
k dhe banesa e komfbinuar, e cila formohet n"a nië 
pjesë përdhese me hajat dhe nga tjetra me kat me 
çardak. Ky variant duhet konsideruar si pjesëtar i 
këtij tipi për arsye se pjesa përdhese ështe ajo kry- 
esorja nga ana f unlksionale. Duhet theksuar se tako* 
hen dhe zgiidhje kur banesa me kat nuk është e ti- 
pit me çardak. Kombinimi j të dy pjesëve, në këtë 
variant, bëhet me dy mënyra: së pari, duke përfi- 
tuar nga lartësia e madhe e banesës përdhese dhe 
fakti se ajo është mjaft e ngritur nga toka, nën të 
ni&itën ça+i. rn.-'ërto'ht nië tviesë me kat. Kurse sipas 
mënyrës së dytë pjesës përdhese, me hajat, i bashke- 
ngiitet banesa me kat me cardak, ose ajo e mbyllur. 
Shembul! tinik i rastit të parë është banesa (fig. 
17) në Rr. J. Kilica Nr. 3 Elbasan. Kjo banesë nën 
të njëjtën cati përfishin dy volume, duke qenë i pari 
përdhes ndërsa i dyti me kat. Pjesa përdhese është' 
e ngritur rreth 1 m nga trualli, në anën tjetër lartë- 
sia e katit është 4,2 m, duke mundësuar keshtu që 
pjesa dylcatshe të arrijë lartësi normale, pasi kati 
përdhe është pak i ngritur nga rrafshi i oborrit. 
Brenda volumit të haiatit fillojnë shkallët që të çoj- 
në në çardakuin e vogël të pjesës me kat. Kio zgjidh- 
je nuk ka përhapje të gjerë në Elbasan, ndersa në 
qendrat e tjera të Shqipërisë së Mesme mezi hasen 
pak shembuj. 

Zgjidhia e dyte. përfaqësohet mirë nga banesa në 
Rr. K. Gani Nr, 9 në Elbasan. Ne dallim nga zgji- 
dhja e parë, në këtë shembull pjasa me kat, e cila 
paraqit një variant të thjeshtë të baneses me Çar- 
dak, funksionalisht iidhet me pjesën përdhese vetëm 
nëpërmjet një kalimi, përndryshe ajo është e shkë- 
putur prej saj. Të gjitha ambientet e hapura të kë- 
saj banese jasië të mbyllijra mejrnure në formë an- 
tesh. Pjesa me kat e banesës duket se ka kryer f un- 
ksionin e shtëpisë së miqve, siç tregon jo vetëm 
përpunimi i kujdesshëm i odës së miqve, por dlie 
oborri i veçantë i saj, si dhe ndëriidhja e vetme e 



shërbimit me banesën mëmë. Më vonë me ndërtimin 
e një ode miqsh perkundrejt aaj, ajo siç duket nuk 
kryen funksionin. e odës së miqve. Zgjidhje të kësaj 
forme ndeshen më shpesh së^a rasti i parë, por në 
shumicën e tyre këto nukjane kcmceptuar të tiila 
që në krye, por më vonë ështe ndërtuar pjesa me kat. 

Banesa e hapur me hajat, është tipi mbisundues 
në qytetet e Shqipërisë së Mesme. Lidhja e këtyre 
qendrave me ekononiinë bujqësore, krahas zhvilh- 
mit të zejtarisë dhe tregtisë deri vonë nga fundi i 
shek. XIX, si dhe terreoii i rrafshët kanë kushtëzuar 
përhapjen e kësaj banese, e cila përsa i përket kom- 
pozimit lidhet mjaft me banesën fshatare të këtij llo- 
ji Karakterisitikë kryesore e këtij tipi, është lidhja 
e tij e ngushtë me oborrin, me natyrën, në kushtet 
e kiimës së butë mesdhetare. Trajtimi i hajatit, ve- 
çanërisht në Elbasan, flet qartë për rëndësinë e ma- 
dhe f unksionale që merr sipërfaqja e hapur. e baine- 
sës në këtë tip. 

Përsa i përket trajtimit të përgjithshëm arkitek- 
tonik, banesa së jashtmi shquan vetëm për pamjen 
kryesqre_, mjaft transparente me dritë hije të thek- 
suara, 'dhe strehët e gjera të hapura, zgjatim i strulc- 
turës me lëndë të çarisë, e cila merr pjesë në kqn- 
ceptimin hapësinor të hajatit, duke theksuar karak- 
terin rustik të këtjj ndërtimi. 

Brendësia e smbienteve të banimit, me përjash- 
tim të shtëpisë së zjarrit, tepër primitiv dhe veça- 
nërisht e odës së miqve, është me reaiizime, që për- 
sa i përket trajtimit dekorativ, sidomos gdhendjen 
në.dru dhe më lrallë teknikës në struk-rgjiev para- 
qitet me një shkallë më të përparuar se ambientet e 
këtij lloji me banesën tiranase. Këto punime i për- 
kasin kryesisht dekadave rreth mesit të shek. XIX. 

Banesa e hapur me hajat, është e ndërtuar sipas 
qendrave të ndryshme me qerpiç, gurë lumi ose ka- 
ve, apo me kombirdmin e këtyre materialeve, duke 
vendosur poshtë gurin. Gjithmonë muratura qarko- 
het me breza druri. Takohen muratura me skelet të 
rnbushura me qerpiç, apo të veshur me paretka. Kon- 
struksioni i eatisë, është i tinik të vendit, strehët e 
hapura, S^fishe, në ballë, aakonisht rakordqMn në 
foimë harku në qoshet. Çatia mbulohet me tjegulla 
të lugëta. Ashtu si në Tiranë dhe në qendrat e tjera 
të Shqipërisë së Mesme kanë punuar mjeshtrat 
nd^rliies Hihrane. 
^gnesarae çardak) Ashtii si për dy tipat e mësi- 
përme~lmerTtrnrrfe cilëTe është përcaktyar nga ele- 
' menti më kaTakteristik kompozicional dhe tipi i tre- 
të i banesës qytetare shqiptare^mërtohet 'me çardak 
për shkak të roht të dorës së parë që luan ky ele- 
ment në mbarë konceptimin ejfësaj banese. Në da- 






— 448 — 



Uinj nga dy tipat e mësipërme, banesa me çardak ka_ 
një shtririe_^iritoriale__më të gj er ë, mad j e më të 

^aEe~pet iud FieT qe 



g jerëri jndërm jet Të^Eatër 

trajtohet. Çardaku srelement kompozicional takohet 
në të fcatër tipat, por vendi në kompozim si dhe fun- 
ksionet e tij, nuk janë të atilla që qënia e tij të për- 
fshijë këto variante në tipin në fjalë. Prandaj jo 
çdo banese që përmban cardak përfshihet në këtë tip. 
Disa variante të banesës tiranase, asaj me hajat si 
dhe të banesës g.jirokastrite, flasin qartë për këtë. 

Banesa me çardak takohet shpesh në Bera! më 
pak në Elbasan dhe është tipi mbisundues në Shko- 
dër, shembuj të pakët të varianateve të- thjeshtë të 
saj takohen dhe në Lezhë, Krujë, Korçë etj, Pra për- 
hapja e kësaj banese është sa e gjerë, aq dhe e pa- 
barabartë përsa i përket shtrirjes së sa^ në qendra 
të ndryshme, në raport me tipat e tjerë. Në dallim 
nga banesat e dy tipave të mësipërme, banesat me 
çardak përmpajnë në disa raste datime të cilat lejoj- 
në të krijohet një kuadër pak a shumë i qartë T ecu- 
risë së saj gjatë shek. XVITI-XIX. Të dhënat e shkru- 
ara dhe veçanërisht ato të udhëtarit turk të shek. 
XVII Çelebiut, lejojnë të pohohet se kjo banesë ësh- 
të njohur të paktën që ne shgk. XVI, duke marrë 
parasvsh se autori i mësrperm përmend elementë të 
zhviT.uar të çardakut si «qoshqe» dhe *shanishane» të 
cilat presupozojnë një zhvillirn të mëparshëm, rela- 
tivisht të gjatë në kohë, Ky tip u ndërtua në qyte- 
tet tanë deri atv rreth mesit të shekullit të kaluar, / 
ndërtsa në Shkodor dhe më voinë. 

Banesa me çardak, është ndërtuar përg^ithësisht në 

troje të rrafshët, ku ajo gjen mundesinë për zhvilh- 

min e plotë të saj. Prandaj numri më i madh i shem- 

bujve ndeshet në Shkbdër si dhe në lagjen Çlirimi 

(Murat Çelebi) të Beratit. Në këto troje, banesa me 

çardak zhvillohet lirisht e orietntuar, njëlloj si bane- 

sa me hajat, nga jugu, juglindja apo jugperëndimi. 

Por në disa raste të veçanta si në Berat, kjo banesë 

ndërtohet dhe në troje të pjerrët. Kjo rrethanë ka 

kushtëzuar si kompozimm volumor të shkallëzuar, 

ashtu dhe orientimin e detyruar, madje në disa raste 

dhe ng'a veriu. 

Pergjithësisht banesat me çardak te ndërtuara në 
troje të rrafshët rrethohen nga oborre dhe kopshte 
të gjerë dhe banesa rrallë del me njëren apo të dy 
faqet në rrugë. Oborri, nga rruga ka gjithmonë një 
portë te vetme. Trajtimi i saj ruan karakteristika lo- 
kale. sipas qendrave të ndryshme ku u përhap ky 
tip. Portat më të zhvMIuara ndeshen në Shkodër (fig. 
18), ato jajnë me përmasa të mëdha dhe në shumi- 
cën e rasteve të mbuluara me hark gjysmërrethor. 



Në dy muret anësore, në formë antesh, ndërtohen 
kamaret karakteristike. Këto porta që shquajnë për 
karakterin e theksuar paraqites spikatin qart'ë në 
sfoindin e mureve të lartë rrethues të banesës. 

Banesa me çardak, ashtu si zakonisht banesa e 
periudhes_jQëshqyi'tim., ka pasur në oborrin e saj 
fntoTei'time ndilimëoÇ] Këto janë kristalizuar dhe ru- 
^TrW^*T9lJrt^Vish^'mirë dexi vonë veçanërisht në 
Shlkodër. Një mdër këto ndërtime ndihmëse është 
^iOrevi a^ (shtëpia-përdhese ), e cila ishte përdhese, 
rfTe-rrJë r apo dy ambiante. Ajo shërbenie si kuzhinë 
verore dhe për funksione të tjera të dorës së dyfe. 
Një ndërtim karakteristik ndihmës, vecanli lokale e 
Shkodrës, është *kullajt-£arj^>>. Ajo është një ngre- 
hinë e thjeshtë me katffig. 19), duke qenë kati për- 
dhe stallë, ndërsa i sipërmi, i hapur në ballë, depo 
bari. Një ndërtim i rëndësishëm, krahas atyre të 
mësipërme, është dhe pusi, burimi i vetëm i ujit 
në Shkodrën e së kaluares. Karakteristikë e puse- 
ve të ndërtuar pranë çdo banese shkodrane është 
perpurdmi mjaft i arritur i grykave të tyre (fig. 2fl), 
prej një blloku të vetëm guri, i cili deltohet pasu- 
risht me motive të ndryshme. Disa prej këtyre gry- 
kave importoheshin dhe prej Venetikut. Pranë pu- 
seve vendosej një govatë guri për larjen e teshave. 
Banesa me çardak është një banesë me kompozim 
horizontal, duke qenë qendra e këtij kompozirni 
çardaku, me të cilin ndërlidhen të gjitha ambientet 
e katit. Kjo banesë me kat ka një ndarje të dallu- 
eshme funksincnale sipas kateve, kati përdhe është 
i pabanuar, ndërsa kati i parë i banuar, ndarje kjo 
'që shpreh natyrën .-jo thjesht qytetare të saj. Në 
zhvillimin e kësaj banese nga variantet e thjesht 
në ata të zhvilluarit, shihet prirja për uljen e rolit 
funksionajo-arkitektonik të çardakut i cili shkallë- 
-shkallë fillon të marrë funksione ndërlidhëse, dhe 
të humbasë funksionet e mirëfillta të banimit, që 
marrm gjaftë stinëve të ngrohta sipërfaqe të caktu- 
ara të tii. Banesa me çardak ka lidhie të qarta gje- 
netike me banesën me hajat, me të cilën ka bash- 
këjetuar për disa shekui. Shumë qartë kio lidhie 
shihet në variantet e thieshtë të të dy tipave. Me- 
giithë këto afërsi banesa me çardaik është cilësisht 
nië tmjnië i zhvilluar. aë dallohet thelbësisht nga - 
paraardhësja e tij, me mundësi më të mëdha për r<?a- 
lizime të perparuara, prandaj dhe ajo pati nje shtrir- 
ie më të gierë dhe arritie më të shënuara. 

Banesa me çardak. në dallim nga pararendësja e 
e saj, banesa me haiat. ka nië numër më të madh 
variantesh. Këto variante ianë shkallp zhvillimi nga 
banesa e hapur 3rejt asai të mbvllur. ora dreit 
humbies së funksioneve të dorës së parë që kishte 
oardaku në variantin fillestar. Kaliml nga një va- 

• 



449 — 



riant në tjetrin nuk bëhet thjesht si ndryshim sa- 
sior, me shtimin e odave të banimit, sipas një ske- 
me të caktuar, por ai bart kërkesa dhe koncepfce të 
reja për banesën, që më qartë shfaqen në humbjen 
e shkallëzuar të funksioneve të banimit në çardak. 

Banesa e tipit me çardak zhvillohet n ë tre vari - 
ante: ai me «çardak në gjithë ballin», me *çardak 
në rijë krah>» dhe me -s-çardak në qendër». Ky emër- 
tim shpreh përmbledhtas veçantinë e këtyre lloje- 
ve të banesës së hapur, lidhur me vendin në kom- 
pozim të çardakut. Variiain.t i më i thjeshtë, ai me 
çardak s^^iihë^ballin, ndërtohet zakonisrn me dy 
apo më shpesh me tre ambiente banimi. Ky variant 
duket se ka pasur një përhapje mjaft të gjërë, du- 
ke u parapëlqyer në krahasim me dy variantet e 
tjerë, të cilët në shumicën e rasteve ganë sajime më 
të vona mbi kompozimin origjinal të variantit fi- 
Uestar. Ecuria e ndryshimeve që ka' pasur varianti 
me cardak në gjithë ballin drejt dy të tjerëve, si 
dhe sipërfaqja relativisht e madhe e çardaikut, nuk 
përjashton mundësinë që kjo sipërfaqe të jetë pa- 
ramenduar si parapregatltje për kthimin e mëvon- 
shërn të qoshqeve në oda banimi. Banesa në Rr. G. 
Koroveshi Nr. 6, në Berat, eshtë një shembull shu- 
më i goditur i variantit te pare, (fig.21), me dy 
kthina banimi, shtëpinë e zjarrit dhe odën e miqve 
majtas. Përpara tyre zhvillohet çardaku i gjerë, nga 
sipërfaqia e të ciiit ngrihet një platformë e gjerë, 
përbri odës së miqve, që formon qoshkun kryesor, 
Më lartë tij, mbi pjesën fillestare të rampës së shka- 
llëv e prej guri, ngrihet qotshku i dylë më i vogel. 
Qnshku kryesor e ka të mbyllur faqen anësore, me 
një paret prej skelet druri, në të cilën janë ndër- 
tuar tre dritare. Ky trajtim arkitektonik i qoshqeve 
i shkëput ata krejtësisht nga pjesa tjetër e carda- 
kut, duke marrë këta të fundit funksionet o ambien- 
teve verorë për qëndrim. Të dy ambientet e bani- 
mit kanë karakteristika të njëjta kompoz^cinnalo: 
ato kuflzohen me njëri tjetrin nga dy komplekset 
murandër-mafil të vendosur shpinë më shpinë me 
njëri tjetrin. Ndërlidhja e tyre me çardakun sigu- 
rnhet përkatësisht mie nga një derë. por nië derë e 
tretë siguron së brendshmi ndërlidhjen ndërmjet të 
dy aimbienteve. Secili ambient ka ambientin e tij 
sanit^r. të cil^t dsHn për+ei konturit të planimetri- 
së. Si* rast i rallë duhet mbajtur qënja e një hyrje te 
veçantë nga prapa për odën e miqve, zgjidhj'e kjo e 
dëshërueshme, që është mundësuar në rastin e dhë- 
në nga ngritja e banesës në terren të pjerrët. Oda 
e zjarrit është e thjeshtë, oxhaku, musandrat dhe 
volumi i hapur mbi të, ku vendosen zahire të ndry- 
shme, si dhe disa kamare, doilapë muri dhe sergje- 



ni janë elementet e vetëm të këtij ambienti pa ta- 
van. Oda e miqve dallon për një përpunim më të 
kudjesshëm, të të gjithë përbëresve, ai dallon dhe 
për tavanin prej druri si dhe për ndriçimin e boll- 
shëm, vecanërisht nëpërmjet tre dritareve në dalin 
në çardak. Kati përdhe përsërit në mënyrë të thje- 
Shtuar, skemën e mësipërme planimetrike. Shem- 
buj të tjerë si banesa e mësipërme, që shquajnë 
për thjeshtësinë, kompaktëskië e theksuar të kom- 
pozimit dhe peshën e madhe që zenë në të volumet 
e hapura, ndeshen shpesh në Shkodër dhe më rra- 
llë në Elbasan. 

Një nga banesat më përfaqësuese të këtij vari- 
anti, me tre ambiente banimi ështe ajo (f. 22) në Rr. 
Karavane Nr. 18 në qytetin e Shkodrës. Në katin 
përdhe, si rast relativisht i rrallë, është ndërtuar 
një ahër i vetëm, Në kat janë kompozuar radhazi, 
me qendër, shtëpia e zjarrit e ndriçuar si zak«>nisht 
vetëm me baxhë, ndërsa anash dy ambiente, duke 
qent: i djathti oda e miqve. Gjatësia e hajatit dhe 
çardakut zgjerohet respektivisht nga të dy anët 1,5 
m, duke arritur kështu volumet e hapura me një si- 
përfaqe rreth 15 m 2 më të madhe se ajo' e volume- 
ve të mbyllura, zgjidhje kjo siç duhet e diktuar 
nga paramendimi për të ndërtuar më vonë dy oda 
aruash. Në gjendjen e sotme të ndryshuar të bane- 
sës. duken qartë shenjat e qosjikut përbri odës së 
miqve. Balli i çardakut formohet nga dy rreshta 
paralelë shtyllash druri, ashtu _si dhe ai i hajatit. 
Ndërmjet tyre, në qendër në katin përdhe ngrihet 
volumi monumental i shkallëve të gurit, dyfishe, 
mbi sistemin e njohur të qemerëve. Duke gjykuar 
nga dekoracioni dhe të dfiënat gojore, kjo banesë 
duhet të jetë ndërtuar nga fundi i shek. XVIII. Një 
rast interesant i këtij varianti duhet mhajtur dhe 
banesa (fig. 23) ne Rr: D. Dragovaja Nr. 10 në Shko- 
dër e cila për nga programi është i njëjtë me bane- 
san e mësipërme, ndërsa përsa i përket kompozimit 
paraqet një shkëputje nga zgjidhet e zakonshme 
me forma të thjeshta gjeometrike, Kjo lëvizje pla- 
nimetrike ka ardhur si pasojë e çvendosjes së shtë- 
pisë së zjarrit nga venHi tradicional, në qendër, 
prapa ambienteve të banimit. Humbja e funksionit 
të banimit për shtëpinë e zjarrit e lejomte, madje 
e bcnte më komode largimin e këtij ambienti nga 
vendi i zakonshëm, gjithë duke ruajtur ai ndërlidh- 
jen e dre]"tpërdrejtë me çardakun. Shembuj të kë- 
tij lloji ndeshen vetëm në Shkodër dhe ata mjaft të 
pakët në numër. 

' Varianti me çardak anash, dallohet për një zgji- 
dhje në dinamikë të planimetrisë, për shkak të 
vendosjes së odës së miqve në njërin krah normal 



450 — 









me bllokun kryesor të banesës. Banesat origjinaie 

me këtë koinpozim janë relativisht të paK.a. por 

ndryshimct c mëvonshme, shumc shembuj të vari- 

antit të parë i kanë prurë në këtë variant. Shembu- 

llin më tipik fcë këtij varianti c gjejmë në Berat 

(fig. 21) në banesën në Rr. G. Karakashi Nr. 15, 

ndërtuar rreth fundit lë shek. XVIII. Terreni i pje- 

rrët ka kushtëzuar kompozimin voiumor me gjys- 

mëkat, duke pasur banesa në katin përdhe vetëm 

një katua dhe hajatin. Shkallët dyram.pshe për 

shkak të mungesës së vendit, mbështeten si zako- 

nisht mbi sistem qemeresh. Kati i banuar i zhvi- 

lluar në formën e shkroirvjës L, ka në pjesën fun- 

dore tre ambiente, duke qenë shtëpia e zjarrit ai 

qendrori, ndërsa në krah zhvillohet oda e miqve. 

Çardakut nuk i mungojnë dy qoshqet karakterisli- 

ke zhvilluar me nivele të * ndryshme. Oda e miqve 

ndahet ne tre pjesë: kompleksin musandër-mafii, 

hapësirën qendrore dhe qoshkun në ballë me ta- 

van të veçantë dhe pjot dritare. Mafili i mbyllur 

del në formë konsoli mbështetur mbi kollona u- 

ri. Elementet e drurit janë të ngjyrosura thjeshtë. 

Elementct karakteristikë të banesës deri aty rreth 

dekadave të para të shek, XIX, si pajantat e gjatë 

prej druri, që duke u nisur prej bazës së kollonave 

të çardakut, mbainë strehët e giorë të hapura, dy- 

Eishe, dritareve dyfish në Iartësi, të poshtmet me 

kai'az druri e mse kapakë, ndërsa të sipërmet : 

nrej allçie, ngjyrimi i elementëve tc drurit si de- 

koracion etj., i ndeshin rëndomë në këtë banesë. 

Një shembuil me mjaft interes i këtij varianti ësh- 

të banesa kthyer në muze etnografik në Krujë, 

ndërtimi i së cilës (f. 25) ka si kufi më të vonë vi- 

tin 1764. Përsa i përket kompozimit volumor, ajo 

megjUhse e ndërtuar në terren të pjerr&t ka zhyi- 

Uim të barabartë hapësinor në të dy katet. Numeri 

i ambieneve' të mbyllur e të hapur është i njcllojtë 

për të dy katet, me përjashtim të banjes nc katin 

e banuar. Nga ana kompozicionale banesa përsërit 

skemën e banesës së mësipërme. Me interes të ve- 

cantë është çardaku i mbyllur i kësaj banese, me 

tekmkën e skeletit të drurit, në të cilën janë ven- 

dosur dritare të shumta me dy rreshta (fig. 26 1 ''>'■• 

të ftjëjtit tip me banesën e sipërme. Fakti se kjo 

banasë j përkiste një familjei Itë njohur feudale, 

shpjegon ornamentikën e pasur të odës së miqve, 

fcryesisht me dekoracione me ngjyrë mbi eleme- 

ntet e drurit (fig. 27), si dhe qënjen banjës, mbu- 

luar .me kupol, që ngrohet me sistem hinnfcsvisti, 

ipër çdo odë, është një shfaqje e njohur veçanërisht 

në Shkodër, por këto banja janë tepër të thjeshta 

dhe vetëm vendi për largimin e ujrave i shquan 



ato. Kurse baniat si shembuilli në shqyrtim janë një 
shfaqje e rrallë në qytetet tona, numëri i tyre 
sot eshtë i vogël. ÇardaKu i mbyllur që në krye të 
cilit i mungon qoshku i dytë gjithashtu duhet shpje- 
guar me përkatësmë klasore të pranarëve, ku fa- 
naiizmi oriental kishte depërtuar në shume sn aqje 
të mënyrës so jetesës. Me interes për kompozimin e 
saj është dhe banesa në Rr. E, HoxhaNr. 2 në 
Shkodër, ndërtuar (fig. 28) rreth viteve 60 të she- 
ku.MH të XIX. Në kompozimin planinietrike ajo ka 
një zhdërvjelltësi të pazakont, që ashtu si në she- 
mbujt e këtij lloji, të varianut të parë, shpjegohet 
me çvendosjen e shtëpisë së zjarrit nga vendi tra- 
diciomal në kompozim. Kjo çvendosje ka detyruar 
që oda e miqve të çvendbset anash për të zgjeruar 
çardakun. p^rndrvKhe epër të vogël. 

Varianti më i zhvilluar i këtij tipi, është a; me çar- 
dak në qendër, me shembuj relativisht të paKët. Ka- 
rakteristikë e këtij varianti është zvogëlimi i ndijshëm 
i sipërfaqes aktive të çardakut dhe mbetja e tij, kry- 
esisht me f unksione ndërlidhëse. ,py shembuj të kë- 
tij varianti në qyteti-muze të' Beratit janë nga më 
përfaqësuesit. Banesa në Rr. S. Bandili Nr. 13-15 në 
Berat ka kompozim simetrik (fig. 29) ashtu si për- 
gjithësisht banesat e këtij varianti. Çardaku, qen- 
dra e korrtpozimit qarkohet në të tre anët me V.: 
entet e banimit, katër të tdlla, duke mbetur sipërfa- 
qe të qeta qëndrimi vetëm dy qoshqe të vegjël, mbi 
dy. skajet e shkallëve karakteristike dyfishe. Në 
pamjen e jashtme marin pjesë thuajse bara: 
si ambientel e krahëve me mur guri ashtu dhe çar- 
daku transparent dhe i lehtë, në një kontrast të eku- 
ilibruar. 

Banesa në Rr. Republika Nr. 9 në Berat është 
një nga shembujt më të arritur (fig. 30) jo vetëm të 
banesës në çardak, por të mbarë banesës shqiptare. 
Ndërtimi i saj duhet ti përkasë gjysmës së dytë të 
shek. XVIII, Ajo në gjendjen e sotme ruan mirë 
kompozimin origjinal, ndërsa brend-ësia e ambien- 
teve isidomos e atyre të krahëve është tje'ërsuar. 
Skema kompozicionale në katin e banuar paraqet 
një shman^ie të rëndesishme nga zgjedhjet e za- 
konshme. Në vazhdim të çardakut, si pjesë hapë'si- 
nore e tij, janë ndërtuar dy qoshqe simetrike, ndër- 
miet ambienteve të krahëve dhe atyre të bllokut 
krvf^nr të banimit, me tre të tiila. Këta qoshqe të 
mbyllur. janë, siç u permend, një zgjidhje e paza- 
komt. që të kujtoinë banesën me hajat në Kavaië 
(f. 15). Krahu i mai+ë i banesës zhvillohet me tre 
kate, përpara tii është ndërtuar stera e uiit, e za- 
konshme në Giirokastër e rrallë nëBerat dhe e pa- 
ndërtuar në banesat e qyteteve të tjera. Banesa 
shquan për monumentalitetin e theksuar dbe kon- 



— 451 — 



jtrastin e goditur mdërrnjet dy bU.oqeve arnesore 
dh e pjesës qëndrore të hapur. Këtu të bien veça- 
nërisht në sy shkaliët madhështore, që kompozohen 
ngjeshur me harkadat e hajatit, duike krrjuajr një 
lidhje organike te bllokut qandror me ata anësorët 
dhe një diferencim të goditur me ballin e çarSakut 
më të lehte dhe transparent. 

Banesa me çardak, ashtu si dhe banesat e tipe- 
ve të tjera është ndërtuar në një sërë variantesh, 
por disa ambiente ndjekin thuajse të gjiiha këto 
variante duke iuhatur numerikisht nga njëri te tje- 
fri. Por ashtu si vete kompozimi i banesës dhe këia 
ambiente, kush më shumë e kush më pak kanë ecu- 
ri dhe zhvillim në kohë, qoftë sepse ndryshojnë 
funksionet e tyre, qoftë sepse ata i përgjigjen rrit- 
jes t.ë kërkesave ndaj tyre. Arnitt^iSt^feS^SIÇ të 
banesës me çardak janë, sihtëpia e zjarrit, çardaku, 
oda, ahri dhe hajati. 

Shiëpia e zjarrit është një nga ambientet më të 
lashta të kësaj banese. Funksionet e tij ndryshojnë 
sipas varianteve, duke u zvogëluar me zhviilimin e 
tipj4, Kështu në variantin e thjeshtë me dy kthina 
banimi. shtëpia e zjarrit përveç se ëshië vendi i ga- 
timit dhe ka funkslone banjmi, këto të fundit vinë 
e zbehen me shtimin e numërit të ambienteve, de- 
ri sa në variantet e zhvilluar ajo ruan vetëm fun- 
ksionin e gatimit. Pikërisht ky fakt shpjegon pri- 
mitiv'zimin e theksuar të këtij ambienti pa tavan, 
me vatër pa tymar me tambur (fig. 31), ms dri- 
çim shumë të vogël dhe pa asnjë dekoracion traj- 
1im ky që e shkëput qartazi nga odat e tjera mjaft 
komode dhe gjithsesi më të pSrhapura, Me kalimin 
nga variantet e thjeshta më ata të zhvllluar dhe për- 
masat e këtij zvogëlohen në raport me të odave. 

Çardaku. — Është ambienti më karakteristik i 
kësaj banese, i cili merr funksione të plota gjatë 
stinëve të ngrohta. Pikërisht ky funksion ka kush- 
tëzuar traitimin e sipërfaqeve më të qeta të tij me 
qoshqe, të cilët diferencohen në lartësi nga nrveli i 
dyshemesë së çardakut. Shpesh një qoshk i dytë, 
më i vogël (fig. 32) dhe më i lartë. ndërtohet për- 
bri kryesorit. duke rritur kështu më tepër sipërfa- 
qen aktive të cardakut, Përgjithësisht ballët anës 
re të çardakut mbyllen. por ka dhë ras'e kur nj' ; ri 
apo të dy ata janë të hapur. Në Berat takohen dVsa 
shembuj në të cilët faqia anësore perbrl qoshkut, 
ka të ndër+uar në muraturën me skelet druri, dri- 
tare të tipit të yjetër me kafaz dhe kapakë drari, 
(fie. 33) të niohurë deri aty rreth fillimit të shek. 
XiX. Kv trajtim thekson shnmë qartë karakterin e 
ambientit të baeimit veror për këto qoshqe mjaft 
të mëdhenj. Pra sipërfaqia e ç ardaku tnjjgh et_në dy 
pjesëjnë sipj_rfa___ën_ e çfryte^ëshmë^përhanim ve- 



m_>-dhe aj^ijëshërben si sipërfage ndërlidhëse. 
Raporti i ^etyrete^dylave^luhat nga variantrT-th.e- 
shtë në ata të zhvjjruar, duke u rritur ndjeshëm 
vlera e sipërfaqes ndërlidhëse. Një tregues tjetër me 
rëndësi përsa i përket peshës së çardakut, në mbarë 
banesën, është raporti i siperfaqes se çardakut me 
atë të ambienteve të banuara, Ky raport nuk eshtë 
i njëjtë me banesat me çardaik të Beratit dhe ato të 
Shkodrës, Në të dytat, shpesh, sipërfaqja e çarda- 
kut thuajse është e barabartë me atë të amb ; ente- 
ve të banimit, ndërsa në Berat, siç duket dhe për 
shkak të ndërtimit në terren të pierrët, s'përfaqia 
e çardakut është zakonisht më e vogël se ajo e ba- 
nuara. Raporti i mësipërmë kushtëzohet dhe nga 
iloji i variantit, kështu në Berat. duke marrë si 
shembuj disa banesa tipike, raporti i sipërfaqes së 
çardakut me ato të banesës lëviz sipas të tre vari- 



anteve rii*> 



2.5 4 5 

Duke trajtuar çardakun nuk mund të lihen pa u 
përmendur shkallët që ndërlidhen të dy katet dhe 
që dalin gjithmonë në çardak, duke ndikuar dhe në 
kompozimin e pjesës ballore të tij. Këto shkallë 
shumë rallë i ndeshim prej druri, ndërsa në shumi- 
cën e rasteve ato ndertohen pre guri. Këto janë thu- 
ajse gjithmonë njërampëshe, njëfishe (fig. 34i aoo 
dyfishe. Shumë rrallë, konstruktivisht. ato zgi'idhen 
si një bllok masiv murature, ndërsa në shumlcën e 
rasteve ato ngrihen mbi një sistem qemerësh çarek 
gjysmë rrethor duke arritur, sidomos në shkallët 
dyfishe, realizime monumentale. Lidhur me nlani- 
metrinë e çardakut ato ndërtohen jashte sipërfaqes 
së tii, por më dëndur përfKhihen brenda kësa.j si- 
përfaqeie. Në rastin e pc , ■■:" l balB formohet nga një 
rresht kollonash druri, ndërsa në të dytin me dy 
të tillë, paraielë. ndërmjet të cilëve lihet sipërfaqia 
për kafazin e shkallëve, ndërsa anash saj ndërtohen 
një, apo dy aoshqe simetrikë. 

Oda. — - . Rsh tft ^mhien+i th^melor komoozicional i 
kësai banese, ashtu si i mbarë tipologjisë n'p 3hq/r- 
pm. Numëri i tvre ëshlfë nië madhësi e ndn r sbme që 
lubat nga një deri në katër apb rraUë dhe më shu- 
më të tilla. Ndër kë^a shouan oër traitimin dekora- 
tiv oda e miqve, e cila përndryshc nërsërit të niëi- 
tin komnozim rhë ambientet e t'^rn. Odat e këtij 
tioi banese,_ në traitimin e oërgiithshëm arkitekio- 
niko-dekorative ietoinë me kohën, duke bar*ur dhe 
veca«ti iokale. të cilat më oartë shihen në Shkodfr 
dhe Ber^at ku kio banese frieti -n^rrnoien më hë aië- 
rë. Përkundrazi kompozimd planimetriko-volumor 
mbetet përbërësi më i qendi-ueshëm dhe më unik i 



— 452 — 



odës. Ky ambient ka zhvillimin planimetrik katër- 

kandësh kënddrejt, jo fort të përzgjatur. Në fundin 

e odës ngrihet volumi imusandër-mafil, i ndarë në 

lartësi në dy pjesë, duke pasur në pjesen e poshtme 

në qendër «musandrën« në Berat (fig. 35) ndërsa 

vendin për arkën e nuses në Shkodër, {fig, 36) kur- 

se etazherë, si dhe dy dyertë, që të çojnë në dy pa- 

rafayrjet me ndëriidhje respektvisht me çardakun 

dhe amientin sainitar, një për çdo odë. Ky volum ka- 

j-akteristik ndjek vazhdimisht odën e banesës me 

çardak. Në Berat, përveç dallimit të mesipërm të 

volumit i'undor nga i njëjti element në Shkodër, 

pjesa e mafilit në këtë tip banesë është përgjithë- 

sisht e mbyllur, duke pasur disa dritare me persiane 

që shohim në odë. Edhe në Shkodër haset rrallë k^jo 

zgjidhje. por më shpesh balli i mafilit (vendasit e 

th'ërresin «trapazan»-) trajtohet i hapur me kollona 

druri, zakonisht me pesë hapësira. Kollonat kurorë- 

zohen sipër me një lloj harku të valëzuar prej dru- 

ri dhe zakonisht paisen me parmakë. Vetë volumi i 

odës sL* miqve në disa raste të rralla, ne Berat, nda- 

het në dy pjesë, duke u theksuar kjo radarje dhe me 

tavan të vecante. Pjesa ballore më e ngritur thirret 

«qoshk»-, në të jaraë ndërtuar dritare të shumta, në 

bailë dhe anash, kurse pjesa qëndrore me sipërfa- 

qen më të madhe, shquara për oxhakun në faqen e 

djathtë. Kjo veçanti, theksojmë, i përket vetëm disa 

oda rniqsh në Berat dhe ndeshet dendur në Gjiro- 

kastër. ndërsa në Shkodër nuk takohen zgjidhe të ti- 

Ila. Oda beratase, në banesat me çardak dallon nga 

ajo shkodranja dhe për një veçanti tjetër. Në Berat 

(fg. 37) ashtu si dhe në Gjirokastër oxhaku, i cili në 

oden e miqve pshtë dekoratv, ndërtohet në murin e 

jaKh'ëm anësor, ndërsa ne Shkodër (fig. 38) në fa- 

qen ballore përkundrejt trapazanit. Siç duket, në Be- 

rat dhe Gjirokastër ruajtja e ballit për ndërtimin e 

dritareve të shumta shpërblehet me pamjen e gjërë 

që hapet për shkak të terrenit të pjerrët, e cila i 

mungon banesës shkodrane, ndërtuar në rrafsh. 

Dollapet, kamaret dhe sergjenet nuif j rn . n-nfln-j.np 
aEnJgherË brendisë së odës, Në planin dekorativ, ndër 
odat, shquan ajo e miqve me daltime dhe më rrallë 
me ngjyrim.in e elementeve fcë, drfirit. Trajtimi me 
ngiyra vërehet në Berat në banesat ndërtuar rreth 
kacërcvdlit të shek. XVIII, i cili lidhet zakomisht me 
lavanet me rozetën karakteristlke me copra (fig. 39) 
pcrkundrazi në Shkodër, ku banesa me çardak ka 
një shtrirje kohore më të vonë se ajo e Beratit gjej- 
më tavane, kapakë dollapesh, flegra dyersh dhe ele- 
mentë të tjerë druri me daltime mjaft të pasura (fg. 
40) në reiief të theksuar, të cilat paraqesisht krye- 
sisht stilizime lulesh. Në odën e miqve një përkuj- 



desje e veçantë i kushtohet dhe dekoracionit të ta- 
mburit të oxhakut dekorativ (fig. 41) me tekmkëa 
në Etuk-rehef, Në Berat dhe më rrall]ë në Shkodër 
ndcshim më dritaret dyfishe në' lartësi, duke qenë të 
sipërmet të pahapshme. Ashtu si në mbar ! ë hanesen 
shqiptare të kesaj periudhe, dhe në odën e kësaj ba- 
nese nuk ndeshen as orendi f lkse, aty qëndrohet nde- 
njurazi, olne minderet qe qarkojnë odën kanë n;ë 
përhapje të gjerë. 

Ahri. Është një ambient i zakonshëm i banesës mt 
çardak. Numër i tyre, zakonisnt, është i njëjtë me 
ata të ambienteve të banimit, por në Shkodër nde- 
shen dhe ahre të mëdhenj, me sipërfaqe sa dy, apo 
tre ambiente banimi. Këto ambiente shërbenm si 
depozita rezervash për lëndë djegëse, ushqime etj. 
Përpara ahrit ndërtohet gjithmonë hajati, me sipër- 
faqe të barabartë me të çardakut dhe pa ndonjë fun- 
ksion tjë përcaktiuar qartë. 

Balli i hajatit në Shkodër dhe Elbasan përsërit 
skemën konstruktive të çardakut dmth. formohet nga 
shtylla druri dhe rrallë me kollona guri, përkundra- 
zi në Berat në këtë tip banese kanë një përdorim të 
gjërë liarkadat prej guri, 

Skema e thjeshtë kompozicionale e baneses me 
çardak shp,jegon edhe skemën e thjeshtë konstrukti- 
ve të këtij tipi, e cila vjen e ndërlikohet deri diku 
në variantet më të zhvUIuar. Në variantin e thjeshtë, 
dy muret mbajtës ianë vendosur paralel me gjatësi- 
në e çardakut, ndërsa rreshti i kollonave të çarda- 
kut, sipas rastit një apo dy të tillë, përbën mSbësh- 
tetjen e tretë për të dy hapësirat që krijohen. Çatia 
është e komtruksionit të veridit? strehët mjaft të gjë- 
ra, e shpesh dyfishe. janë një shfaqje e zakonshme. 
Muratura e këtyre banesave nga materiaii dhe tek- 
nika ndryshon nga një qender në tjetrën. Kështu në 
Berat muratura ndërtohet me gurë kave, përforcuar 
me breza druri dhe lidhur me llaç baJte. në Elbasan 
pëi-doret guri i kaves dhe i lumit. ndërsi rrailë dhe 
qepiçi, giithmonë duke vendosur breza druri. Bane- 
sat e Shkodrës ndërtohen me muraturë prej gurësh 
lumi e irallë kave, lidhur me llaç gëlqereje. Veçanti 
karakteristike e kësaj murature është mungesa e bre- 
zave të drurit. 

Në rrajtimin e pamjes së jashtme të banesës ihe 
çardak ro]in e vetëm, apo kryesor, sipas varianteve 
i luajnë volumet e hapura. Hajati dhe çardaku për- 
caktojnë dhe karakterin e lehtë dhe piktoresk të pa- 
mjes kryesore. Në banesat e Shkodres, ku nuk nde- 
shet përdorimi i harkadës në ballin e hajatit, shka- 
llët monumentale prei guri, nuk lidhen mirë me sfon- 
din e lehtë, zakonisht prei shtyllash druri, përkun- 
drazi n<> Bflsat lidhja është tepër organike, duke di- 
ferencuar trajtimtn arktitektonik të hajatit nga ai i 






— 453 — 



çardakut. Hajaii është më i rendë dhe më monumen- 
tal, çardaku i lebtë, mbi të, vjen tepër llogjik nga ana 
e trajtimit konstruktiv, Pamja kryesore ne variantet 
e tjerë" vjen e pasurohet me pjesëmarricm e blloqeve 
anësore, të cilat me daljen përpara dhe masën e për- 
punuar të muraturës konkurojne pjesën tjeter, duke 
u larguar nga një far uniformizmi i variantit të pa- 
rë. Panijet e tjera të kësaj banse, ashtu si dhe në ba- 
nescn tiranase dhe atë me hajat, janë tepër të var- 
fëra dhe thuajse të shurdhëta. 

Duke krahasuar banesat e të njëjtit variant në dy 
qendrat ku ato arritën zhvillimin më të madh, në 
Eerat dhe në Shkodër, mund të vërehet se në kon- 
ceptin kompozicional ndërmjet tyre nuk vihen re 
dallime të rëndësishme. Gjithashtu dhe trajtimi i 
çardakut nuk paraqet ndryshime thelbësore. Disa ve- 
çanti, në elementet e veçantë arkitektonikë dhe kry- 
esisht në trajtimin e dekoracionit, duhen shpjeguar 
me faktin se banesat beratase me çardak, që ruhen 
sot, i përkasin kryesisht periudhës prej gjysmës së 
dytë të shek. XVIII deri rreth çerekut ë parë të shek. 
XIX, ndërsa ato në Shkodër janë ndërtuar të paktën 
dhe gjysëm shekulli më vonë, periudhë në të ciiin 
ka Mëzuar dhe arti popullor i daltimit në dru. 

Kulla qytetare (banesa gjirokastrite), Ky tip bane- 
se, një nga më të zhvilluarit e banesës qytetare shqi- 
ptare. emërtohet kullë qytetare për tiparet e tija 
mbrojtëse, të cilat shfaqen vecanërisht qartë në disa 
periudha të zhvillimit të kësaj banese. Përhapja e 
kësaj banese, në variantet e zhvilluara, është relati- 
visht e kufizuar, atë e ndeshin kryesisht në Gjiro- 
kastër, ndërsa varianti fillestar, në llojin e tij më të 
thjeshtë, është i njohur në një sërë qendrash qyteta- 
re si Berat, Krujë dhe Shkodër dhe madje në shumë 
fshatra të krahinave veriore dhe veçanërisht jugore 
të vendit. Përveç tyre dhe disa shembuj të thjesh- 
tuar se me një përpunim dekorativ modest, të vari- 
anteve të zhvilluara të ketij tipi i ndeshim në qyte- 
tet e Delvinës e Konispolit si dhe në disa fshatra të 
Labërisë dhe Çamërisë veriore. Varjantij^hjesJile, i 
këtij tipi, në llojin më primitiv, sipas të dhënave të 
derisdtme, njihet në truallin tonë që në shek. XIV, 
natyrisht me njëfo-rmuhm~arkT£eklom^~teppr-p rimi- 
tiv, sic dëshmojnë rrënojat e fshatit Kamenicë dhe 
ato te banesave në kalanë e Borshit. Pra koha e lin- 
d j_es_ së këtij tipi është shek. XIV . ndërsa variantefe" 
z^-"')lM.T-q niiheshin pa dyshim që në filLim të she- 
kultit XVIII, por sipas të dhjënave të tërthorta, mund 
të mendohet se dhe një shekull më parë ata ndërto- 
heshin në Gjirokastër. 
1 Vetë truali mjaft i përthyer mbi të cilin ngrihet 
I Gjirokastra ka kushtezuar_ lidhjen e ngushtë të bane- 
sës me truallin dhe shpesh kompozimin volumor ra- 



cional me gjysmëkat, dmth zhviUimin e pabara- 
baftp planimetrik të të dy kateve, duke qenë kati i 
sipërm i shtrirë prapa, pra i shkallëzuar në volum. 
Banesa gjirokastrite nuk ka një orientim të përeak- 
tuar, mbasi ai kushtëzohet nga terreni mbi të cilin 
ngrlhet. Banesat gjirokastrite janë thuajse gjithmonë 
të qarkuara me mure rrethuese, dhe përgjithesisht 
kanë një oborr të velëm. Si një çfaqje lokale duhen 
mbajtur disa shembuj, në banesat e mëdha gjirokas- 
trite, ku ndeshen dy dhe madje mjaft rralië tre obo- 
rre. Shkaku për këtë duhet kërkuar kryesisht në rrit- 
jen e tipareve mbrojtëse të banesës. JJeL-variantete 
zhvill uara ndesheni^^^orrm^e^b^ig^S-jihe-^^rti-' 
mej__^W_ Një nderfim i tillë karakteristik, ëshle" 
j2_____shtapëcila në banesat me dy oborre, ndorio- 
het në të parin. Funksionet e saj janëtë ndryshme si 
vendprirje dhe qëndrimi për miq të dorës së dytë, 
vends_rehi_m i shërbyesve dhe madje ven'dqëndrimi 
për njerëzit e armatosur. Në disa raste si ndërtim të 
veçantë ndeshim dhe një lloj guzhine verore. 

Banesa gjirokastrite, gjithë duke ruajtur karak- 
teristikat e saj^ thelbësore në planin e përgjith- 
shëm arkitektonik, ka një ecuri të dallueshme në 
kohë, e dla shpreh vetë ecurinë e jetës. Kjo ecuri 
shprehet në iindjen dhe Zihvillunin e një sërë vari- 
antesh dhe akoma një numër më të madh nënvari- 
antesh, duke treguar se tipologjia e kësaj banese 
nuk qe një ai-ritje e pa ndryshuar, por përkundrazi 
ajo u kuptua mjaf t gjërë, si një sintetizim i përvo- 
jës e cila lejonte kufij relativisht të gjërë për kon- 
tribute dhe interpretime të reja. Bainesa gjirokras- 
trite, duke u bazuer në kriteret e kompozimit pla- 
nimeriko-volumor mund të klasifikohet me tre va - 
riante: varianti përpendikular, varianrl ine rljë 
krah dhe varianti me dy krahë. 
•1* Varianti p&rpendikular përbën llojin më të thje- 
shtë të banesës gjirokastrite, i cili njëherazi është 
baza e zhvillimit tipologjik të saj. Ky variant nde- 
shet dy dhe tre katesh Ashtu si dhe variantet e 
tjera, ky variant shpesh zhvillohet me gjysmëkat. 
Nga ana kompozicionale kjo banesë paraqet një 
bllok me bazë katërkëndëshe kënddrejt, vendosur 
me brinjët e gjëra normal terrenit. Ndërlidhje e ka- 
tit përdhe me të parin bëhet me'shkallë të jashtme 
guri. Shembujt mlë të thjeshtë janë ata dvkatësh 
me nga një ambient në secilin kat. Ne zhvillimin e 
mëtejshëm kati i banuar përshin ky ambiente. 
Shembull tipik i kësaj banese (fig- 42) është ajo në 
Rr. P. Kokona Nr. 22. Volumti i kësaj banese është 
i thyer, duke qenë kati i sipërm, pjesërishtpër- 
dhes, më i madh mbasi ai shtrihet prapa. Në katin 
perdhe është ndërtuar në ballë stera e ujit, me 
marrje nga jashtë dhe pranë saj një katua i vogël. 






— 454 — 



Kati tjetër më i gjerë, ka të vandosur shtëpinë e 
zjarrit në pjesën përdhese, si gjithmonë në këtë 
Jloj banese, ndërsa ndarë nga një rrugicë ndërUdhë- 
se, përmbi saj është vendasur oda e miqve. Ambi- 
entet sanitare dhe një tjetcr ndihmëse, në ndërli- 
dhje me rruglcën, dalin anash volumit të thyev 
prizmatik të banesës. 

Ndërtimi është i lidhur organikisht me truallin, 
Kjo lloj banese të kujton banesën fshatare të kra- 
hinave përrsth Ojirokastrës dhe veçanërisht Labë- 
risë, Përsa i përket kompozimit këto kanë afërsi, 
deri në identitet, por shkëputen në trajtimin arki- 
tektonik. Përpos përhapjes në fshatin Shqiptar, kjo 
banesë ndeshet dhe në qytetet e ndërtuar në' terre- 
ne të p|errët si Berati, Rruia dhe Shkodra e vje- 
tër. Në këta qytete kjo banesë nuk njohu ndonjë 
zhvillim të rëndësishëm. ndërsa në Gjirokastër ajo 
Efieti kushte të përshtatëshme duke u zhvilTuar më 
tej. Një hap i rëndësishëm në kë+ë drejtim qe ka- 
limi npa banesa dvkatshe në atë trekatshe. Formo- 
het kështu një njësi tipike kompozicionale, e cila 
bëhet elementi bazë i varianteve të zhvilluara. Në 
këtë banesë amhet një diferencim i dallueshëm 
funksional sipas kateve, duke mbetur kati për3he 
për ambientet ndihmës. kati i ndërmiemë pë^ ie- 
tën e përditshme Jë familjes, ndërsa kati i sipërm. 
kryesisht për pritjen e miqve. Ky kat i fundit, në 
variantet e zhvilluara i shërben dhe mbarë familjes 
në stinët e ngrohta, duke qenë ambientet e lij me 
volume më të mëdha, për shkak se lartësia e tyre 
është 0.6-1,6 m. më e madhe se e katit nën të. 
Shembulli më i goditur dhe mjaft i rralle i kësaj 
banese, është ajo (fig. 43) në Rr. R. Gozhita. Nr. 7. 
Banesa ka pranë saj, në lidhje të qartë funksiona- 
ne me të dhe kamerienë. kompozim ky i rrallë. Ba- 
nesa ka një hyrje të vetme në katin e parë ku të 
çojnë shkallë të jashtme guri, mbi një sistem qe- 
merësh, nën të cilët ianë ndërtuar radhazi, hyrja 
për në katua dhe vendi i marjes së ujit nga stera. 
Të dv katet e banuarë ndërlidhen me snkallë të 
brendshme, në secilin prej tyre janë ndërtuar nga 
dy ambiente. përveç atyre të shërbimit. Në këtë 
shemfoull banesa gjirokastrite arrin zhvillimin e 
plotë në lartësi. dhe njëkohësisht përcaktohen qar- 
të funksionalisht ambientet e çdo kati. 

Në karakterizimin e përgjithshëm, varianti për- 
pendikluar shquan me karakterin e mbyllur të ba- 
nesës që i jep asaj tipare të dalluara mbroj'ëse, për 
kompozimin e thjeshtë dhe të ngjeshur me hedhje 
të theksuar në lartësi, si dhe për vendosjen karakte- 
ristike ndaj terrenit. Siç u përmend banesa dykatë- 
she e këtij varianti, njihet qe prej shek, XIV, ndër- 



sa banesa trekatshe duhet ti përkasë të paktën fi- 

^Jl&nit të shek XVII. 

_[P|Varianti me një krah përbën liojiin më të përha- 
pur të banesës gjirokastritej Numeri optimal i am- 
bienteve për një familje dhe mundësitë e mëdha 
që ka ky variant për tu lidhur me terrenin, për 
shkak t.ë lëvizjeve të mëdha të masave volumore, e 
bëjnë këtë një nga përfaqësuesit më karakteristikë 
të banesës gjirokastrite. Ky variant ndërtohet për- 
gjithësisht tre katsh, të përhapura jane dhe rastet 
kur ai ndërtohet me dy blloqe, njëri prej të cilëve 
ire dhe tjetri dykatsh, por nuk mungojnë dhe shem- 
bujt dykatëshe. 

IMëlivarianti i parë i bane&ës me një krah, dallo- 
het për futjen e shkallëve brenda volumit të ndor- 
timit, duke krijuar kështu bllokun e ambienteve 
hderlidhës me nëndivanin, divanin e poshtem dhe 
atë të s'ipërmin. ShembuII klasik i këtij nënvari- 
anti është banesë (fig. 44) në Rr. A. Toro Nr. 20 e 
cila dallobet p r kompaktësinë e madhe të kompo- 
zimit dhe trajtimin e goditur të pamjes kryesore, 
n\ _ arianti i dytë. në dallim nga i pari është mjaft 
erhapur. Ai shquan par skemën organk?, që 
mpozofel thjesht^. Dy njësitë bazë kompozicio- 
/ na lD . që të kuitojnë menjëherë banesën përpendi- 
kukue trpkatshe, vendosen normal njëri tjetrit, du- 
ke u takuar gjatë një qosheje. Perbri tyre, duke 
mbylkcr volumin ndërtohen tre ambiente të tjerë. 
një për çdo kat, që nuk kanë komunikim të drejt- 
përdrejtë me ambienlet ndërlldhës. Arrihet kështu 
në nië skemë planimetrike që karakterizohet nga 
n:)ëiiidhia Lntkne ndërmjet ambienteve të cHo kati 
Sa shembull tipik i kësaj zgjidhje mund të cilësohet 
banesa (fig. 45) në Rr. K. Bako Nr. 17. Në zhvilli- 
min e mëtejshëm, ambientet oë ndërtohen në taki- 
min e të dy krahëve, zhvillohen plotësisht, duke 
marrë përmasat e zakonshme te ambienteve të ba- 
nimit, me kompozimin e theksuar katërkëndësh 
kanddrejtë. Banesa (fig, 46) në Rr. M, Bakiri Nr. 45 
ilustron mirë këtë zgiidhje. E ndërtuar më 1827, 
kjo banesë është e pajisur me kamerie ndërtuar si 
zakonisht në qoshen e takimit te dv kraheve. Si 
një realizim mjaft I goditur brenda kësaj zgjidhje, 
duhet ke>nsideruar banesa (f. 47) në Rr. A. Frashëri 
Nr. 6 që paraaet nië nga arritjet më të shënuara të 
banesës gjirokastrite. Banesa ka dy oborre, në të 
parin është ndërtuar odajashta. Kompozimi dallohet 
për lëviziet e theksuara. të të tre blloqeve kara'kte- 
risfike, të cilë+ kriftnfa\& tro dd^ir thuajse të baras- 
trajtuara arkitektonisht. Megjithëkëtë, pamja k-ye- 
sore shkër/utet mi^ë rn?a dv të tiprat. sidomos me 
çardakun transparent dhe kamerienë elegante, ndër- 
tuar jo si zakonisht përbri krahut të banesës. Ve- 






455 — 



çanti e kësaj banese është mbulimi me qemere ci- 
lindrike i mbarë katit përdhe, kompozimi i shka- 
llëve, si dhe ornamentika e pasur në dru dhe me 
piktura murale si brenda ashtu dhe jashtë. 

Nënvarianti i tretë, përfaqësohet nga një ]loj ba- 
nese nTjafl karaTfterLstike, ku ndihet sheshit ndika- 
mi i terrenit në formulimin volumor të ndërtimit. 
Banesat e këtij lloji shquajnë për zhvillimin e pa- 
barabartë në lartësi të dy blloqeve formuese. Njëri 
prej tyre është dykatësh ndërsa tjetri trekatsh. Pje- 
sa trekatshe është ajo që i përket krahut ballor. Ky 
nënvariant shquan dhe për një v&çanti tjetër të rën- 
dësishme, atij i mungan blloku ndërlidhës, duke pa- 
sur shkallë të jashtme guri. Kjo banesë nuk ë'shtë 
ijaft e përhapur. Si shembull tipik i këtij nënva- 
^rianti është banesa (fig, 48). 

'Varianti me dy krahë është një nga më karakte- 
Kstikët e banesës Gjirokastrite, ku ajo gjen mun- 
'dësit më të mëdha për një trajtim më të përpunuar 
dhe monumental, si dhe një organizim të brendshëm, 
që dallon ne disa drejtime nga varianti piraardhës. 
Blloqet themelore kbmpozicionale dhe këtu janë ata 
që të kujtojnë meniëherë banesën përpendlkulare 
trekatshe. por në dallimie nga varianti me një krah, 
këto bashkohen ndërmjet tyre me bllokum ndërii- 
dhtis. Në dallim nga varianti me një krah, ku në 
miaft raste arnbi^ntet e Wk>kut nd« i rt'<JHë»s kishin 
në një uiesë të sipërfaqes dhe funksione qëndrimi, 
në variantin me dy krabë vet&m kompozimd b ; in që 
variantet ndërlidhës të përshkohen nga rrvma të 
dë^dura kalimi dhe rrjedhimisht të humbasin cdo 
funksiom qëndrimi në siDërfaqe të caktuara. Por ve- 
të z^Villimi i kësaj banese atë e ndeshim përgjithë- 
sisht trekatshe. 

T'anesat e variantit me dy krahë mund të grupo- 
Ken në tre nenvariante. me dallime më fort sasiore 
se <;q f*il*s«*nrç. Ner^arissnri n-"-° %h + ë miaft i rralfë, 
skema e tij kompozicionale është e thjeshtë, dy bl'o- 
qet anësore bashkohen ndërmjet tyre me alë ndër- 
lidhes, ku zhvillohen shkallët, të cilat deri në katin 
e parë në disa shembuj dhe dublohen duke u ndëiv 
tuar jashtë dhe brenda volumit të banesës. 

Banesa në Rr, M. Hebi Nr. 4 është një zgjidhjc e 
rralië (fig. 49) e këtij lloji. Dy njësitë themelore. 
kompozieionale vendosen paralelisht, të lidhura me 
bllokun qëndror ndërlidhës. Terreni i pjerrët ka 
mundësuar zhvillimn e kateve të sipërme përtej aty- 
re nën ta, veçanërisht e theksuar është kjo në katin 
e dytë. Zgjidhje e rrallë është dhe mdërtimi i dy pa- 
lë shkallëve, të jashtme dhe të brendshme që sigu- 
rojnë ngjitjen në katin e ndërmjemë. 

fjënvarlanti i dyte përmbledh një numër të madh 
shembujsh. Në banesat e këtij lloji vërehet një zhvi- 



llim më i madh të planimetrisë, duke u ndërtuar 
pramë njërit bllok dhe një grup prej tre ambientesh, 
një për çdo kat. Vetkuptohet se në këto raste të dy 
krahët e banesës kanë shtrirje të pabarabartë në 
gjatësi. Shembull i kësaj zgj'idhje është banesa (f. 
50) në Rr. M. Bakiri Nr. 1 dhete kjo banesë gjejmë 
dy palë shkallë gjer në katin e ndërmjemë. 
Sh&allët për në kaiin _e sipërm, zhvillohen 
mbi një sistem qemerësh, paralel me të, nga 
ana e jashtme ngrihet një sisem i dytë me tre qe- 
merë të së njëjtës lartësi mbi të cilat zhvillohet ka- 
merieja e zbuluar përbri çardakut në funksione të 
qarta ndërlidhëse. Nënvarianti i tretë, permbledh 
bantsat më të zhvilluara, jo vetëm të këtij varianti, 
por të mbarë banesës gjirokastrite. Në banesat e kë- 
tij llcji, në pjesën e prapme të kompozimit zhvillo- 
hen tre ambiente, duke dalë zakonisht në njerin 
krah në formë dhëmbëzimi. Ne 'këtc zgjidhje pjesa 
qëndrore e banesës merr një zhvillim më të madh, 
ajo tashti theksohet më shumë në pamjen kryesore, 
duke marrë pjesë ndijshëm në formulimin e sai. Ba- 
nesa (fig. 51) në Rr. T. Vaso Nr. 2 ilustron mirë kë- 
Lë zgjidhje. Kompozimi i saj zhvillohet sipas bësaj 
skeme: bërthama qëndrore ndërlidhëse, që në ka' in 
e dytë perfundon me çard'aik, qarkohet nga tre anët 
me ambiente. Krahët anësorë, shtyhen përtej bër- 
thamës qëndrore. Banesa ka dy hyrje, njërën në ka- 
tin përdhe, tjetrën në katin e ndërmjemë, nëpërmjet 
shkailësh të jashtme. Çardaku i banesës është i 
bollshëm, por riymat e kaiimit nuk lejojnë ndërti- 
min e qoshqeve. Një i tillë i vçgël është ndërtuar 
në krahun e majtë mbi kafazin e shkallëve. Bren- 
dësia e banesës shquan për ormamentikën e pasur 
në dm, ku veeanërisht të tërheq vëmendjen oda e 
miqve. Ajo ka në balië qoshkun me tavan të ve- 
çantë dhe ndriçim të bollshëm nga dritaret e shum- 
EsTvendosur në dy rreshta paralele në lartësi. Pje- 
sa qëndrore relativisht mjafte e shtrirë ka bërë që 
në pamjen e jashtme kompozimi bë mos kete hedh- 
dhjen e theksuar në lartësi, karakteristikë për ba- 
nesën gjirokastrite. 

Varanti me dy krahë, duke gjykuar nga programi 
gjen paralele me të gjitha shfaqjet e variantit m 
kran. Këta dy variante, ku banesa gjirokastrite gjen 
shprehjen e saj më të plotë dhe më tjë përkryer, du- 
ket se jani> ndërtuar njëkohësisht. Afa njihen të 
paktën që në fillim të shek. XVIII, por shtyrja më 
e lashtë, e formimit te tyre, mbetet një hipotezë 
mjaft e bazuar. 

Banesa gjirokastrite ka zhvillim ne kohë, duke fi- 
lluar prej vaiianteve të thjeshta me një numër te 
pakët ambientesh, në ata te zhvilluarit me një nu- 
mër më të madh ambientesh. Por dhe vetë kjëta am- 



— 456 — 



biente kanë zhvillimin e tyre në kohë. Ky zhvillim 

lidhet së pari me diferencimin klasor fcë popullsisë, 

dhe nuk mohon realizimet e mëparshnie, të cilat 

vazhdojnë të jetojnë duke qenë të arritshme nga 

shtresat e varfëra, Sipas funiksiqnit, ambientet e ba- 

neses g jirokastri te mund të ndahen ne kr yesore: 

shtepia e ziarrii, amibientet e banimit dh e ai_i prit- 

jes, ata ndërlidhës: nftTviiva:ni7div.an.i i poshtëm di- 

vani i sipërm dhe ambientet ndihmës: katoj t, stere, 

qilari i zahiresë, ambienti i gatimit, ambientet sa n~ 

tare dhe në raste të vecanta kameriete. 

(IJhtcpia e zjarrTET^ 'endi 1 ketij ambTenti në vari- 

anEët e, ndryshem, të banesës gjirokastrite ësit)3 i 

ndryshëm. Me kalimin nga varian'et e thj~sh ë në 

të zhvilluarit, shtëpia e zjarrit vjen gjithnjë duke 

humbui- funksionet dhe rëndësinë e amb ; entit the- 

melor që ka në variantin e thjeshtë. Kio prirje atr> 

fizimi e këtii ambienti lidhet me zhvillLmin e fa- 

milies, që bie në një diferencim të dallm 1 ' 

~ksioneve ietësore me një numër sa më të shumtë 

ambientesh. Së pari në variantet e zhvilluara, sht^- 

pisë së ziarrit i hiqet funksiom i gatimit, k-ahas kë- 

sai tashmë nuk kemi një ambient të ve'ëm ku k> 

loheshin të gjithë stinët, përkundrazi familja në sti- 

net e ngrohta qendron në «dimërore», ndërsa në sti- 

nën e ngrohtë në katin mbi të, në «odat e verës»-, 

Kështu shtëpia e ziarrit fchuaise është çpërb'^rë krej- 

tësisht. Megjithkëtë dhe në variantet e zhv : lluar të 

banesf^s gi : rokastrite, shpesh ndërtohet nië am^ient 

i voge!. zakornisht në pi^^ fu-dore fcp sai. dimëror- 

ja, e cila tregon se ende shtëpia e zjarrit nuk kish- 

Odat e banimit. Numëri i tvre luhat sipas. varian- 
tevp npa n^ deri më 6-7 të tiVJa, luhatie kio që 
shnreh dhe difcrencimin e theksuar Vasor. Nd^rmiet 
odave +ë banimit, shquari ajo për pritieri e minve e 
cila dnJlohet oer ni~ traitim mjaff të pasur dekora- 
tiv, përndrvshe qofte nça kompozimi aoo elemen- 
tet përbërëse arkitektonikë ajo ka paralele shumë 
të aarta me odat e tjera. Oda gjirokastrite, në kom- 
pozimin e saj, ndjek në vija të përguthëshrne të 
niëjtin koncept me atë të odës së banesës qytetare 
shqiptare, por ajo në disa drejtime bart karakteris- 
tika lokale që shprehen në proporcione më të zgja- 
tura si dhe në trajtimin e elementëve arkitektonikë. 
Oda gjirokastrite (fig. 52) ndahet zakcnisht në dy 
volume, ne atë të kompleksit musandër-dhpato, si 
dhe në vetë odën. Kjo e fundit, në disa oda miqsh, 
deri aty rreth çerekut të parë 1ë shek. XIX, dife- 
rencohet në dy pjesë, me tavane të veçantë, duke 
qenë ajo ballorja -«qoshku»- vendi i parapërlyer për 



qëndrim. Dritaret në odën gjirokastrite ndërtohen 
gjithmonë në pjesjën ballore. 

Ashtu si dhe në tipat e tjerë te banesave, oda gji- 
rokastrite është e paisur me oxhakun, dollapë mu- 
ri, kamare dhe sergjenë, që plotësojnë më së miri 
mungesë e orendive, Siç përmendëm oda e miqve, 
dallohet për një përpunim të pasur dekorativ. Në 
këtë ambient, që shquhet për një unitet të theksuar 
stihstik, ndeshim shprehje të ndryshme konceptesh 
artistike që pasojnë njëri tjetrin, Keshtu në formu- 
limin dekorativ të brendësisë së odës së mirë gji- 
rokastrite dallojmë tre faza, Në fazën e parë shohim 
mbisundimin e dekoracionit me sngjyrë mbi elemen- 
tët e drurit si dhe në brezin e sipërm të mureve, 
mbi sergjenet. Ky dekoracion paraqet vargëzime me 
tema floreale, ndërsa dekoracioaii mural është kom- 
pozuar në formë panosh (f. 53) që përsërisin të niëj- 
tën kompozim, giithashtu me temë floreale. Ky for- 
mulim dekorativ vazhdon deri rreth çerekut të pa- 
rë të shek. XIX. Në fazën e dytë vendin e dekora- 
cionit të ngjyrosur e zenë gëdhënd-iet dhe modelimi 
i elementëve të ndryshëm prej druri, ku mbisun- 
dojnë (f. 54) forrriat_ e rregullta gjeometrike. tCj 
trajtim përfshin afërsisht periudhën prej viteve 
1820-1850. Faza e trëtë fillon rreth vileve 1840 
(f. 55) kur çfaqen prirje të reja në trajtimin e odës 
së miqve, Së pari mbyllet dhipatoja me skelet dru- 
ri, duke u lidhur kështu më organikisht ky kom- 
pleks me pjesën tjetër të odës. Dekori vjen e imtë- 
sohet, në shumë shembuj futen forma të lakuara dhe 
harku me tre qendra, Por krahas kësaj prirje kemi 
dhe atë tjetrën të thjeshtësimit tp dekoracionit, e 
cila forcohet veçanërisht nga çereku i fundit i shek. 

bim 

Ambien*et ndërlidhëse. Hapësirat e nëndivanit, 
divanit të poshtëm dhe atij fcë sipërm kanë hyrë në 
banesën gjirokastrite që me krijimin e varlantit të 
thjeshte me nië krah. Të tre këto ambiente, dy të 
parët giithmonë të mbyllur, ndërsa i sipërmi deri 
aty rreth m&sit të shekullit të kaluar i hapur, e pas- 
tai i mbvllur, kanë funksione 1 të qar + _i ndërlidht-se. 
Në volumin e tyre zhvOlohen shkallët. Në banesat 
me divan të hapur shpesh. në ndërlidhje me këtë 
tp fun'lit ësh f ë rrafshi në formë terrace i kamerie- 
së, nië ndërHm karakteristik, vecanti e banesës gji- 
rokastrfte, dot n^ Rd^^e te vecanta funksionale me 
h^esën. Kamerieja njihet dhe në Berat dhe rrallë "ë 
Elb^san. 

Kameriejetë jainë të mbyllura (fig. 56) në funksio- 
net e kullave përngjitur banesës dhe të hapura me 
qëllim që ti shtrojnë sipërfaqen divanit të sipërm, 
mjaft të coptuar nga rymat e dendura të kalimit. 

Katoi. Është një prej ambienteve që ndjek bane- 



— 457 — 



sën gjirokastrite thuajse gjatë gjithë kobes së që- 
njes së saj, Vetëm aty nga fundi i shek. XIX ai bë- 
het anakronik dhe nuk ndërtohet më. Numëri i ty- 
re luhat nga një deri në kater të tillë. Ky ambient 
ndërtohet gjithmone në kattn përdhe, në ndërlidhje 
në nëndivanin. Për vetë funksionet, jo të banimit, 
ai trajtohet mjaft thjeshtë. 

Stera. Ndërtimi i sterave, dmth. i rezervuareve të 
mëdhenj të ujit të shiut, brenda trupit të banesës, 
cshtë një traditë e lashtë në Gjirokastër që njihet, 
të paktën, që në fillim të shek. XVII. Stera ndërto- 
het gjithmonë në katin përdhe, në pjesën më të the- 
Iluar të truallit. Ajo në plan ka formë katërkëndë- 
shi kënddrejt dhe mbulohet gjithmonë me qemer ci- 
lindrik. Brenda suvatohet me llaç të papershkuc- 
shëm nga uji. Sterës nuk i mungon asnjëherë tubi i 
furnizimit, vendmarrja e ujit (fig. 57) tubi i shkarki- 
tnit të ujrave të tepërta, tubi i derdhjes së ujrave 
gjatë pastrimit dhe dritarja e pastrimit. 

Qilari i zahiresë. Është një ambient kaiakteristik 
i banesave të zhvilluara gjirokastrite. Nevoja për de- 
pozitimin e një sërë produktesh ushqimore, lidhet 
me mënyrën e jetesës së asaj periudhe dhe natyrën 
ekonomike të qytetit. Qilari i zairesë ndërtohet za- 
konisht në katin e ndërmjemë, duke parapëlqyer 
vendosjen mbi steren e freskët. Ky ambient mbulo- 
het thuajse giithmonë me qemer cilindrik, ai është 
me përmasë të vogla dhe ka ndriçim të pakët. 

Në karakterizimin e saj të përgjithshëm banesa 
gjirokastrite shquan për zhvMlimin e saj në lartësi, 
në kompozim planimetrik ajo dallohet për skemat e 
thjeshta kompakte, gjithe duke pasur një hri të ma- 
dhe veprimi e cila ka kushtëzuar një larmi të ma- 
dhe formash. Të ben veçanërisht në sy thyerjet e 
theksuara në planinuetri, të cilat në volum theksoj- 
në më tepër kompozimin vertikal, duke rritur dina- 
mizmin e tij. Koncepti i gjysmëkatit gjen një shtrir- 
je të gjërë në këtë banesë, duke na dhënë shembuj 
të përkryer të lidhjes së goditur të ndërtimit me te- 
rrenin. Ajo që të bie tepër në sy, në variantet e 
ndryshme të banesës gjirokastrite, është prirja e 
theksuar tipizuese. Por ashtu siç tregojnë shembujt 
e shumtë të banesës gjirokastrite, të cilat kanë se- 
cila tipare dalluese, ky tipizim nuk ka tulatur shpir- 
tin novator të ndërtuesit, por ka shërbyer si një b~a- 
zament i sigurtë, tashmë i përvetësuar, mbi të cilin 
e reja mund të ngrihej vetëm duke provuar racio- 
nalitetin e saj. 

Në dalflm nga brendësia, me një trajtim të kuj- 
desshëm, dhe shpesh tië ngarkuar me dekoracione, 
pamja e jashtme e banesës gjirokastrite, duke për- 
fshirë dhe periudhën klasike të saj, vitet 1800-1830, 



pshtë (fig. 53) pak e përpunuar. Për vetë kompozi- 
min e saj dhe vendosjen në truall përgjithësisht, 
kujdes i kushtohet vetëm pamjes 'kryesore, ndërsa 
në disa variante të zhvilluara, takohen dhe pamjet 
anësore të trajtuara, Ajo që të bëm përshtypje në 
baneaën gjirokastrite, ështjë modelimi, kompozimi i 
hedhur, lëvizja e theksuar e volumeve dhe mbi të 
gjitha monumentaliteti, karakteri i ashpër, që e 
shquajnë atë menjëherë nga tipet e tjera të banesës 
shqiptare. Në pamjen e saj mbisundojnë masat e 
mbyllura të muturës, ndërsa çardaku dhe trajtimi 
i ballit të katit të dytë, mezi Shyejnë ashpërsinë e 
saj (fig. 59) duke krijuar një kontrast të goditur me 
pjesën e poshtme të ndërtesës. Lehtësia dhe përpu- 
nimi i ballit të katit të dytë si dhe strehet e gjëra, 
që mbështeten plot elegancë mbi testeket piktores- 
ke, pa humbur hijen e rëndë, i japin kompozlmdt një 
shpërthim të goditur, që vjen si rritje graduale prej 
katit përdhë thuaise të Shurdhët. Në pamjen e jasht- 
me detaji arkitektonik punon pak, elementet e ve- 
çamtë, përgjithësisht, janë shkrirë bashkë duke dEe- 
në secih për theksimin e karakterit monumental të 
pamjes së jashtme. Në disa shembuj veçanërisht gja- 
të periudhës klasike, gjejmë baUët e odave të miq- 
ve të dekoruara me panote karakteristike baroke 
(fig. 60) apo me dy figura luanësh, ndërsa më rrallë 
giejmë skena gjahu apo Iuftima (fig. 61) tipar ky 
që ndeshet shumë rrallë në qendra të tjera qytetare. 

Një nga tiparet e rëndësishme të banesës gjiro- 
kastrite, përbën dhe karakteri mbrojtës i saj. Ky ti- 
l^ar nuk ëshlë i njëjte ne kohë. Atë e ndeshim në 
rritje deri në fundin e periudhes së lulëzimit, të saj, 
më pas fillon të bjerë në mënyrë të ndjeshme, duke 
u shuar krejtësisht rreth fundit të shek. XIX. Tipari 
i mbrojtjes shfaqet në karakterin e mbyl'ur të saj. 
banesa g.jirokastrite është një banesë masive, ndër- 
tuar me mure të forta, me hapësirë minimale kalimi 
dhe ndriçimi. Oardaka në variantet e zhvilluar nuk 
ligështon karakterin mbrojtes, për shkak të vendit 
në komoozim, si dhe mbylljen anash me mure. Por 
ajo që flet sheshit për karakterin mbrojtës të kësaj 
banese është frengjia (fig, 62) për pushkë. Kio nde- 
shot në forma të ndryshme, duke synuar kryesisht 
të sigurojë portat, e hyrjes, si dhe hapësirat nga ku 
më lehtë mund të dhunohej banesa. 

Banesa giirokastrite bën piesë në grupin e parë të 
banesës qytetare shqiptare krahas banesës tiranase, 
banesës me hajat dhe asai me çardak. Ajo përbën ti- 
pin me realizime më të shënuara, duke u shkëputur 
ndjeshëm nga banesa tiranase dhe ajo me hapjet 
dhe duke u afruar më fort me banesën me çardak, e 
cila në variantet e zhvilluar paraqet arritje me vle- 
ra të rëndësishme. 



I 



— 458 



Problemi i gjenezës se banesës gjirokastrite du- 
het shikuar duke pasur parasysh dy momente kry- 
esore dhe pikërisht zhvulimin e saj në planin plani- 
mefariko-volumor dhe formuhmin arkitektonik të saj, 
në të cilin një vend të rëndësishëm zë ai i brendë- 
sisë dhe veçanërisht i odës, si njësLa themelore kom- 
pozicionale, Skeleti kompozicianal i kësaj banese ka 
një rrugë të qartë zhvillimi, i cili vërtetohet mjaft 
bindshëm nga materiah' faktik. Në rrugën e saj të 
zhvillimit, kjo banesë në trajtimin e saj arkitekto- 
nik dhe veçanërisht në atë të brendisë u pasurua me 
realizime të cilat duhen parë në një kontekst më të 
gjërë, hapësinor dhe kohor, i cili i kalon kufijt tanë 
etnikë. Pra banesa gjirokastrite është një realizim 
që gjithë duke qanë' në themelin e saj një krijhntari 
origjinale siç provon zhvillimi logjik kompozicional 
i eaj, ajo përvetëson organiMsht mjaft realizime, si- 
domos përsa i perket trajtimit t<ë brendisë në varian- 
tet e zhvilluara. 

Tipoiogjia e baneses qytetare shqiptare në shqyr- 
tim,_ përmbledh shumicën dërmuese të banesave të 
ngritura në qytetet tanë, por natyiisht që jashtë saj 
kanë qenë ndërtuar dhe mjaft banesa qe gjithë duke 
qenë improvizime, kanë ruajtur në thelbin e tyre li- 
pare që në mos drejtpërdrejt, tërthorazi i lidhin me 
tipat e lartëpërmendur. 

Tipologjia e banesës qytetare shqiptare, të kësaj 
peirudhe, flet qartë për peshën e faktorit ndryshu- 
eshmëri, në binomin ndryshueshmeri-njësi. Por me 
kalimin e kohës, prirje e përgjithshme është ajo e 
forcimit të faktorit të dytë. Kjo duket më qartë po 
të krahasojmë një herë variantet e thjeshta të cdo 



tipi, ndërmjet tyre dhe pastaj variantet e zhvilluara, 
Jashtë kompozimit planimetrikcHvolumor, faktori një- 
ri shfaqet më me forcë në trajtimin e shtëpisë së 
zjarrit dhe veçainërisht të odës, njësinë bazë kompo- 
zicionale. Odat e banesës qytetare kanë afërsi të da- 
llueshme deri në indentitët, persa i përket kompo- 
zimit, ndërsa dallimet shfaqen lidhur me repertonin 
e oriiamentikës, natyrisht duke pasur dhe në këtë 
fushë mjaft gjëra të përbashkëta. Paralele të shënu- 
ara, ndërmjet të katër tipave tradicionale të bane- 
sës, ndeshen dhe në elementë të veçantë arkitekto- 
nikë dhe konstruktivë, sl dhe në teknikën e ndër- 
timit. 

Eanesa qytetare shqiptare, natyrisht që nuk është 
një dukuri e izoluar brenda etnosit toinë, i cili ka qe- 
në në mardhënje me popujt e tjerë. Prandaj dhe ba- 
nesa shqiptare ka marrë dhe ka dhënë në raport me 
banesën e popujve të tjerë. Duke konsdderuar tipo- 
logjinë e gruoit të parë ttë banesës qvtetare shqipta- 
re, banesa tiranase përbën një" realizim që mbetei 
pa paralele, përkundrazi banesa shqiptare me hajat 
dhe ajo me çardak, megjithë e vecantitë e saj, tipo- 
logjikisht është e përhapur në mbarë Ballkanin dhe 
Turqinë Aziatike. Banesa gjirokastrite, gjithasHtu 
duhet konsideruar si një realizim me shtrirje te ku- 
fizuar. 

Pohimet e mësipërme i përkasin kompodmit pla- 
nimetriko-volumor, ndërsa persa^ i perket brendisë 
dhe veçanërisht traitimit es+etik këto tioe jetojnë në 
një rreth relativisht të giere marrëdhënjesh. Sido- 
qoftë mungesa e s+udimeve lidhur me këto çështje e 
bëjnë të vështirë dhënjen e gjyHmeve të bazuara. 



— 459 — 







# 



BAMESE j8. ^i^Ujt^iAi NR.3 




l 4ra 



— 460 



BIKONSTBUKSION I BANESËS 

NË KR. AU FASH GUCIA NB. 14 



BIKONSTBUKSION I BANESËS 

NË EE. TEFTA TASHKO NB. 14 



42" l- J I , .'-V 'i* . ,u „.,,■ ■ i-> 






KATl FERPne 



KATI PERDHE 





KATI PARE 



- 



KATl PARE 
a t 2 



Fig. 4 



Fig.3 



— 461 
BANESË NË RRUGËN VILDAN LUARASI NR. 22 



Fig. 5 




Qç*n$&mç 



a 2 4 




r 




KATl PERPHE 



ff ? 4 *i 
I I t 



KATI PARE 









— 462 — 



SHTËPI MIQSH 

RR. H. TAHSIN NR. 40 



PAMJE KRYESORE 



Fig.« 





— 463 — 





Fig. 7 



Fig, 8 







*£&^&&:: 'J&& 




■ i'imin 





■ ■ 



Fig. 10 



BANESË RR. K. KARAFILI NR. 4 



Fig. 9 



— 464 



BANESË NË RR, BRIGADA I XV NR. 34 

ELBASAN 



BANESË NË TIRANË 

RR. VLLAZËN HUTA NR 65 




-<s£e!*ms 



m 



l T'1 ■ >F 



J^^-^^ S^ c^. ë^ 



■JLll 





! 2 3 4M 

1 I I 1 I 




» ;. ■-■— . 

I 

il ■■ 
4 '! ■ ■■ m, 

■' U l 4 



■f-, 



.» . ;*i ' ■ 



Fig. n 



Fig. 12 



— 465 — 



BANESË RE. A. ARAPI NR. 9 



Fig, 13 




2 

' ' -- - l L 



■iM 

=i r 









— 466 — 



MUZEU ETNOGRAFIK KAVAJË 



Fig. 14 




.^S^ 



ifif ttii™ 








-0 , 2 <Ta/. 



— 467 — 




■'■■: 



A-~ - 




Fig. 15 



Fig. 16 



Fig. 17 



Fig. 18 








Fig. 19 




— 468 — 
BANESË NË BERAT BR. G. KARAKASHI NE. 16 




* -■; 






Fig. 20 




Fig. 21 



— 469 — 




i ^ h-i — h ^ 



— 470 — 



BANESË RR. GAQO KARAKOSHI NR. 15 BERAT 



Fig. 24 




\ 












— 471 — 



MUZEU ETNiOGRAFlK 




4$ ll'il' f- w 



„g. JLlJ SJ 




3M 




Fjg. 26 



*\ 



— 472 — 



**^93S 




Fig. 27 




BANESE */8. -€n*clfëM« NR. 2 




PIG. 23 




1 I 1 1 [ ■ 



— 473 — 



BANESË BB. S. BANDILLI NB. 13 BEBAT 







Fig. 29 




— 474 — 



Fig. 3» 



BANESË RB. REPUBLIKA NR. 9 BEBAT 



-jëd 



i|lW»f^ ; 



lilB^MiCS^ 




KATI PERDHF 



! 




KATI l PARE 



— 475 — 



I 

■ 




1 \Mi I ' = 

LLCMi - i 








Fig. 31 



Fig. 32 



Fig. 33 





'ltT" 




— 476 — 







fig 35 



fe k y i i \LUJJLjuuU& l 



Flg, 34 




Fig.36 



__ 477 — 







Fig. 37 




— 478 — 




2 S* 

« ■ ■ t H 



— 479 — 



BANESE RR. R. GOZHITA NR 7 
GJIROKASTËR 



Fig. 43 








KATI PERDHE 



PANy£ KRYESORe. 







<ATI ( PARE 




— 480 — 



BANE3A ;.c? jgcoia WK 20 



Fig. 44 





•^ 






£^F> 



PAMjE ANESORE 






PAMJE KRYESORF 






K/vl PERDHËt 



KATt : PAH£ 



KATi 1 DYTE 



_J M 

1 1 t 1 1 — i 



— 481 — 



Fig. 45 






£■ ■&& 



"*\ 







& rll 

r i lil 



SHS-- L .„■ ^ ■ 

- .. "* ', 

..i m ■■' 






. -^^^BS ! > jP' : i ■- —■— '■ ( 




fA-iJ': tPYESMll 



'vTi fvsphë 



BANESE 'M 



/■'■■■ 



Ç/IFvtXASTEft 




KATI 1 DYTIL 




2 

--- I I. 



^M 



— 482 — 



BANESË RR. M. BAKIRI NR. 4 
GJIROKASTËR 



Fig. 46 




Ul m 

. . . i u ■ i. 

IJJuliJ 1r^-^ — ii 

-<' -^..E. ffl JB_ J-JS 







m m 



Q 







J A~V»J*»4i>J 




PAtfijA 



r SM 

±- -J ii i ' - 



— 483 — 






BAXESE RR. M, BAKERI NR. 4 
GJIROKASTËB 





KAT! pëkdh^ 



KATl I PARE 



KATI : PVT6 




v .-. 



14 3 4 Jn 



— 484 — 



Fig. 47 





KATJ p 



"i WMM 



5TER& 




ERDHË 



/ Sm. 

1 I I I 1 =J 



485 — 



fig47 




BA NIE 3 E. '}S. jf.&n4&; nn.Q 




KATI I PYTE 



KATI i PARE 



. 




-'PRERJA 



t 2 3 4 f*V 

■ I I I * — J 



— 486 — 



BANESE RB. P. XHIXHO NR 15 
GJIKOKASTËK 



Fig. 48 




PAMJE KKYESORE, 




KATI_ J PARBf/ 




KATI I DYTE 



BANESË RB. M. HEBI NR. 4 
GJIROKASTËR 



— 487 — 



Fig. 49 





^i_ 



KATI PERDHE 



PAfAjB KRYESOKE 




KATl I PARE 



KATI I PYTE 



— 488 — 



BANESË RB. M. BAKiRI XR 1 
GJIROKASTËK 



Fig. 50 







PAMJE KRYESORË 




KATI FERPHE 



t 2 3 4- Sm. 

I I ' i 1 



— 489 — 




fig 50 



KATI I PARE 




KATl I DYTE 



0. f 2 3 4 Sm, 



— 491 — 




Fig. 51 



K.ATI I D\TE 



'- 1 




1 


111 




■ : l 


1 1 — _» 



at 






1 



PREEJE"^ 



2 4 






— 492 — 




^f* 'A 



FJG 52 




^M 




1 



IT 



IsL 



ns~pr 

ngi 



JfPH 
nr7~Ct r " 



U 



I 



Kll 




s 



faZ&M 'D, 



(^kfff 'B, 



/■ /4 



ODA E MIRE WE MUZEUN EThJOGRAFIK ' ■ =^ 

__ ^/fefc^/ 'C. 




'xn 
j 



4±M 



HB 



m 



m 



nnl 




| 

D 

2 



I 



Q 






— 493 — 



Fig. 53 




— 494 — 




— 495 — 





,-- S9 sf 



S5T 




?£*#** 



'B. 



mmmtu 



m$» 



&AU£$Ej$.Jt'&M uar 



r 



ODA E*MIRE 





^S^ 'c. 



ffrftv'A, 





Jt+ëëit 




496 




Fig. 56 





*^WRmP^- ''*Mi b ig, 58 



*ig. 57 




— 49? 






* 






h 


A f ■^•'^ 'lSfciS 


■»■ 






KL^f ' ' f "■"*" 


JP * 






JHT s ? l : ; 


w 





Fig. 60 



Fig. 59 





Fig. 61 




■g. 62 



— 498 — 
I 



HRp m lJT"~ 










B 






.'■>,.. 



Fig. 65 



,f ; "!:, 



Fig. «4 




Fig. 67 




Fig. 66 



— 397 — 



ZHVILLIMI URBANISTIK I QYTETIT MESJETAR (SHEK. XV-XIX) 



Pushtimi turk, pati pasoja në zhvillimin dhe ka- 
rakterin e qytetit shqiptar, i cili në prag të tij kish- 
te arritur në një shkallë të rëndësishme zhvillimi. 
Krijimi i lagjeve të banuara, pranë kalave, që për- 
gjithësisht rrethonin qytetet, kohë përpara pushti- 
mit turk, shënonte fillimin e lindjes së qytetit të 
hapur. Qëndresa këmbëngulëse shqiptare karshi 
pushtuesve turq që u shoqërua me fushatat shka- 
'tërimtare te tyre, cënoi rëndë qytetet shqiptare. 
Masakrimi dhe emigrimi i popullsise qytetare, ndër- 
prerja e lidhjeve të vjetra rae Europën Perëndimo- 
re, varfërimi dhe rrënimi i përgjithshëm i vendit, 
i dhanë një goditje mjaft të rëndë qytetit shqiptar 
të kohës. Qytete dhe kështjella të lulëzuara si 
Drishti, Deja e Shurdhahu u shkatërruan krejtë- 
sisht, ndërsa qytete të mëdha si Shkodra, Lezha. 
Kruja, Durrësi, Berati Vlora etj. . u dëmtuan rëndë. 
duke u kthyer mjaft prej tyre në pika të fortifiku- 
ara ku u vendosën garnizone ushtarake të pushtu- 
esve. Me pushtimin turk dhe vendosjen e regjimit 
feudal ushtarak, vendin e qyteteve të lira sipas sis- 
temit veneto H bizantin, të mbështetur në kushtetu- 
tat qytetare dhe në këshilla bashkiake, e zunë qen- 
drat ushtarake-administrative, të ardhurat e të ci- ■ 
lave përfshiheshin në përgjithësi në haset e Sull- 
tanit dhe të sanxhakbeut. Ndryshe nga emërtrmet e 
mëparshme të qendrave qytetare, civitas, castrum, 
urbs etj. administrata otomane i cilësoi qytetet me 
em,ërtimet shehër dhe kasaba. 

Gjatë shek. XV dhe deri aty nga fillimi i shek. 
XVI qytetet shqiptare ishin reduktuar në qendra të 
vogla, që kryenin dhe funksionet e tregjeve lokale. 
Gjatë kësaj periudhe e vetmja veprimtari ndërti- 
more, me rëndësi, lidhet. me ngritjen e një numri 
faltoresh islame, në kapërcyellin e shek. të XV në 
Corçë, Berat dhe Vlorë. Këto ndërtime dhe të tjera 
të këtij lloji, në shekujt e mëvonshëh do të luajnë 
Qjë rol të rëndësishëm në karaikterin urbamstik të 
qytetit, veçanërisht të atyre ndërtuar në terrene të 
rrafshët. 

Shek. XVI shënoi një rritje të pergjitRshme të 
qendrave qytetare, të cilat shtohen numerikisht, 
për pasojë të popullimit me banorë të rinj të ardhur 
Dga fshati. Banorët e rinj, që u sirehuan nëpër qy- 
tete, ishin kryesisht zejtarë, ata largoheshin nga 
fshati për ti shpëtuar shfrytëzimit të rëndë, duke 
shpresuar një jetë më të mirë në qytet, Mbisundimi 
i karakterit natyror në ekonominë fshatare është 
ende një pengesë serioze në rritjen e qyteteve si 
qendra të mirëfillta zejtarë dhe shkëmbimi. Megji- 



thatë rritja e qendrave qytetare veçanërisht nga 
fundi i shek. XVI ishte e dukshme. 

Zhvillimi i qytetit në këtë kohë lidhet me një 
veprimtari të madhe ndërtimore, ku bie veçanërisht 
në sy ndërtimi I banesave në lagjet e jashtme, va- 
roshet, Aktivizimi i zejtarisë, i dha hov tregjeve 
lokale dhe si pasojë e këtij, zhvillimi, përbri she- 
sheve të hapura për shitjen e produkteve bujqësore 
fillojnë të ndërtohen ansamble dyqanesh sipas zeje 
ve. Një veprimtari e rëndësishme ndërtimore. krj r - 
het gjatë këtij shekulli për ndërtimin e xhamive, 
mesxhiteve, teqeve, etj., të cilat lidheshin me për- 
hapjen e ideologjisë fetare të pushituesve, e cila qe 
veçanërisht intensive në qytet, lidhur me synimin e 
pushtuesve për islamizimin e qytetarëve. Pas për- 
fundimit të traktatit të paqes në Republikën e Ve- 
netikut me 1502, udhëheqja e klasës feudale osma- 
ne, lidhi marëdhënje tregëtare me Perëndimin. Te- 
përicat e prodhimeve bujqesore dhe blegtorale të 
feudalëve, që nuk i konsumonin dot qytetet përbë- 
nin artikujt kryesorë të eksportit. Fuqlzimi ekono- 
mik i qyteteve lidhej me interesat e shtetit osman 
për të nxjerfë sa më shumë të ardhura në dobi të 
vet. 

Shekulli i XVII përbën një etapë me rëndësi në 
zhvillimin e qy tetit shqiptar, i cili hyn në rrugën e 
rritjes dhe forcimit ekonomik. Rritja e bujshme de- 
mografike, shtimS i numrit të zejeve që ushtroheshin 
në qendrat qytetare, prunë një rritje të madhe të 
veprimtarisë ndërtimore në qytet, "Të dhënat e rën- 
dësishme, të udhëtarit Evlia Çelebiu, i përkasin pi- 
kërisht këtij shekulli. Nga pasqyra që jep ai, me- 
gjithëse në shxfra të zmadhuara, kuptohet qartë se 
qyteti shqiptar i kohës kisKte pësuar një rritje të 
konsiderueshme. Shtrirja e tij, në disa qendra të 
rëndësishme si Berati, Gjirokastra, Elbasani etj. 
kishte arritur thuajse atë, që u ruajt pak a shumë 
dhe gjatë shekujve XVIII-XIX, natyrisht me një 
dëndësi më të madhe ndërtimesh. Pra qyteti kishte 
marrë fizionominë urbanistike që u ruajt në tiparet 
thelbësore dhe në shekujt pasues, duke qëne urba- 
nistika për vete" natyrën e saj elementi me kon- 
serator, në krahasim me arkitekturën e ndertimeve 
qytetare dhe veçanërisht banesës, si elementi mbi- 
sundues I tyre. Gjatë këtij shekulli pazaret shndrro- 
hen në qendra të mirëfillta jo vetëm shkëmbimi por 
edhe prodMmi ata rriten duke u pasuruar me ndërti- 
min e dyqaneve-punishte dhe dyqaneve për shitje, 
që formojnë ansamble të mëdhenj në bazë mjeshte- 
rie, kompozuar në shtrirjen karakteristike në formë 



— 398 



vargu, përkundrejt' njëri tjetrit nje dy rreshta. Kra- 
has dyqaneve përdhes, ndërtohen edhe ata me dy 
kate. Pazaret e qyteteve kryesore pajisen gjatë shek. 
XVII, me kulla të larta, në të cilat vendosen orë 
me këmbanë. 

Gjatë*këtij shekulli krahas largimit nga^ fshati 
për në qytet, të shumë fshatairëve zejtarë dhe bujq, 
këtë rrugë fUluan ta ndjekin dhe një numër feuda- 
tësh të shtresave të ndryshme. 

Fuqizimi ekonomik i qytetit i dha shkak thelli- 
mit të djferencimit klasor, i eili pëson giatë kësaj pe- 
riudhe një rritje të shenuar, duke i dhënë shkas di- 
ferencimit të' varianteve të banesave, si dhe shkë- 
putjos përherë e më dallues të lagjeve të shtre- 
save të pasura nga ato të atyre të varfëra. Pazari 
si qendër prodhimi dhe shkëmbimi, shkëputet nga 
ajo e banuara, duke zenë, sipas qendrave, pozita të 
ndryshme karshi lagjeve të banuara. Lagjet brenda 
mureve rrethues, ku vazhdon të qëndrojë adminis- 
trata, akoma ruajnë një pozitë me rëndësi në qytet, 
megjithë rritjen e madhe të pjesës së hapur të qy- 
tetit. 

Shekulli i XVIII shënon periudhën e lulëzimit të 
përgjilhshëm të ekonomisë i'eudale në vendin tonë 
e cila shprehej në sistemin e esnafëve. Rritja e rolit 
ekonomik të qyteteve pruri në mënyrë të natyr- 
shme krijimin e tregjeve të medha me karakter 
ndërkrahinor. Ky proçes i rëndësishëm i rritjes së 
qytetit shqiptar në përgjithësi u pasqyrua me 
zgjerimin teritorial të disa qendrave, por kryesisht 
me dendësimin e ndërtimit të banesave në lagjet 
egzistuese. Në flfetën e qytetit të kohës fillon të 
spikasë dëndur kranas f altoreve dhe kulla e sahatit, 
si një ndërtim monumental, që së bashku me ndër- 
timet e tjera të kultit mysliman dhe ato shoqërore 
si banjat publike, medreset etj. thekson dhe pa- 
suron më shumë qendrën e qytetit, ku ato zako- 
nisht ndërtohen. Por edhe çdo lagje e banuar, tash- 
më Mshte zakonisht një qendër te vetëm, në të ci- 
lin ndëtohej xhamia e shoqëruar shpesh me hamam 
dhe çesmë. 

Shiresat e pasura, të pasuruara në saje të shfry- 
tëzimit të punës së zejtarëve të thjeshte, si dhe të 
të ardhurave nga renta e tokës, në kushtet e shthu- 
rjes të feudalizmit ushtarak në fshat, ndërtojnë ba- 
nesa të mëdha, duke arritur në variantet më iv 
zhvilluara të trpdlogjise së banesës qytetare të ko- 
hës. Rritja e volumit të shkëmbimit të mallrave i 
dha shkas rritjes së ndertimit të mjaft haneve, të 
cilët përgjithësisht ndertoheshin pranë pazarit të 
qytetit. 

Shekulli i XIX shënon një rritje të mëtejshme 
të qytetit shqiptar. Gjatë kësaj kohe me rënjën dhe 



shkatërimin e esnafëve, sidomos gjatë gjysmës së 
dytë të shek. XIX, u shfaqën format e para te' mëny- 
ri§s kapitaliste të prodihimit. Po në këtë periudhë, 
si rezultat I foxcimit të lidhjeve ekonomike midis 
krahinave, sistemet e mëparshme ndërkrahinore fi- 
Ilojnë të shkrihen për të formuar tregun kombëtar. 
Në urbanistikën e qyteteve tanë gjatë këtij she- 
kulli vërehet një ecuri e pabarabartë, e cila kushtë- 
zohej nga shkallët e ndryshme të zhvillmit ekono- 
mik dhe karakteristikat e veçanta të qendrave qy- 
tetare. Kështu Gjirokastra, Berati, Elbasani, në për- 
gjithësi, nuk ndryshojnë shumë np tiparet e tyre 
urbanistike, të kristalizuara një shekull më parë. 
Përkundrazi Shkodra, gjatë këtij shekulli, njohu një 
proçes të theksuar zgjerimi, në zoneh ku shtrihet sot, 
duke iu larguar kalasë, e cila nga mesi i këtij she- 
kulli humb përfundimisht çdo funksion, me largimin 
prej saj të administratës më 1865. Rritje të buj- 
shme pati dhe Korça, qendër tipike zejtaro-tregë- 
tare. Por në dalhm nga Shkodra, e cila në lagjet e 
reja ruajti konceptin urbanistik mesjetar, pra zhvt 
Uimi i lagjeve të banuara nuk u parapri nga një 
projekt, në Korçë zgjerimi i qytetit u krye sipas 
një plani, duke u shkëputur kështu plotësisht nga 
tradita e mëparshme. Vetkuptohet se veprimtaria 
ndërtimore, veçanërsht ne Shkodër dhe Korçë, është 
mjaft e dendur, ajo ka intensitet të madh në Berat, 
sidomos gjatë gjysmës së dytë të shek. XIX, ndërsa 
është më e pakët në Elbasan, Gjirokastër, Tiranë 
e gjetkë. Gjatë këtij shekulli, veçanërisht gjatë 
gjysmës së dytë të tij, një veprimtari e dendur 
ndërtimore përfshin komplekset e pazareve, për 
shkak të rritjes së prodhimit dhe shkëmbimit. 
Shpesh shkas për ritrajtime të ansaibleve të paza- 
reve, qenë dhe zjarret e shumtë, që dendur rrafsho- 
nin një numer të madh dyqansh. 



Qyteti i vone mesjetar shqiptar me një histori 
të pasur zhvillimi në kohe, mori tiparet themelore 
urbanistike, aty nga gjysma e dytë e shek. të XVII, 
duke zgjidhur konkretisht çështjet më kryesore si 
atë të shtrirjes së tij, vendosjes së qendrës zejtara- 
tregëtare qendrës së qytetit. rrjetit rugor etj. Në 
shekujt e mvonshëm, deri aty rreth fillimit të shek. 
XX, kjo skemë, u ruajt e pa prekur në arritjet e 
saja kryesore. 

Realizimet e rëndësishme urbanistike për kohën, 
që arriti qyteti i vonë mesjetar shqiptar, dëshmoj- 
në qartë për familjarizirnin _e ndertuesve me një 
sërë konceptesh urbanistike, te cilat inë mungesë t£ 



399 



një planifikimi të mirëfillët, kanë qenë mbështetje 
për këtë veprimtari të rëndësishme ndërtirnore. 
Këto koncepte bazë udhëheqëse, kanë gjetur një 
zbatim deri diku të larmë në qendra të ndryshme. 
në përputhje me rrethanat e dhëna, duke arritur 
në realizime që gjithë duke qëndruar pranë përsa i 
përket tipareve thelbësore, shfaqin dhe karakteristi- 
ka të vecanta. Kompozimi i njësive themelore kom- 
pozicionale, vendosja e ndërtimeve, rrjeti rrugor etj, 
tregojnë qartë për kritere të qarta ndërtimore. Kom- 
pozimi disi e lirë, i lagjeve të banuara, veçanërisht 
në qytetet mbi troje të rrafshët, ku spikat një far 
spontaniteti, është vazhdim i këtij tipari të rëndësi- 
shëm të qytetit mesjetar. Lidhur me drejtimin dhe 
zgjidhjen e problemeve te ndryshme urbanistike, që 
në shek. XVII, përmëndet në qytetet tanë një fun- 
ksionar i posaçëm -«agai i ndërtdmeve», Njësitë the- 
rnelore kompozicionale të qytetit të vonë mesjetar 
shqiptar janë qendra zejtaro-tregëtare dhe ajo e 
banuar. Qendra e qytetit, në përgjithësi nuk është 
një njësi e spikatur qartë, ajo në shumicën e raste- 
ve nuk përputhet me qendrën administrative, e cila 
deri vonë nga mesi i shek. XIX, në qytetet me lagje 
brenda mureve rrethues, mbeti pikërisht aty, duke 
qenë më e sigurtë. Përgjithësisht qendra e qytetit 
qendron pranë apo shkrihet me qëndrën zejtaro- 
tregëtare. Ajo spikat kryesisht për ndërtimet e kul- 
tit, kullën e sahatit, ndërtimet shoqërore si hamame, 
medrese, etj. Nidërtimet administrative në përgji- 
thësi janë të pakta dhe shfaqen më shumë gjatë 
shek. XIX. 

Pazari, qendra ekonomike e qytetit, ku kryhej 
prodhimi dhe shitja e inallrave, si kompleks ndërtl- 
mor është rezultat i zhvillimit të mëtejshëm të pa- 
razeve të hapura të shek. XV-XVI. Komplekset e 
pazareve, gjatë shumë shekujsh deri aty rreth me- 
sit të shek. XX, nuk përjashtuan pazaret e hapura, 
Këto ishin troje të veçantë, zakonisht pranë paza- 
rit, në të cilët, në ditë të caktuara, fshatarët e zo- 
nave përreth shisnin kryesisht prodhime bujqësore 
dhe blegtorale. 

Nga ana urbanistike pazaret kanë ruajtur të 
njëjtat tipare gjatë disa shekujve. Karakteristika 
thelbësore e tyre, ishte shtrirja e kompozimit në 
gjatesi, duke u vendosur dyqanet në vargje të 
ng j eshur, përbaUë n jëri tj etrit. Ndërmj et tyre 
shtrihej rruga, piesërisht mbuluar nga strehët e 
gjërë të dyqaneve, ne të cilën lëviznin bleri&sit du- 
ke zgjedhur mallin e ekspozuar në ballin e dyqanit 
dhe madje pjesërisht nën strehë. Ashtu si në mba- 
rë Perandorinë Otomane dyqanet grupohesin si- 
pas zejeve, duke krijuar njësi të veçanta brenda an- 
samblit të pazarit. Krahas dyqaneve, në ansamblet 



e pazareve ndërtoheshin bezistene (pazare të mby- 
llur) dhe hane. 

Lagjet e banuara, përbëjnë njësi të veçanta, të 
lidhura në mënyra të ndryshme me njëra tjetrën, 
por gjithmonë të shkëputura qartazi nga qendra e 
banuar. Në dinamikën e rritjes së qyteteve, veça- 
nërisht me lindjen e varoshve, kriteri kryesor 
udhëheqës lidhur me zgjedhjen e truallit për ndër- 
timin e një lagjeje të re, ka qënë ai i sigurimit. Për 
këtë arsye, lagjet e para ndërtohen pranë kalasë, 
megjithëse shpesh trualli nuk ishte i pershtatshëm. 
Me zgjerimin dhe fuqizimin e qyteteve dhe rritjen 
e sigurisë, faktorë të tjerë si orientimi, lloji i trua- 
llit drejtimi i erërave, mundësia e sigurimit ti ; ujit 
etj. filluan të luajnë një rol me rëndësi në drejti- 
min e shtrhies së zgjerimit të qyteteve. P>ërparësia 
që deri vonë në shek. e XIX, iu dha sigurimit të 
lagjes së banuar shihet qartë në jetën e gja ë dhe 
intensive qe patën lagjet e banuara brenda kalasë. 

Në qytetet e fortikuar dhe me lindjen e varo- 
shit, lagjja brenda mureve rrethues ze një pozitë të 
veçantë, aty zakonisht, ngrihen banesat e funksio- 
narëve të lartë, madje qëndron dhe administrata. 
Lagjet e banuara jashtë' kalasë përgjithësisht nda- 
hen nga njera tjetra me kufij natyrorë, ose rrugë 
kryesore. Ato, përgjithësisht, sidomos në qytetet mbi 
rraf she, nuk shkëputen nga njëra tjetra. Përkundra- 
zi në qytetet mbi troje të aksidentuar, lagjet zako- 
nisht qëndrojnë si njësi të veçanta, deri diku të 
shkëpura nga njera tjetra, por gjithmonë të lidhura 
ndërmjet tyre me rrugë. Banesat, përbëjnë ndërti- 
min kryesor të lagjeve të banuara, por në to nuk 
mungojnë dhe ndërtimet e kultit dhe më rrallë ato 
ato shoqërore. Për vetë vendin në kompozim dhe 
formulimin arkitektonik të tyre, ato nuk luajnë 
ndonjë rol të rëndësishëm, Në përgjithësi lagjet 
qendrore kanë një dendësi më të madhe ndërtimesh 
në dallim nga ato periferikët, ku ndërtimet më të 
thjeshta shtrihen më gjerë. 

Qyteti mesjetar mund të klasifikohet sipas disa 
kiiteresh, ndër ta ne rastin tonë më të qënësishmit 
janë dy. Kriteri i parë lidhet me pasjen ose jo nl ; 
zanafillë të qendrës qytetare, fortifikimin, ndërsa 
i dyti lidhet me natyën e terrenit, të pjerrët apo të 
rrafshët, mbi të cilin ngrihe^ qendra e banuar. 

Lidhur me kriterin e pare,' ndër qytetet, që kanë 
pasur si zanaf illë ]kalatë mund të përmenden : Bera- 
ti, Shkodra, Kruja, Elbasani, Gjirokastra, etj. Q}'- 
tet që nuk kanë lidhje me fortifikimet mund të 
përmëden: Tirana, Kavaja, Voskopoja, Korça etj. 
Qytetet e para janë më te shumtit dhe njëherazi më 
të lashtët dhe më të zhvilhiarii, Fillirnishl, qyteti i 
lldhur me fortifiklmin ishte një qendër e mbyllur e 



— 400 



rrethuar me mure mbrojtëse. Me lindjen e varoshit 
filloi proeesi i shtrirjes së qendrës sjë banuar dhe jash- 
të fortifikimit. Raporti sasior ndërmjet qendrës së 
fortifikuar dhe asaj të hapur, luhat ndjeshëm ne 
kohë, në favor të së dytës. Në shek. XIX qendra e 
banuar brenda mureve rrethues ose shuhet si në 
Shkodër dhe Gjirokastër, ose mbetet si njësi e vo- 
gël në raport me pjesën e hapur të qytetit, si në 
Berat, Kruje, Elbasan etj. 

Lidhur me natyrën e terrenit mbi të cilën ngri- 
hen qendrat qytetare, dallohen ato mbi terrene të 
pjerrëta dhe përgjithësisht te aksidentuara si Be- 
ti, Shkodra e vjetër, Kruja, Gjirokastra etj., si dhe 
ato mbi terrene të rrafslhta, si Shkodra e sotme, El- 
basani, Tirana, Kavaja, Korça etj. Në disa raste ne 
të njëjtën qendër ndeshen lagje mbi troje të rraf- 
shta dhe të tjera mbi troje të aksidentuara, si në 
Berat, Shkodër etj. Zakonisht, qendrat që lidhen me 
lortii'ikimet, me histori tepër të lashtë ngrihen mbi 
terrene të aksidentuar për arsyen e kuptueshme së 
ndërtimet mbrojtëse parapëlqenin vende lehtësisht 
të mbrojtshme. Qendrat qytetare në terrene të raf- 
shët në shumicën e tyre lindur si pasojë e kalimit 
gradual nga qendra fshatare në qendër qytetare, si 
pasojë e zhvillimit të natyrshëm ekonomiko-sho- 
qëror. 

Në karakterizimin e përgjithshëm urbanislik, të 
qytetit të vonë mesjetar shqiptar, në radhë të parë 
vinë në konsideratë tiparet e ansambleve, lidhur me 
ngritjen e tyre mbi troje të aksidentuar, apo të 
rrafshët. Terrenet e aksidentuara mbi të cilët ngri- 
hen mjaft qytete shqiptar, përfshijnë reliefe të 
ndryshme, që nga trojet e pjerrët, kurrizet kodri- 
nore, lartesitë kodrinore, luginëzat etj. Terreni i 
aksidentuar ka ndikuar shumë në karakterin e an- 
sambleve arkitektonik, që ngrihen mbi të dhe rrje- 
dhimisht në mbarë karakterin e qesndres, së bashku. 
Ansambjet mbi terrene të aksidentuar, kanë ori- 
entimin e detyruar, kështu kur ato ngrihen, mbi 
pjerrësi, të gjitha ndërtimet i vishen faqes shkëm- 
bore, duke krijuar ansamble organike. Kompaktësia 
e ndërtimeve shquan përgjithësisht, ansamblet e 
këtyre qendrave, për vetë faktin se ngushtica e 
truallin përbën një problem me rendësi. Lidhur 
rne karakterin e truallit, ndërtimet vendosen nS 
formë vargu. si lagjen Mangalem të Beratit (fig, 1), 
ose kanë një shtrirje më të lirë si në disa lagje të 
Gjirokastrës (fig. 2). Në rastin e parë banesa del 
drejtpërdrejt në rrugë duke marrë pjesë aktivisht 
(fig. 3) në formulimin e saj. Në këto ansamble, mbi 
sundon përspektiva e kufizuar, për shkak të terre- 
nit të cilin ndjekin ndërtimet. Në dallim nga kom- 
paktësia e madhe e ansambleve mbi terrene të pje- 



rrët, ata mbi kurrize kodrinore, shquajnë për karak- 
terin e theksuar dinamik, ndërsa nuk mungojnë 
dhë vendosjet mjaft piktorske e të lira në kodërza, 
apo troje me relief të valëzuar. Në të gjitha rastet 
kalimi nëpër këto lagje të lë gjurmë, me laiTninë e 
madhe të zgjidhjeve volumore dhe kompozimet e 
veçanta, brenda unitetit të përgjithshëm të trajti- 
mit. Lidhja e përsosur me terrenin e rrit monumen- 
talitetin këtyre ansambleve. Terreni ka kushtëzuar 
ndërtimn e banesës, dy madje tre katësh, e cila 
për vetë kompozimin vertikal dhe vendosjen në 
formë shkallësh është elementi ndërtimor mbisun- 
dues në krejt formulimin arkitektonik Ndërtimet e 
kultit humbasin në këto ansamble, duke u shkrirë 
në masen dinamike e të zhdërvjelltë të banesav^ 
{fig. 1). 

Një karakter tjetër kanë qendrat qytetare, apo 
'.agjet të veçanta, ngritur me terren të sheshtë. Në 
këto qendra krahas ndërtimeve relativisht të rralla 
si në Shkodër, Tiranë, lagjen Murat Çelebi të Be- 
ratit etj, ndeshen dhe ndërtjme më të dendura si 
në lagjet e vjetra të Korçes, në pjesën qendrore të 
qytetit të Shkodrës etj, Shkaku për këtë du- 
kuri duhet kërkuar ne dy faktorë, së pari në gjën- 
djen ekonomike të shtresave që banonin në këto la- 
gje, e cila ndikonte në mundësinë për të zotëruar 
troje, atëherë mjaft të kushtueshëm, së dyti në na- 
tyrën ekonomike të qytetit, lidRur me peshën e 
ekonomisë bujqësore karshi zejtarisë. Në qendrat e 
para banesat qarkohen nga troje të mëdhenj, rre- 
thuar me mure te lartë. Rrugët, plot dredhime janë 
të varfëra, portat e mëdha e aq më pak muret rre- 
thuese nuk thyejnë dot një far uniformiteti që vi- 
het re, Banesa shumë rrallë merr pjesë në formuH- 
min e rrugës, por edhe në këfe> raste ajo i tregon asaj 
shpinën apo njerin ball anësor, të dy pa asnjë per- 
punim të kujdesshëmj arkitektonik. GjelbeYimi i 
dendur shpesh mbulon krejt banesën. Qetësia kom- 
pozicionale këtu thyhet vetëm nga ndërtimet e kul- 
tit mysliman, të cilat për vetë kompozimin e thek- 
suar horizontal dhe tepër të shtrirë të ansambleve 
marrin një vlerë të madhe, Ato zakonisht ndërto- 
hen në sheshe, duke bërë me të përcaktueshme 
efektin e volumeve të tyre dinamikë. 

Ndryshe është karakteri i ndërtimeve relati- 
visht të dëndura ne troje të rrafshët, siç tregon 
mirë shembulli i qendrës historike të qytetit të 
Korçës. Këtu banesa del shpesh në rrugë me njerën 
apo dy pamje të pëi-punuara, muret rethuese, mby- 
llin hapësirat e vogla dhe thyhen mirë nga portat e 
jashtme. Perspektiva e kufizuar, larmia dhe pasu- 
ria e elementeve arkitektonik te baneaës që thekso- 
het nga efektet e dritëhijes, i bëjnë mjaft pikto- 



401 — 



reske dhe tërheqëse këta ansamble. 

Thellimi i diferencimit klasor në qytet, i cili rri- 
tet proporeionalisht me fuqizimin ekonomSc të kë- 
tyre qendrave, pasqyrohet qartc dhe në dallimet 
ndërmjet lagjeve. Shtresat e pasura të popullsisë, 
ndërtojnë në zonat më të mira. Për sa kohë çështja 
e sigurimit nga sulmet, apo turbullirat eventuale 
ishte në rend të ditës, shtresat e pasura ndërtojnë 
brenda mureve rrethuese të qytetit, duke zgjedhur 
dhe këto trojet më të mira. Me fuqizimin e procesit 
të rritjes së qytetit të hapur, shtresat e pasura ngre- 
në banesat e tyre në lagjet më të favorshme për 
ndërtim, zakonisht në zonat e rrafshta, apo me pak 
pjerrësi. duke rrethuar banesat e mëdha, me obo- 
rre e kopshte të gjerë. Shtresat e mesme dhe të 
varfëra të popullsisë ndërtonin në zonat më të vësh- 
tira, mbi troje të vegjël, me ndërtbtie përngjitur me 
ndriçim të pakët dhe shpesh indTrekt, apo nëpër- 
mjet baxhove. Shembull tipik i këtij diferencimi të 
qartë, është qyteti i Beratit, ku masa e zejtarëve 
banonte në lagjet që i qepeshin shkëmbit të kalasë 
apo Malit të Goricës, ndërsa shtresat e pasura të 
feudalëve, ndërtonin në qendër, apo në lagjen Mu- 
rat Çelebi, në rrafshin perëndimor të qytetit, Shtre- 
sat më të përbuzura të popullsisë ishin të detyru- 
ara të jetonin në periferi të qytetit në lagje të ndër- 
tuara pa asnjë kriter urbanistik dhe higjenik. 

Dasitë fetare gjithashtu janë pasqyruar qarte 
dhe në qytetin e vonë mesjetar, duke pasur një 
ndarje të dalluar të lagjeve sipas feve. Popullsia që 
ruante besimin e vjetër zakonisht ndërtonte në la- 
gjet më të pa përshtatshme për banim. 

Rrjeti rrugor i qyteteve të vonë mesjetarë ka 
karakteristika te" vecanta, lidhur me natyrën e qy- 
teteve të ndryshme. Në qendrat e banuara, rrethu- 
ar me mure mbrojtës, arteriet kryesore, zenë fill 
nga hyrjet për në kala, duke u shpërndarë pastaj në 
një numër rrugësh të dyta dhe te txeta. Shtraiti i ty- 
re përgjithësisht ndiqte vijat e niveleve, por shpesh 
lindte nevoja, për të trasuar rrugë normal tyre, që 
madje, në disa raste ndërtoheshin (fig. 4) në formë 
shkallësh. Në lagjet e ndërtuara mbi kurrize ko- 
drinore. rruga kryesore trasohet përgjithësisht, gja- 
të pjesës më të lartë, duke e degëzuar prej saj . rru- 
gë të dyta në dy krahët. Një vënd me iëndësi ne 
rrjetin rrugor, zenë rruget që lidhin qendrën eku- 
nomike të qytetit me lagjet e banuara, si dhe ato 
që ndërlidhin, lagjet ndërmjet tyi-e. Shpesh, veça- 
nërisht në qytetet fushore rrugët kryesore janë 
vazhdim i atyre që lidhin qytetiin me qendrat e 
tjera. 

Në dallim nga rrugët e ngushta në trojet e aksi- 
dentuara. në qytetet fushore, përgjithësisht ato 



janë më të gjera, por po aqë të lakuara dhe shpesh 
pa krye. Rrugët zakonisht shtroheshin me kalldrëm. 
duke pasur në mesin e rrugës një kunetë apo dy të 
tilla anash saj, Në rrugët me pjerrësi të madhe, 
shpesh ndërtoheshin breza tërthorë me pllaka gu- 
ri, më të lartë se niveli i n'ugës për të penguar 
shkarjen. Mjaft të përhapura janë prerjet e qosheve 
të mureve, deri në një lartësie mbi rrugë (fig. 5) 
për të lehtësuar veçanërisht kalimin e kafshëve të 
ngakesës. Në mjaft qytete kalojnë lumenj; apo pë- 
rrenj sezonalë, kështu që ka lindur nevoja e ndër- 
timit të një numëri urash të madhësive të ndrysh- 
me. Përgjithësisht ato (fig. 6). ndërtohen prej guri 
mbi qemerë cilindrikë. Në disa raste përrenjt në 
zonën e qytetit sistemoheshn duke kaluar rrjedhja 
e tyre në kolektorë të mëdhenj punuar me gurë dhe 
mbuluar me qemer cilindrik. Shembull me interes 
është sistemimi i një prroi, që përshkon pjesëii lindo- 
re 'të qytetit të Beratit, në lagjen me të njëjtin emër. 
Mbl këtë kolektor që derdhet në lume, janë Tealizuar 
ndërtime të shumta. 

Gjeibërimi i dendur është një karakteri.stiki' tje- 
tër e qytetit të kësaj kohe. Pemët frutore. ullinjtë 
dhe pjergullat, gjatë periudhës se gjelbërimlt, ndi- 
kojnë mjaft në pamjen e ansambleve të ndryshme, 
Veçanërisht në lagjet mbi terrene të aksidentura ky 
gjelbërim bën që lidhja e ndërtimeve me trojet te 
jetë më e natyrshme, duke zbutur shpesh dhe karak- 
terin e theksuar monumental të banesës veçanërisht 
përpara shek. të XIX. Furnizimi me ujë i qytetit ka 
qënë një problem me rëndësi për kohën. Ai është 
zgjidhur në mënyrë të ndryshme në përputhje me 
kushtet e veçanta të çdo qendi-e, Në radhë të parë 
janë cfrytëzuar burimet natyrore, të cilat sistemo- 
heshin, duke realizuar dhe kanalizime, shpesh me 
tuba qeramike, të cilat përfundonin në çezmën me 
një apo disa gryka uji. Puset gjithashtu kanë pasur 
një përhapje të gjerë. Në zonat e ulëta si në qyte- 
tet e Shqipërsë se Mesme dhe në Shkodër, ata për- 
bëjnë të vetmin burim uji. Lumenjtë. që përshko- 
nin disa qytete, kan qënë kurdoherë në të kalua- 
rën, burim i rëndësishëm uji. Një përhapje të gjerë, 
vecanërisht në Gjirokastër dhe më pak në Berat. 
kanë sterat e ujit, që janë rezervuarë të cilët depo- 
zitojnë ujrat e rreshjeve. Krahas këtyre në disa qy- 
tete kanë qën,ë ndërtuar dhe ujësjellës që siguronin 
ardhjen e ujit nga burime të largta natyre, siç është 
rasti i ujësjellësit të Sopotit që siguronte ujin për 
kalanë e Gjirokasrres. Disa ujësjellësa krahas pu- 
seve siguronin furnizimin me ujë të qytetit të Vos- 
kopojës. 

Karakteri ui-banistik i qytetit të vonë mesjetar 
mund të pasqyrohet duke ndjekur zhviilimin e qy- 



— 402 



teteve të Gjirokastrës, Beratit, Shkodrës, Elbasanit 
Voskopojës dhe Korçës, të cil|ët pak a shumë për- 
mbledhin rnbai'ë larminë e qytetit shqiptar të ko- 
hës. Në gjendjen e sotme, qytetet-muzetë Beratit 
dhe Gjirokastrës, qendrat historike të Korçës dhe 
Elbasanit dhe së fundi qytetet e Shkodrës etj. me- 
gjith ndryshimet e medha që kanp pësuar, i përgji- 
gjen në kompozimki urbanistik tërësor apo pjesor 
arritjeve të shek. XVIII-XIX. Por siç është përme- 
ndur, në drejtimet themelore kjo skemë eshtë mëe 
vjetër, kështu që me të drc.jtë karakterizimi i këty- 
re qendrave shtrihet në një diapazon kohor më të 
gjatë. 

Qyleti i Gjirokastrës (fig.7) zë një pozitë qendro- 
re në luginën e Drinos. Rrugë të ndryshme e hdh- 
nin qb' lashtë atë me qytete të tjerë dhe me krahi- 
nat përreth. Lindja e qytetit është e lidhur me ka- 
lanë, ndërtimi i së cilës duket se i përket gjysmës 
së dytë të shek. XIII. Gjatë gjysmës së dytë të 
shek. XlV. Gjirdkastra u bë qendër e feuadës 
Zenevisë, ndërsa më 1419 ajo bie në duart e push- 
tuesve turq. Roli i rëndësishëm i kësaj qendre 
në trevat e Shqipërisë Jugore, deshmohet nga 
caktimi i saj më 1431 Kryeqendër e Sanxhakut të 
Shqipërisë. Kohë më parë, aty rreth gjysmës së pa- 
rë të shek. XIV, kishte filluar zgjerimi i qytetit 
jashtë mureve rethuese. Gjatë shek, XVI, Giiro- 
kastra shënon fillimin e rritjes së saj, proces i cili 
fuqizohet gjatë shek. XVII, duke arritur qyteti, 
rreth çerekut të tretë të tij thuajse shtrirjen që ru- 
ajti gjatë dy shekujve të mëvonshëm. Kështu pra 
u trasuan Linjat themelore të formulimit urbanis- 
tik. Fillimit të shek. XVII, i perket dhe procesi i 
formimit të tregut të ri, në zonën që shtrihet ende 
sot, duke u çvendosur nga zona e mëparshme pra- 
në kalasë, atje ku ende ruhet toponimi «Pazar i 
Vjjetër»-, 

Gjatë shek. XVIII dhe vecanërisht atij të XIX, 
qyteti pëson një rritje të ndjeshme, duke u ndër- 
tur mjaf t godina, ndër të cilat vendin kryesor e zë- 
në banesat. Në zhvillimin e qytetit të Gjirokastrës 
qendra e tij ka ndryshuar ne kohë. Që me themeli- 
min e ti] e deri aty nga fillimi i shek. XVII, kalaja 
ka qenë dhe qendra kompozicionale e qytetit. Me 
zgjerimin e tij, një rol me rëndësi fiiloi t<ë luante 
pazari, siç dëshmon rrjeti rrugor, i cili ndëididh atë 
me të gjitha lagjet e qytetit. Në kompleksin e pa- 
zarit ndërtohet më 1757 xhamia e madhe e qytetit, 
si dhe medreseja, duke theksuar kështu rolin qen- 
dror të tij në kompozimin urbanistik të qytetit. 

Gjirofeastra (fig, 8) bën pjesë në grupin e madh të 
qendrave qytetare që ngiihen mbi terrene të aksi- 
dentuar që përgjithësisht e kanë zanafillen e tyre 



në kalatë. Në fcëtë grup të madh dhe më karakte- 
ristikun e qyteteve shqiptare, Gjirokastra shquan 
për larminë e theksuar të rehevit, i cili ka kushtë- 
zuar tiparet e veçanta të lagjeve si dhe dmamizmin 
e theksuar të kompazimit. 

Grupin më karakteristik të ansambleve në qy- 
tet, e përbëjnë ato të lagjeve Pazar i Vjetër, Pllakë 
dhe Hazmurat (fig. 9) të ngritura mbi dy kreshta 
thuajse paralele. Një artei - kryesor përshknn kuo- 
tën më të lartë të të dy kreshtave, duke u degëzu- 
ar prej tij rrugë sekondare anash në të dy krahët. 
Ndërtime t nnash këtyre rrugëve kanë orientim të 
detyruar, duke ndjekur rënjët e terrenit në formë 
të shkallëzunr. Kompaktësia e ndërtimeve. lidhja e 
gcditur me trualllin dhe larmia e pamjeve të tyre 
i shquajnë këto lagie në mbarë qvtetin. Ndryshe 
kompozohen ansambjet masive të lagjeve Palorto 
<fig. 1C) dhe Manalat (fi^. 21 të ndërtuara mbi te- 
rrene të pjerrët në formë pllaje. Ata, paraqiten si 
njësi të mëdha, trajtuar me të njëjtën gjuhë arki- 
tektonike. ku banesat çfaqen mirë në volum. Këto 
ansamble i karakterizon monumentaliteti dhe një 
far uniformiteti, brenda kuadrit dinamik të Gjiro- 
kastrës. Të dy ansamblet e lagjes Dunavat (fig. 11), 
që paraqesin shembuj të lidhur mjeshtërisht me 
trualhn, janë kompozuar më lire dhe ndërtimet shfa- 
qen më qartë individualisht, duke bërë më të larme 
kompozimin, pa cënuar unitetiir Trajtimi më i hie 
dhe njëherazi më piktoresk ndeshet në lagjen Cfa- 
kë (fig, 12). Megjithië karakteristiikat e veçanta të 
ansambleve të ndryshme të qytetit të GjirokastrëSj 
ato përbëinë një të tërë organike, sepse tiparet thel- 
bësore jane të njejta. 

Eerati, (fig. 13) [është një nga qytetet më të lar- 
me përsa i përket karakterit të ansambleve arki- 
tektonike, për shkak të natyrave te ndryshme të 
trojeve mbi të cilat ngrihen ato. Kështu krahas ven- 
dosjeve mjaft kompakte në terrene me pjerrësi të 
theksuar, ndeshim në vendosje më të lira, si dhe 
në ansamble mbi terren të sheshtë, 

Qendra e banuar brenda mureve rrethues mbeti 
gjatë gjithë kohes, deri më sot, një ansambël i rën- 
dësishëm i qytetit. Fillimi i shtrirjes së taj jashtë 
mureve të kalasë, duhet t'i përkusë shek. XII, mun- 
det që lagjet e para të kenë qenë ndërtuar në pje- 
sën perëndimore të kalasë. Më pas duket të kenë 
filluar ndërtimet në lagjen Mangalem, dhe në zo- 
nën lindore të kalasë. Mesi i shek. të XVII e gjen 
qytetin thuajse me shtrirjen e sotme, duke pasur 
përtej lumit një lagje me vete, krahas shtrirjes 
në pjesën qendrore dhe në rrafshinën perëndimore. 
Qendrën e qytetit e formonte pazari, i cili shtri- 
hej në pjesën e ulët, në lindje të lagjes Mangalem, 



— 403 



{iig. 1) si dhe një kompleks i rëndësishëm monu- 
mentesh kulti, Po në qendër të qytetit ngrihej dhe 
kompleksi i godinave të një familjeje feudalësh të 
medhenj. Qendra e spikatur qartë dhe e veçuar da- 
llueshëm nga lagjet e banuara, lidhej me rrugë kry- 
esore me të gjitha këto. Për në iagjen Goricë, për- 
tej rrjedhjes së Osumit, kalohet mbi një urë, e cila 
u ndërtua e gurtë prej Kurt Pashës, në vendin e 
urës së vjetër prej druri. Ndërsa deri vonë, në shek. 
e XIX, qendra administrative e qytetit qëndroi ne 
lagjen Kala. 

Nga ana e kompozimit urbanistik vlerat e r.ëndë- 
sishme ruan veçanërisht lagjja Mangalem, e cila 
paraqet rastin më të skajmë të ndërtimit në terre- 
ne të pjeirët. Trualli shkëmbor dhe mjaft i thikët i 
kësaj lagjeje, ka kushtëzuar ndërtime në formë var 
gjesh paralele me banesa te bashkëngjitura (fig.3), 
që dalin drejtpërdrejt në rrugë. Kompaktësia endë- 
rtimeve këtu shënon pikën më të lartë, duke arri- 
tur një shfrytëzim dhe lidhje të përsosur me trua- 
Hin. Rrugët, ashtu si ndërt : met janë në formë bre- 
zash gjatësore dhe ndërpriten aty këtu nga kalime 
thërthore, shpesh rnjaft të thikta, (fig.4) në formë 
shkallës. Së largu ndërtimet shkrihen në mjë 
njësi të vetme, duke marrë pjesë në pamjen krye- 
sore çdo ndërtim. i veçantë, Asambli, shquan për 
kompozim të qetë dhe të ekuilibruar, përkundrazi 
kalimi nppër_ të, të vë_përpara zgjidhjesh dinamike 
dhe tepër intime, për shkak të perspektivës së kufi- 
zuar dhe rrugicave të mbyllura nga të dy anët me 
ndërtime të ngjeshura. 

Lagjja Gorieë (fig.14) ngritur në një terren më 
pak të pjen-ët, madje me një lloj ultësire buzë lu- 
mit shquan për vendosjen disi të lirshme te ndërti- 
meve, në pjesën e poshtme, ndërsa në te s : përmen 
ato përsërisin karakteristikat e lagjes Mangalem. 
Ne këtë lagje. banesat shpesh paraqesin volumet e 
tyre, në dallim nga ato të Mangalemit ku kompak- 
tësia e ndërtimeve shuan çdo mundësi për paraqit- 
jen individuale të tyre. Lagje Kala, ka një vendosje 
më të lirë, terreni ka detyruar grupime ansamblesh 
të vegjël me orientime të ndrysnme, që rrethojnë, 
thuajse në formë kurore terrenin kodrinor bnenda 
mureve rrethuese. Zhvilhmi urbanistik i pjesës fu- 
shore të qytetit, përsërit karakteristikat e njohura 
të këtyre qendrave, 

Berati, ashtu si dhe Gjirokastra paraqet një prej 
shembujve më të amtur të lidhjes së ansamble- 
ve me terrenin dhe çfrytezimit me mjeshtëri të tij 
në dobi të një urbanistike ku spikat qartjë gjenia 
krijuese dhe_prakticizmi i ndërtuesve shqiptarë. 

Qyteti i Shkodrës, një nga më të lashtët e vendit, 
pas rënies që pati me pushtimin turk, nga fundi i 



shek, XVI po fitonte përsëri rëndesinë e vet si qen- 
dra kryesore ekonomike për krahmat përreth. Gja- 
të gjysmës së dytp të shek.XVIII Shkodra kthehet 
në treg ndërkrahinor për një serë krahinash ku 
zhvillohej një veprimtari e gjerë prodhimi dhe kë- 
mbiml. Ky zhvillim ekonomik u pasqyrua dhe në 
zhvillimin urbanistik dhe ndërtimor të kësaj qend- 
re të lashtë. 

Lindja dhe zhvilhmi i qytetit të Shkodrës, ashtu 
si Gjirokastra dhe Berati është i lidhur me kalanë e 
qytetit. Lidhja e kalasë me qytetin e hapur ka ar- 
dhur me kohë duke u dobësuar deri sa rreth mesit 
të shek. XIX. kalaja kthehet në një rehk historik. 
Shkodra e sotme (fig.15) .është krejt e shkëputur nga 
kalaja, dhe shtrihet në një rrafsh në verilindje të 
saj. Ajo është relativisht e re si vendbanim. Deriaty 
rreth mesit të shek. XVIII, qyteti shtrihej kryesisht 
në anën lindore të kalasë, deri te lumi i Kirit, duke 
përfshirë lagjet Qafë, Ajazmë, Tabak, e Tepe. Në 
veri të kalasë shtrihej pazari. Në krijimin e qendrës 
së re të banuar, Shkodrës së sotme, dallohen dy mo- 
mente, së pari rritja e natyrshme e qytetit, që kër- 
konte sipërfaqe të reja shtrirjeje dhe së dyti çven- 
dosja nga qendra e vjetër për arsye të tjera. Rritja 
e qytetit,. veçanërisht gjatë gjysmës s^ë dytë të shek 
XVIII shtronte nevojën e krijimit të zonave te reja 
të banuara. Fusha, ku shtrihet sot qyteti, plotëson- 
te më së miri kërkesat për të vendosur aty këto zc— 
na, Por krahas këtij procesi, kemi edhe atë të çven- 
dosjes gradualel nga qendra e vjetër, i ciii mori 
shtytje dhe për arsye të tjera. Ai përfundimisht pa- 
ti shtytjen vendimtare, Das v'tit 1860 për shkakun 
madhor të rikthimit të lumit të Drinit në shtratin e 
tij të parë, Pra Shkodra e sotme është një qendër 
relativisht e re, e cila për rrethanat në të cilat u kri- 
jua nuk mundi të paraorihei nga një projekt, duke 
ruajtur kështu tiparet tradicionale në kompozim. 
Shtrirja e qytetit fillni së pari në lagjen Tophane. 
më vonë. grumbuj banesash filluan të ngrihen në la- 
gjet Pius, Ndocaj, dhe Perash. 

Ndarja e qartë ndërmjet qendi-ës së banuar dhe 
pazai'it, karakterizon dhe Shkodrën, deri aty rreth 
çerekut tc parë të shek.XX. Lidhja e qendrës së ba- 
nuar me rnigë sa më të shkurtëra me tregun, ka 
kushtëzuar trasimin e një sërë rrugësh kryesore, që 
duke përshkuar qytetin shkarkojnë në pazar. Rru- 
gë të tjera të dorës së dytë dhe më shumë të tretë, 
shumica qorre, ndërlidhin qytetin. Qendra e qytetit 
fillon të kristalizohet vonë, aty nga fundi i shek. 
XIX. Ndjërtimet rreth sai janë relativisht te dendu- 
ra, për të kaluar pastaj në lagjet më në periferi, ku 
ndeshet karakteri tipik : ovtetit me kompozim të 
shtrirë. Aty banesat rrethohen nga troje shumë te 



— 404 



gjëra, që mbrohen nga mure të lartë rrethues. Rru- 
gët e gjera, portat emëdha dhe muret e lartë prej 
guri, janë shprehje tipike e ketyre lagjeve, të cilat 
kanë secila nga një qëndër të vogël, ku zakonisht 
spikaste volumi i ndërtimeve të kultit mysliman. 

Elbasani zë një vend të veçantë në historinë e qy- 
tetit shqiptar, sepse ai lidhet me një fortifikim fu- 
shor, ringritur për qëUime strategjike, nga pushtu- 
esit turk më 1466, mbi themëlet e një kështjelle bi- 
zantine, në vijim të luftrave shqiptaro-turke të shek 
XV. Qyteti i populmar me banorë të qendrave për- 
rreth pati një rritje të shpejtë, në sajë të pozitës së 
tij në mes të rmgëve tregëtare e ushtarake. Rreth 
çerekut të tretë të shek. XVII, qytefi i hapur përsa 
i perket numrit të banesave ishte rreth 2,5 herë më 
i madh se qendra e banuar dendur, brenda mureve 
rrethuese të kalasë'. Gjatë shek. XVIII, Elbasani qe 
treg i rëndësishëm i Shqipërisë së Mesme me një 
prodhim të madh zejtar. Gjatë kësaj kohe ai pësoi 
një shtrirje të gjerë, duke u rritur së bashku me të 
dhe qendra zejtaro-tregëtare, që zinte një vend qen- 
dror, para kalase. 

Me karakteristika të veçanta paraqitet lagjja e ba- 

nuar , brenda mureve rrethues (fig. 16) e cila dallo- 

het për dëndësinë e madhe të ndërtimeve, Rrugët 

kryesore. zenë fill nga hyrjet e kalasë, rrugë të tjera 

me një zhvillim mjaft të lirë coptojnë kryq e tër- 

thorë lagjen. Përkundrazi, lagjet e jashtme janë më 

të qeta, me karakteristikat e njohura të qyteteve 

fushore, por në përgjithësi me dendesi më të ma- 

dhe ndërtimesh se lagjet e Shkodrës. Megjithate 

kopshtet, rrallë i mungojnë baneses së hapur elba- 

sanase, përgjithësisht përdhese, me shtrirje të thek- 

suar horizontale. Ndërtimet e kultit myshman në 

këtë qytet kanë qënë më te shumta se në qytetet e 

tjerë, duke marrë pjesë më qartazi në silueten e tij. 

Tirana (fig. 17) po merrte funksionet një qendre 

qytetare. që prej shek. XVII. Ajo iindi nga mevojat 

ekonomike të zonës për një qendër qytetare, duke 

paraqitur shembullin e kalimit gradual nga fshati 

në qytet. Deri aty nga çereku i parë i shek. XX, 

kur ajo caktohet kryeqytet dhe si pasojë pëson një 

rritje të bujshmc, qyteti shtrihej rreth qendrës tij 

ku qe ndërtuar pazari dhe dy xhamitë më të shqu- 

ara. Arterie kryesore. pak a shumë në formë radia- 

le, Mdhnin qendrën e qytetit me lagjet e banuara 

rrallë. ku banesat, si në Shkodër, rrethoheshin me 

troje shumë të gjerë. Lidhja e një pjese të mirë të 

popullsisë, përveç zejtarisë me blegtori dhe bujqë- 

ri, ka kushtëzuar dhe karakterin urbanistik të kë- 

saj qendre, veçanërisht në lagjet periferike të saja. 

Fillimet e Voskopojas së pari qender fshatare 

nuk janë të qarta. Historia e saj para shek. XIV esh- 



të e errët. Gjatë shek. XV-XVI kjo qendër duket 
se njohu një zhvillim të ndjeshëm, duke marrë nga 
fundi i shek. XVII, fizionominë e një qendre qyte- 
tare. Lulëzimin e vet, kjo qendër e rëndësishme zej- 
taro-tregëtare e arriti gjatë shek. XVIII (fig. 18) de- 
ri rreth çerekut të tretë të tij. Fundi i shek. XVIII. 
shënon rënjen e kësaj qendre të rëndësishme, për 
shkak të sulmeve të përsëritura grabitqare të feu- 
dalëve të zonave përreth. 

Në periudhën e lulëzimit të tij, qyteti i Vosko- 
pojës, kishte një shtrirje të gjerë, ai ishte ndërtuar 
mbi tan'aca me tre shkallëzime të njëpasniëshme, 
të ndërprera nga prrenjt që i përshkojnë. Qyteti 
përfshinte 14 lagje të banuara. Tregu i këtij qyteti 
të zhvilluar zejtaro-tregëtar për kohën, zinte po- 
zitën qendror në qytet, duke zënë fill prej tij arte- 
rict e shumta që lidhnin^ pazarin me lag^et e ba- 
nuara. Një numër i madn urash guri ngriheshin 
mbi prrenjfc e shumtë që çanin qytetin, përveç urës 
së madhe mbi lumin e Voskopojës, rindërtuar nga 
fundi i shekullit të kaluar. Dendësia e ndërtimeve 
ka qënë relativisht e madhe, Karakteristikë e kësaj 
qendre është ndërtimi i një numëri i madh kishash, 
disa prej tyre me vlera të mëdha jo vetëm për ar- 
kitekturën por dhe për pikturat murale. Pranë qen- 
drës. ngriheshin ndërtesat e kolegjit •HAkademia e 
Re-. shtypshkronjës etj., të cilat tregojnë për zhvi- 
llimin e dukshëm kulruror të kësaj qendre për ko- 
hën. Një numër ujësjellsash, siguronte f urnizimin me 
ujë të qytetit. Krahas tyre ndërtoheshin dhe puse. 

Një vend të veçantë në historinë e zhvillimit të 
qytetit shqiptar zë Korça, në të cUën aty nga gjys- 
ma e parë e shek. XIX, për herë të parë në histo- 
rinë e zhvilhmit të qytetit të vonë mesjetar shqlp- 
tar, ndeshet ndertimi i plamfikuar (fig. 19) i la- 
gjeve. , 

Lindja dhe zhvillimi i kësaj qendre të banuar, 
ende nuk cshtë qartësuar plotësisht. Megjithkëtë, 
të dhënat e derisotme, lejojnë të krijohe një pano- 
ramë e zhvillimit të qytetit të Korçes. Në regjistrin 
fiskal të viit 1431-32 përmëndet dhe kalaja e Kor- 
çës, e cila duket se është ndërtuar nga turqit si ka- 
la garnizoni. Gjurmë të kësaj kalaje janë gjetur, 
aty ku janë ndërtuar sot banjot e qytetit. Tommi- 
met «varosh» dhe «katavarosh« dëshmojnë^gjithash- 
tu për këtë. Në këto troje, giatë shek. XV, shtrihej 
fshati Peshkopie, i cili më 1484, së bashku me disa 
të tjerë i'u dhuruan si mylk, Mirahor Iljaz beut 
Kv më 1496 ndërtoi xhaminë e Mirahorit, e cila u 
bë epiqendra e zhvillimit të mëtejshëm të kësaj 
qendre, që duket se ka pasur që herët funiksione 
administrative. Kushtet e përshtatshme ndikuan që 
kjo qendër të rritet relativisht shpejl:, duke arritur 



— 405 — 



në shek. XVII, në një ' qepdër të vogël qytetare. 
Shekulli i XVIII^ sidomos fundi i tij, shanon një 
rritje të bujshme të qytetit, lidhur dhe me shkatë- 
rrimin e qytetit të zhvilluar të Voskopojës. Mbi ba- 
rën e rritjes së prodhimit zejtar, si dhe të marëdhë- 
njeve tregëtare me qendrat e tjera, në mesin e shek. 
XIX Korça bëhet një nga qendrat më të zhvilluara 
të Shqipërisë së Jugut. 

Lagjet e para të banuara, së pari duket se janë 
ndërtuar rreth xhamisë së Mirahorit, duke u shtrt- 
rë më tepër në perëndim të saj. Më pas, qyteti u 
zgjerua në juglindje dhe veri të xhamisë, duke pa- 
sur prane kësaj të fundit pazarin, Këto ansamble, 
duke gjykuar nga qendra historike, qe i ipërfket kry- 
esisht shek. XIX, përsërisnrn tiparët e njohura të 
qytetit të vonë mesjetar. Rritja dhe fuqizimi i bor- 
gjezisë së qytetit, lindi nevojën e zgjerimit të qy- 
tetit. Në dailim nga të gjithe qendrat e tjera ky 
zgjerim u parapri nga planifikimi. Fillimi i ngrit- 
jes së lagjes së re, në lindje të pazarit, duhet ti për- 
kasë mesit të shek. XIX. Në këte lagje (fig. 20) dhe 
ato të ndërtuara më vonë, në terren me pjerrësi të 
lehtë (fig. 21) pranë saj, spikat një koncept i qar- 
të dhe i përparuar urbanistik për kohën. Rrugët e 
gjëra dhe te drejta formojnë me kryqëzimet e tyre, 
në kënd të drejtë, parcela ndërtimi ne forma të rre- 
gullta. Anash tyre, buzë rruges ose pak larg saj 
ndërtohen banesat, njëra pranë tjetrës, duke pasur 
brenda mureve rrethuese oborre të vegjël. Rrugët e 
shtruara me kalldrëm, me trotuare dhe kuneta anë- 
sore për kalimin e ujrave janë të gjëra dHe të drej- 
taj. Muret rrethues jo shumë të lartë, portat dhe 
pjesërisht pamjet e vetë banesave, përgjithësisht me 
kat, giallërojnë mjaft pamjen e rrugëve, në dallim 






nga karakteri disa monoton i atyre'fë Shkodrës dhe 
Tiranës. Dhe Pazari i Korçës, veçanërisht në pjesën 
qendrore të tij shquan për të njëjtin koncept urba- 
nistik, rast ky gjithashtu i vetëm në qytetet tona 
te vona mesjetare. Karakteristikat urbanistrike të 
Lagjeve të ndërtuara, gjate shek. XIX, në Korçë, 
flasin qartë për kalimin nga konoeptet e vjetra, ku 
mbizotëronte spontaniteti karakteristik mesjetar, në 
konceptet e reja që kërkonin planifikimin, si kusht 
të domosdoshëm për zhvLHimin e qytetit të mirë- 
fillt, ku borgjezia Iuante rolin mbisundues si foreë 
prodhuese dhe drejtuese e jetës ekonomiko-sho- 
qërore. 

Qyteti i vonë mesjetar shqiptar, matyrisht nuk u 
zhvillua brenda një suaze të ngushte etaike. Për- 
fshirja e vendit tonë, gjate gjithë kësaj periudhe, 
brenda një njesie të vetme politike me popujt e fje- 
rë të ballkanit, padyshim ka prurë tipare të përha- 
shkëta dhe në karakterin e qytetit. Më qartë këto 
paralele shihen në qytetet fushor të vendit tonë. 
Përkundrazi zhvillimi dhe karakteri i qendrave qy- 
tettre, që ngrihen mbi troje të aksidentuar dhe që 
përgj ithësisht lidhen me fortifikimet paraqet veçan- 
ti të qarta, që i shkëpusin këto të fundit nga karak- 
teri i përgjithshëm qytetit balllakanik të.kohës. Ësh- 
të me rëndesi të theksohet se janë pikerisht qytetet 
mbi troje të aksidentuar ata më të lashtit, tek të ci- 
lët proeesi i krijimjt të qytetit të hapur kishte fillu- 
ar kohë më parë pushtimit osman. Kjo traditë pati 
arsye dhe kushte të ruhej dhe zhvillohej, duke na 
dhënë gjatë shekujve të mëvonshëm realizime me të 
vërtet madhore si Berati dhe veçanërisht Gjirokas- 
tra, me karakteristikë që i shkëpusim nga qyteti 
bailkanik i kohës. 



405 — 



në shek. XVII, në një ' qejidër të vogël qytetare. 
Shekulli i XVIII^ sidomos fundi i tij, shënon një 
rritje të bujshme të qytetit, lidhur dhe me shfcate- 
rrimin e qytetit të zhvUIuar të Voskopojës, Mbi ba- 
sn e rritjes së prodhimit zej'tar, si dhe të marëdhë- 
njeve tregëtare me qendrat e tjera, në mesin e shek. 
XIX Korça bëhet një nga qendrat më të zhvilluara 
të Shqipërisë së Jugut, 

Lagjet e para të banuara, së pari duket se jauë 
ndëriuar rreth xhamisë së Mirahorit, duke u shtri- 
rëmë tepër në perëndim të saj. "Më pas, qyteti u 
jgjerua në juglindje dhe veri të xhamisë, duke pa- 
sir pranë kësaj te fundit pazarin. Keto ansamble, 
duke gjykuar nga qendra historike, që i gjërfcet kry- 
esisht shek. XIX, përsërisnin tiparet e njohura të 
qytetit të vonë mesjetar. Rritja dhe fuqizimi i bor- 
se qytetit, lindi nevojën e zgjerimit të qy- 
tetit. Në dallim nga të gjdthe qendrat e tjera ky 
igjerim u parapri nga planifikimi, Fillimi i ngrit- 
jes së lagjes së re, në lindje te pazarit, duhet ti per- 
kasë mesit të shek. XIX. Në këtë lagje (fig. 20) d\w. 
ndërtuara më vonë, në terren me pjerrësi te 
khtë (fig. 21) pranë saj, spikat një koncept i qar- 
të dhe i përparuar urbanistik per kohën. Rrugët e 
gjëra dhe të drejta formojnë me kryqëzimet e tyre, 
në kënd të drejtë, parcela ndërtimi në forma të rre- 
gullta. Anash tyre, buze rrUgës ose pak larg saj 
ndërtohen banesat, njëra pranë tjetrës, duke pasur 
brenda mureve rrethuese oborre te vegjël. Rrugët e 
shtruara me kalldrëm, me trotuare dhe kuneta anë- 
sore për kaJimin e ujrave janë të gjëra cihe të drej- 
taj. Muret rrethues jo shumë të lartë. portat dhe 
pjesërisht pamjet e vetë banesave, përgjithesisht me 
kat. giallërojnë mjaft pamjen e rrugeve, në dallim 



nga karakteri disa monote-n i atyre 'ijë Shkodres dhe 
Tiranës. Dhe Pazari i Korçës, veçanërisht në pjesën 
qendrore të tij shquan për të njëjtin koncept urba- 
nistUc, fast ky gjithashtu i vetëm në qytetet tona 
të vona mesjetare. Karakteristikat urbanistrike të 
lagjeve të ndërtuara, gjatë shek, XIX, në Korçë, 
flasin qartë për kalimin nga konceptet e vjetra, ku 
mbizotëronte spontaniteti karakteristik mesjetar, në 
konceptet e reja që kërkondn planifildmin, si kusht 
të domosdoshëm për zhvilhmin e qytetit të mirë- 
fillt. ku borgjezia luante rolin mbisundues si forcë 
prodhuese dhe drejtuese e jetës ekonomiko-sho- 
qërore. 

Qyteti i vonë mesjetar shqiptar, natyrisht nuk u 
zhvUlua brenda një suaze të ngushtë etnike. Për- 
fshirja e vendit tonë, gjatë gjithë kësaj periudhe, 
brenda një njësie të vetme politike me popujt e tje- 
rë të ballkanit, padyshim ka prurë tipare të përba- 
shkëta dhe në karakterin e qytetit. Më qartë këto 
paralele shihen në qytetet fushor të vendit tonë. 
Përkundrazi zhvillimi dhe karakteri i qendrave qy- 
tettre, që ngrihen mbi troje të aksidentuar dhe që 
përgjithësisht lidhen me fortifikimet paraqet veçan- 
ti të qarta, që i shkëpusin këto të fundit nga karak- 
teri i përgjithshëm qytetit balLakanik të_kohps, Ësh- 
lë me rendësi të theksohet se janë pikërisht qytetet 
mbi troje të aksidentuar ata më të lashtit, tek të ci- 
lët procesi i krijdmit të qytetit të hapur kishte fillu- 
ar kohë më parë pushtimit osman. Kjo traditë pati 
arsye dhe kushte të ruhej dhe zhviUohej, duke na 
dhenë gjatë shekujve të mëvonshëm reahzime me të 
vërtet madhore si Berati dhe veçanerisht Gjirokas- 
tra, me karakteristikë që i shkëpusim nga qyteti 
ballkanik i kohës. 



— 406 — 




Fig, 1 







*'ig. 2 



407 — 






, sar 



* 



Fig. 4 




Flg. 5 



— 410 — 




Fig. 11 




Fig. 12 



411 — 



■ 



'M- 







K *dk 



#£**■' v. 






Fig. 13 




Fig. 14 



412 — 




Fig. 15 



Fig- 17 



'■**■«?&* 



— 413 — 



PtANtMETRiA.e IAGIE&J&A. - £l 3 ASAW 













' 






| 






1 p CZP 



«r 



1 , 

_3s £2 ini. 






Fig. 16 






Fig. 18 






— 414 — 



QYTETI 1 VOSKQPQJES 

(SHEK. XVHl) 




Ffe. 19 



— 415 — 



~"'""' -•■•■/ :'"'■'':'■:. :: ; ■' •". '■■:&, ;"i; J, :: :K.';,; ; ■• ■-.^"l-i*!:.,J.UMx t ;~- 1 :U\ 




•^^'^m^sëim^t^^ 



Fife. 20 




Fig. 21 



— 416 



ANSAMBLET NDËRTIMORE TË PAZAREVE 



Ansamblet ndërtimore të pazareve, apo çarshitë, 
zenë një vend të rëndesishëm në qytetin e vonë mes- 
jetar, si qendra ekonomike e ifj, ku kryhej prodhimi 
dhe shitja e produkteve të zejtarisë. Fillimi i nder- 
tiniit te tyre lidhet me rritjen e rolif të qyteteve si 
qendra prodhimi e shkëmbimi, në t|ë clhn përherë e 
më tepër shtresa të gjëra të popullsisë po merresbin 
vetëm me zejtari. Krahas pazareve të hapur, pranë 
tyre fillojnë të ndërtohen dyqane, në të cilët zejta- 
rpt ushtronin zeje të ndryshme, duke prodhuar me 
porosi, ose jo dhe duke i shitur vetë ata prodhimet e 
tyre. Këto ndërtime me materiale relativisht të qën- 
drueshme. nuk përjashtuan pazaret e hapura, qe 
ishin veçanërisht të gjaJlë në një dite te caktuar të 
javës. të cilët ietojnp deri aty rreth mesit të shek. 
XX. 

Ansamblet e pazareve, formohen si njësi më vete, 
veçan nga lagjet e banuara. Çdo qytet, në të kalua- 
rën, kishte qendrën e tij zejtaro-tregetare, pazarin, 
gjithmonë një i vetëm. Të përmendur kanë qenë ve- 
çanërisht gjatë shek. XVIII-XIX, pazaret e Shkod- 
rës, Erujës, Tiranës, Elbasanit, Beratit, Korcës, Gji- 
rokastrës etj. Ansamblet e pazareve lidhen me zhvi- 
llimin dhe lulëzimin e ekonomisë feudale në qytet, e 
ciia shprehej në sistemin e esnafëve. Një pjesë e 
mirë e dyqaneve ishin pronë e feudalëve dhe insti- 
tucioneve fetare, që i gjenin këto investime me për- 
fitim të mire. Më rrallë dyqanet ishin pronë e zej- 
tarit apo tregëtarit. 

Ansamblet e pazareve, ndaheshin sipas zëjeve në 
zona të veçanta, duke u ndërtuar dyqanet në formë 
vargu, me kompozim të shtrirë, anash rrugëve, ku 
iëviznin blerësit. Pormulimi urbanistlk, ne përgji- 
thësi, gjatë shumë kohësh deri aty nga fundi i shek, 
XIX, ka mbetur i pandryshuar. gjithë duke pasur 
pazari zgjerime, ndërsa vete arkitektura e dyqaneve 
ka një zhvillim në kohë, veçanërisht në pamjen kry- 
esore, shkas për të cilën kanë qënë dEe zjarret e 
shumta që përfshmin pjesë apo mbarë këta ansam- 
ble. 

Njësia thcmelore kompozicionale e pazareve ka 
qenë dyqani, Së pari deri aty nga shek. XVII, kur 
fillon te shkëputet nga masa e zejtarisë një shtresë 
e hollë tregëtare, dyqani Ishte vendi ku prodhohej 
dhe njëkohësisht shitej malli. Funksionallsht ai për- 
fshinte tre pjesë, atë ku punohej për prodhimin e 
malHt, pjesen ku ai ekspozohej, si dhe atë ku depo- 
zitoheshin, lëndët e para, apo dhe produktet e gat- 
shme. Raportl ndërmjet kefyre tre elementeve fun- 
ksionale, në dyqanet ku kryhej prodhimi dhe shitja, 
të cilët përbënin dhe shumicen më të madhe, ishte 



i ndryshëm në funksion të llojit të mjeshtërisë dhe 
kompozimit të vetë dyqanit.' 

Kë përgjithësi dyqani kishte një kompozim të thje- 
shtë- Volumin qendror, në formë katërkëndëshi 
kënddrejtë e formonte pjesa ku prodhohej malli. Në 
dyqanet përdhesë, te përhapur deri vonë nga shek. 
XIX ky ishte volumi i vetëm i dyqamt^ Në dyqanet 
me kat, të cilët ndërtohen në qytetet tanë, me si- 
guri që në fillim të shek, XVII, kati i sipërm shër- 
ben, si punishte ose si depozitë, mallrash apo lën- 
dësh të para. Dyqanet dykatshe, veçanërisht gjatë 
gjysmës së dytë të shek. XIX, shtohen me shpej- 
tësi, duke filluar nga fundi i shek, XIX dhe ndërtimi 
i atyre trekatsh, Në orgainizimin e brendisë së dyqa- 
nit një ndikim të dukshëm ka dhe zeja e cila ushtro- 
hej në të. Kështu dyqanet e _farkëtarëve, gjithmonë 
përdhes kishin në qender të volumit të vetëm tp 
ndërtimit forxhën, ndërsa rrobaqepësit ndenjurazi 
qendronin sa më pranë ballit plot dritë të dvqanit. 

Një rol të rendësishëm funksional dhe arkitekto- 
nik në dyqanin e kësaj kohe luante balli i tij, traj- 
tlmi i te cilit, deri vonë nga f undi i shek, XIX, fun- 
ksionalisht ishte pjesa ku bëhej ekspozimi i mallit 
dhe ku mblidheshin blerësit nën strehët e gjëra. Ba- 
1U i dyqanit ka pasur një zhvillim të qartë në kohë. 
Së pari dyqanet ndërtoheshin në ballët e tyre me 
lëndë drm-i, duke pasur përveç hyrjes dhe një sipër- 
faqe të gjerë, te hapur, perbri saj, Sigurimi i dyqanit 
në pjesën e hapur arrihej nëpërmjet mbylljes së ta- 
rabës (fig. 1). Këto të fundit ishin derrasa, të cilat 
duke rrfeshqitur mbi dy kanale të hapur ne dy bina- 
rë, sdpër e poshtë, mbyllnin plotësisht ballin. Kur 
dyqani hapej tarabet vendoseshin horizontalisht, mbi 
një sofa në nivelin e truallit të dyqanit, apo mbi bi- 
narë të vendosura poS(açërisht duke krijuar një plat- 
formë. Më vonë tarabat u zëvendësuan me qepenat, 
që në foima panelesh druri lëvizin horizontahsht. 
Qepenet (fig. 2), që mbyllnin ballin janë dy, i posht- 
mi më i vogël, i cili kur hapet dyqani shtrihet hori- 
zontalisht dhe i sipërmi më i madh, i cili ngrihet pa- 
ralelisht me të poshtmin, duke u fiksuar në trarët e 
strehëve me mbajtëse metalike. Në disa raste qepeni 
i sipërm është dy fish, për të zvogëluar daljen e 
madhe. 

Një element me rëndësi i ballëve të dyqaneve janë 
dhe strehët e gjëra, dyfishe prej druri, në të cilat ek- 
spozohen, duke u varur, mallra për shitje. Këto stre- 
hë, që arrijnë deri në 2 m. mbrojnë nga agjentët at- 
mosferikë jo vetëm malhn e ekspozuar, por edhe 
blerësit. ShembuII karakteristik i kësaj mënyre ndër- 
timi është pazari i Krajës. (fig. 3). 



417 — 



, 



Aty nga çereku i trete i shek. XIX, në qendrat e 
zhvilluara zejtaro-tregëtare fillon zëvendësimi i ta- 
rabave dhe qepeneve prej druri me qepene metalik 
(fig. 4) me palosje, si dihe rrulo metalike. Tashti nuk 
adërtohen më strehët e gjëra, dhe ekspozimi i ma- 
Uit zakonisht bëhet brenda volumit të dyqanit. Pa- 
mja e jashtme e ansambleve të dyqaneve merr një 
trajtim të ri, përdorimi i materialeve solide si gurë 
dhe tulla krijojnë mundësi për një përpunim të mi- 
rë të pamjes kryesore nëpërmjet gurit të punuar si 
dhe kornizave e dekoracioneve në suva. Zjarret e 
shumta, që pasonin njëri tjetrin qenë shpesh shka- 
qet që kushtëzonin ritrajtimin arkitektonik te paza- 
reve. 

Në gjëndjen e sotme, natyra urbanistikoTarkitekto- 
nike e pazareve të qytetit të vonë mesjetar shihet 
qartë në tre pazaret muze të Krujes, Gjirokastrës 
dhe Korcës. 

Pazari i Krujës paraqet llojin më të Iashtë të ansa- 
mbleve të pazareve në vendin tonë. Skema urba- 
nistike e tij nuk ka asgjë të veçantë, ashtu si kudo, 
grupet e dyqaneve, në formë vargu vendosen ba- 
Ilazi anash një rruge të ngushtë. që thuajse mbu- 
lohet krejtësisht me strehët e tjera. Dyqanet janë 
përgjithësisht dy katësh. Ndërtimi i tyre me për- 
jashtim të ballëve është prej guri. Keta të fundit 
janë prej druri, Np pazarin e Krujës ndeshen të dy 
teknikat e mbyUj'es së balht, ajo më e lashta me 
taraba dhe më e vona me qepena, të varianteve të 
ndryshme. Dëshmitë gojore, ato të shkruara si dhe 
disa gjurmë që ruheshin_ deri vonë, tregojnë se ta- 
rabet dhe qepenet prej" druri ndërtoheshiii në mha- 
rë qytetet e vendit deri aty nga fillimi i shek, XX. 

Pazari i Gjirokastrës nga ana urbanistike është 
forrmiar në linjat kryesore që në shek, e XVII, 
kur filloi ndërtimi i tij, për të zëvendësuar pazarin 
e parë të qytetit, pranë kalasë, atje ku ënde sot 
ruhet toponimi «Pazar i Vjetërv; për lagjen e ba- 
nuar në verilindje të kalasë. Të dhëna, që i vërte- 
ton dhe formuhmi i sotëm arkdtektonik dhe urba- 
nistik i pazarit, bëjnë të ditur për rindërtimin rrë- 
njësor të këtij pazari nga çereku i tretë i shek 
XIX, si pasojë e një zj"arri shkatërrues. Me këtë 
rast, duke ruajtur akset e rrugëve ekzistuese. ato 
u zgjeruan ndësa dyqanet u rindërtuan krejtësisht, 
Ky fakt shpjegon d:he trajtimin arkitektonik mjaft 
uniiorm të kësij ansambli, i cili është punuar me 
gurë. Dyqanet (fig. 5) dy dhe tre katsh, kanë shu- 
më hollsi arkitektonike që janë të njëjta me reali- 
zimet e banesës gjirokastrite të kësaj periudhe, me 
të cilën pazari formon përsa i përket trajtimit një 
uniteti të vetëm, 

Pazari i Korçës ze një pozitë të veçantjë si për- 



sa i përket trajtimit urbanitik ashtu dhe atij arki- 
tektonik. Zhvillima i madh dhe i shpejtë 1 kësaj 
qendre, veçanërisht gjatë shek. XDC u pasqyrua 
qartë dhe në zhvillimin dhe trajtimin e ansamblit 
të pazarit. Rritja e shpejtë ekonomike e qytetit 
presupozonte rritjen numerike të dyqaneve keto 
ndiërtime kuptohet se bitiin të reja, duke stimuluar 
kështu përhapjen e formave më të përparuara. Por 
më shpesh shkak për ritrajtimin rrënjësore qenë ka- 
tastrofat madhore s'hkaktuar prej zjarreve, mgaft të 
shpeshtë në atë kohë. Me rëndësi të veçantë për 
pazarin e Korçës, është zjarri i vitit 1879, i cili 
tuajse e shkatërroi plotësisht atië. Kjo fatkeqësi i 
dha shkas rindërtimit tëresor urbanistriko-arkitek- 
tonik të kompleksit, i cili mori pamjen urbanistike 
që raan sot. Rrjeti rrugor, që ndërpritet me kënde 
tc drejtë formon parcela ku ndërtohen shpinë më 
shpinë vargje dyqanesh dykatëshe, Rrugët (fig. 6) 
janë të gjëra me trotuare dhe sEtruar me kaUdrëm. 
Ky kriter urbanistik të kujton menjëherë atë të la- 
gjeve të reja të qytetit. Vetë dyqanet (fig, 7) shqu- 
ajnë për një trajtim të përparuar veçanërisht në 
katin apo katet e sipërm. Së pari me gurë të pu- 
nuai' dhe më vonë me dekoracione në suva, puno- 
hen shumë motive neoklasike, ashtu siç behet dhe 
me banesën korçare të kësaj periudhe, Trajtimi ar- 
kitektonik nuk është unik, konkurenca dhe Hife- 
rencimi ndërmjet shtresave të prodhuesve dhe si- 
domos shtresës së tregëtarëve, gjjttë fundit të shek. 
XIX dhe fillimit të shek. XX, kushtëzuan këtp lar- 
mi formash megjithëse në terësd, sidomos përsa i 
përket trajtimit volumor dhe sipërfaqeve ballore 
ansambli është në unitet. 

Në mjaft qytete qenë ndërtuar dhe pazare të 
mbyllur (bezistene), Këtu tregëtoheshin mallra të 
çmuar. Bezistenet rrethoheshin me mure të lartë, 
në të katër anë^, duke pasur në drejtimin gjatësor, 
të sipërfaqes së rrethuar, një rrugë e cOa prakti- 
kohej nëpërmjet dy hyrjesh vendosur ballazi ne 
krye dhe në f und të rrugës. Këto të fundit siguro- 
heshm me dyer, që mbylleshin gjatë natës. Artash 
rruges ndërtoheshin dy radhet, karakteristika të dy- 
qaneve. Në pazarin e Shkodrës, ka qenë ndërtuar 
në shek. e XVIII një bezisten (fig. 8), i cili shqu- 
ante për rea'lizimin e goditur. Të tillë ka pasur dhe 
në qytete të tjerë. 

Zhvillimi i tregëtisë i dha shkas dhe ndërtimit 
të haneve, Lëvizjet e karvaneve me mallra, si dhe 
pazaret javore këi-konin domosdo ngritjen e bujti- 
nave, që te sigmxmin kaUmin e nates si për udhë- 
tarin ashtu dhe për kafshët e ngarkesës. Hanet 
ndërtohen, përgjithësisht pran,ë pazareve, apo rtë 
hyrjet e qyteti. Zakonisht, ata ndërtoheshin dyka^t- 



— 418 



she, cjuke pasur përdhe staUat, ndërsa sipër ambi- 
entet e fjetjes. Hanet, përgjBhësishf kompozohe- 
shin duke formuar një kontur të mbyllur, brenda 
të cd-Iit shfcrihej një oborr i gjerë. Shpesh kati i pa- 
rp qarkohej me një çardak të ngushtë me funksio- 
ne ndërlidhëse. Sot në qytetin e Korçës në ansam- 
blin e pazarit ruhet hanl i «Elbasanit», që duket 
se i . përket (fig. 9) në pjesën kryesore një fazë ri- 



ndërtimi rrënjësor, gjatë gjysmës së dytë të shek. 
XIX. 

Ansamblet urbanistiko-arkitektonike të pazare- 
ve, thuajse gjatë pesë shekujsh, qenë qendrat e vetm 
ku kryhej veprimtaria prodhuese dhe e shkëmbi- 
mit. duke qëndruar si njësi të veçanta brenda ku- 
adrit të përgjithshëm te qytetit të kësaj kohe. 






419 — 







Fie. 1 




Fig. 2 








Fig. 2 



Sf 




.4$ -\ *1 




Fig; 5 



Fig. 4 



420 




Fig. B 



^^^^f 




Plg. 





Fig. 8 



Fig. 9 



— 421 



NDËRTIMET INXHINfERIKE NË MESJETË 



Rrugët. Si në kohët antike edhe në mesjetë, 
Shqipëria në sajë të pozitës gjeografike, vazhdoi 
të mbetet një vend ndëriidhës midis lindjes dhe 
perëndimit. 

Një nga arteriet më të rëndësishme të komuni- 
kacionit në kohën antike — Rruga Egnatia, e cila 
lidhte lindjen me perëndimin nëpërmjet luginës së 
Shkumbinit, gjeti një përdorim të gjerë edhe në 
mesjebë. 

Në shekujt e parë të mesjetës rruga Egnatia kish- 
te kryesisht jijë rendësi ushtarake. Ajo lidhte Du- 
rrësin që ishte një nga bastionet kryesore në Ad- 
i-iatik me kryeqytetin e Perandorisë Bizantine, Kos- 
tantinopolin. Në këtë kohë rruga Egnatia njihet 
me emrin ^Rruga Mbret», emër që është ruajtur 
edhe në disa toponime pranë saj, si fusha Mbret në 
Elbasan etj. 

Në gjurmët e rrugët antike kalonte dhe rruga që 
nisej nga Shkodra për në krahinat verilindore të 
Ballkanit e njohur në dokumentat mesjetare me 
emërin «Via de Zenta». Kjo irugë përmëndet që 
nga mezi i sliek. XII nga gjeografi arab Idrizi. Sta- 
cionet më të rëndësishme të saj ishin Puka, Hani i 
Sakatit dhe Vau Spas. Të tilla ishin edhe rrugët që 
kalonin gjatë luginës së Vjosës dhe të Drinos, Rru- 
ga nga Durrësi për në fushën e Tiranës në Dibër 
etj. 

Me krijimin e principatave feudale shqiptare, 
me zhvillimin që moren qytetet dhe tregëtia, u vunë 
në përdorim shumë rrugë që lidhnin qendrat e ba- 
nuara të vendit tone dhe morën një rëndësi më të 
madhe rrugët e vjetra tregëtare. Feudalet shqiptarë 
ishin të interesuar për mirembajtjen e këtyre rru- 
gëve pasi ata jo vetëm që bënin vetë tregëti por 
dhe memin taksa doganore nga karvanet me mallra 
që kalonin nëpër pronat e tyre, Për të garantuar 
tregëtinë, keto rrugë ruhesbin nça vetë feudalët 
branda teritoreve që kapnin pronat e tyre. Në do- 
kumenta përmenden marëveshje diplomatike të bë- 
ra për këtë qëllim midis feudalëve shqiptarë dhe 
Republikave tregëtare të bregdetit Dalmatin. Gji- 
thashtu dëshmohet egzistenca e rrugëve të rëndësi- 
shme që kalonin nëpër pronat e tyre, siç është p.sh. 
rruga që kalonte nepër pronat e Gjon Kastriot.it 
për në Kosovë, ose rrugë që lidhnin midis tyre qy- 
tetet mcsjetare. 

Me pushtimin e Shqipërisë nga turqit shumë 
qendra të vjetra mesjetare dikur të lulëzuara si 
Shkodra, Drishti, Durrësi etj. u shkretuan dhe për 
pasojë edhe rrugët që i lidhnin ato. Por disa rrugë 
që rruanin rëndësinë ushtarake si rruga nëpër lu- 



tjinën e Shkumbinit vazhduan të përdoreshin edhe 
n5 këtë peri'udhë. Rendësia e kësaj rruge del qartë 
nga përpjekjet e mëdha që bënë turqit për ta shti- 
rë atë në dorë pas një iufte 24 vjeçare si dhe nga 
rindërtimi i kalasë së Elbasanit në 1466 që do të 
shërbente për kontrollin e saj. Fakti që ky qytet 
filloi të populkmet e te lulëzojë qysh në shek. XVI 
tregon se kjo rrugë nuk e kishte humbur krejt rën- 
dësinë. Bri rmgëve me rëndësi ushtarake që lidhnin 
ganizonet dhe shërbenin për furnizimin e ushtrisë, 
turqit qysh në fi-llim të pushtimit ndërtomn kulla 
që shërbenin për sigurimin e tyre. Kulla të tiila 
pënnenden në dokumenta'f e shek. XV si «kul]a ku- 
fitare». Gjurmët e tre prej tyre ruhen akoma gja- 
të rrugës që lidhte Korçën nëpërmjet qafës së Z ?ez- 
dës me Maqedoninë. Një zhvillim më të madh mori 
ndërtimi i rrugëve në periudhën e pashallëqeve të 
mëdha shqiptare gjatë shek. XVIII-XIX, nga kjo 
periudhë ruhen dhe shumicat e veprave të artit që 
ishin pjesë përbërëse të këtyre lrugëve. Në mesje- 
tën, e vonë përgjatë rrugëve në largësi të eaktuara 
kisha hane për pushiririn e _u.dhëtarëve si dhe pu- 
shimim e ushqimin e kafshëve. Vetpm g;,atë rrugës 
nga Ura e Zezë (Fushë-Krujë) deri në Tiranë ruhe- 
shin akoma në mesin e shek. XIX katër hane. 

Nga rëndësia që kishin dhe nga konfiguracioni i 
terenit rrugët në mesjetë ishin të destinuara për 
karvane kafshësh ose për qerre, duke qenë këto te 
fundit sigurisht më të gjëra. Sipas pershkrimit që 
bën udhëtari turk i shek, XVII Evlia Çelebiu fRru- 
ga nga Elbasani në Durrës përdorej për qerre, ndër- 
sa rruga që kalohTe nëpër qafën e Krrabës ishte 
një rrugë për kai-vane kafshësh. Në disa trakte të 
ruajtura të kësaj rruge rezultonte se ajo kishte një 
gjerësi prej rreth 2.25 m. dhe ishte e sEtruar me 
kalldrëm. Në kohët më të hershme kalMrëmi pë'rbë- 
hej nga gurë të mëdhenj të rrumbullakosur ndërsa 
në periudhën turke prej gurësh lumi më të veg_ël. 
Pergjithësisht në pjesën anësore kalldrëmet kufi- 
zoheshin nga blloqe më të mëdhenj gurësh me for- 
ma më të rregullta. Në mjaft raste në kalldrëmet 
mesjetare hasën dhe vepra arti si mure mbajtëse 
anësore. kanale gjatësore dhe tërthore. Kanalet gja- 
tësor tip kunete ndërtoheshin anash kalldremit rrë- 
zë shpatit të malit ose në mes të kalldrëmit, këto 
të fundit përdoreshin kryesisht në kalldremet e rru- 
gëve të qyteteve në këtë rast kalldrëmi ka pjerësi 
tërthore drejt qendres. Në ndonjë_rast ndërtoheshin 
dhe kanale tërthore në të cilët &hkarkoheshin ujrat 
e kanalit gjatësor që shkomte përgjate shpatit. 

Urat. Një nga elementet kryesor përbërës të rru- 






422 — 



gëve janë dhe urat. Shumica e urave që ruhen në 
gjendje lë mirë në vendin tonë i përkasin shek. 
XVII-XIX sidomos periudhës së Pashallëqeve të 
mëdha shqiptare kur rrjeti rrugor u zgjerua mjaft. 
Dhe faktore' të tjerë si prurjet katastrofike dhe ve- 
të koha kanë bërë që urat më të vjetra të zhduken, 
madje një pjesë prej tyre kanë qenë ndërtuar prej 
lëndë druri. material që nuk i reziston kohës. Urat 
prej druri përmenden në burimet historike që në 
shefc. XVI dhe më herët. Në shënimet e defterit të 
regjistrimit të popullsisë dhe tokaye të vitit 1591, 
thuhet se populisitë e nahijeve të Zadrimës dhe Ra- 
gamit ishin të ngarkuar nga koha e pushtimit të 
Shkodrës (1479) të jepnin dërrasa dhe dru për urat 
e rrugëve që të çojnë në skelën e Eezhes, të mere- 
metonin urën në Grykën e Gomsiqes dhe të rua- 
nin e të kujdeseshin për 32 urat që nga gryka e 
Skandës-». Por këto ura kanë egzistuar së paku që 
nga filiimi i shekullit XV sepse ato permenden 
ed'he r.ë regjistrimet e vitit 1431-42. tljë urë e dru- 
njtë që kapërcente Shkumbinin pranë Elbasanit 
përmendet nga Elvia Çelebiu në shek. XVII, për ri- 
parimin e saj ishte ngarkuar fshati Bradashesh që 
për këtë qellim ishte liruar nga taksat e tjera shte- 
tërore. Kjo urë ka qenë ndërtuar me këmbëza guri 
që ngriheshin mbi gjurmët e një ure antike mbi lë 
cilat mbiishteteshin konstruksionet prej druri. Edhe 
ura që kalonte Osumin në Berat në kohën e Çele- 
biut. kalesën e kishte me konstruksjon druri. j<Ajo 
kishte sipas tij *<n ' ; nti ; hapsira dhp tetë këmfoëTa n^ 
ujë ,.>v ndërsa nga sipër ishte shtruar «me trarë të 
trashë dushku». 

Gjat periudhës së pushtimi turk fshatra apo kra- 
hin.a kanë qenë ngarkuar jo vetëm për mirmbaj- 
ti.en dhe riparimin e Urave egzistuese por edhe psr 
ndërtimin e urave të reja. 

I tillë është rasti i fshatit Belen që ndodhej mbi 
rrugën që lidhte Ohrin në kalanë e Ishimit, të cilit 
t*e shek. XVI ju ngarkua detyra e dervenxhiut, që 
përveç detyrave të tjera kishte dhe atë të ndërtimit 
tç urave '-' rej'a, n< ; zonen që vepronte. Ura me kem- 
bëza guri me shtresa trarësh e dërrasash ruhen edhe 
sat në vendin tonë si n£ Voskopojë' etj. 

Nië tip tjetër ure druri është dhe ai kur mbi dy 
mbeshtetje anësore me mure guri vendosen shtresa 
traresh q'ë dalm konsol mbi njera tjetrën për të zvo- 
ff-^uar dirtancën midis dy mbështetjeve. Në pjesën 
qëndrore që mbetej e zbuluar vendoseshin trarë 
ejatësorc të veshur nga sipër me dërrasa. Kështu 
ka qënë ndërtuar nje urë mbi Fanin e Madh në kra- 
hinën e Matit (fig. 1). 

Por Urat prej guri zenë vendin kryesor gjatë mes- 
jetës. Ato ndërtoheshin mbi konstruksione qeme- 



rësh gjysmë rrethore, Pranë Lokalitetit të Moglicës 
(Rrethi i Korcës) kapërxente lumin e Devoilit një 

urë e vjet^r mesjetare prej të cilës kanë mbetur 
pjesërisht këmbëzat dhe një fragment i harkut (fig. 
2.) .Ura ka qenë ndërtuar me gurë lumi mesatare, 
ku midis gurëve janë futur copra tullash, ndërsa qe- 
meret me trashësi 1,90 m, ishin ndërtuar krejtë- 
sisht me tuila. Në' pjes{ën e dukëshme qemeret ku- 
fizoheshin nga një kornizë tek tunë ^ë dflte ft an. 
mbi sipërfaqen e punuar megtmë. Nuk mund të 
përcaktohet me saktësi ikoha e ndërtimit të kësaj 
ure, por në bazë të teknikës së ndërtimit periudha 
më e mundëshme është shek, XI-XIII. Një urë tje- 
t ; .'f mesjetare para turk"e është dhe ura e Sharovës 
që kalon lumin Osum pranë fshatit me të nj<ëjtin 
emër. Ajo përbëhej nga një hark i madh qendror, 
i cili nuk ruhet më dhe nga dy harqe më të vogla 
anësore. Njëri prej tyre i ruajtur në gjendje të mi- 
rë përfundon në kyç me majë dhe është ndërtuar 
me gurë lumi si një nga harqet e jarës së Moglicës. 
Të* kësaj periudhe janë edhe gjurmët e nje ure mes- 
jetare para turke me harqe tullash në prroin e Fa- 
tishës pranë Peqinit, disa ura në rrethin e Lushnjës 
etj. i 

Nga urat prej guri të ndërtuara në shek, XVII- 
-XIX" ruhen shumë ekzemplarë në gjendje të mirë. 
Ato i takojmë në të gjitha ikrahinat e vendit^ duke 
filluar nga veriu në Jugë, si në Kukës, Shkodër, 
Kmjë, Mat, Elbasan, Berat, Librazhd, Pogradec, 
Korçë, Përmet, Gjirokatstër etj. Sipas gjerësisë së 
shtratit te lumit urat e gurit ngriheshin me një ose 
më shumë harqe. Urat me një hark janë më të thje- 
shta dhe njekohëshiht më të përhapUrat. 

Urat prej guri të kësaj periudhe me gjithe ngja- 
ëritë e tyre kanë edhe ndrv*shime përsa i përket 
formulim : t arkitektonik si dhe të elementeve të ve- 
çantë, si harqe e tjere. Sipas formulimit arkitekto- 
nik dallojmë dy tipa kryesore urash. Me trase në 
formë gunge që e hasim si në urat me një hark ash- 
tu dhe në ato me shumë harqe. (si ura e Velabish- 
tit Berat; e Zaranikës (fig. 3) Elbasan etj.) dhe ura 
me trase të sheshtë me dy rampa të njerta në 
hyrje dhe ne dalje. Edhe ketë tip urë e takojnë me 
një ose më shumë harqe. Në shumicën e rasteve 
harqet kane formë rrethore, por perdoren dhe har- 
qe të thyer (me majë) dhe më rrallë harqe tip lun- 
dër. Harqet ndërtoheshin me një rradhë gurësh të 
punuar plloçake ose me dy rra<Jhë të shkaHëzuara 
ku rradha e dytë del me dhëmbë ndaj të parës. Për 
t'- fidhtir gurët ballorë të 'harkut, në pika të ndry- 
shme të iii tërthoj* fugave ankoroheshin ganxha he- 
kuri. Në urat e mëdha këmbet e mezit që ndodhe- 
shin mbi ujë kanë një 'përpunim me interes nga pik- 



— 423 — 



pamja konstruktive dhe hidraulike. Zakonisht !këm- 
bët e mezit në pjesën fundore të tyre nga ana e 
bjefit të sipërm trajtohen të mprehta me nga një 
prizëm me bazë trekëndëshe bashkangjitur vetë 
këmbës, i cili shërben për të shpërndare rrjedhen 
e ujit gjatë hapësirave të harqeve duke zvogeluar 
kështu presionin hidrodinamik të ujit mbi këmbën. 
Përgjithësisht në urat e mëdha mbi këtë zgjidhje 
fundore të këmbëve të mezit mbi ujë hapeshin dri- 
tare lehtësuese (shkarkuese) që edhe këto shërbe- 
nin për të zvogëluar presionin e ujit në rastin e 
prurjeve te mpdha si dhe ekonomizimin e vetë 
ndërtimit të muraturës të ures. Nga ana tjetër nga 
pikëpamja estetike ato e paraqitnin urën si një 
ndërtim më të lehtë dhe më elegant. 

Nga urat e kësaj kohe që ruhen në vendm tooe 
rezulton se gjatësija më e madhe e tyre arrin rjreth 
100 m, ndërsa numuri i harqeve mbi 10, ndërsa hap- 
sira e dritës të një harku shkon nga 3 deri në 23 m. 
Gjerësia e pjesës kaluse mvarej nga destinacioni i 
vetë rrugës që lidhej me këto ura. Kështu kemi ura 
per karvane kafshësh dhe për qerre. Këto të fundit 
kanë nje gjërësi rreth 5 m. 

Pjesa kaluese e urës shtrohej me kalldrëm, Në 
ura të ndryshme janë përdorur dhe lloje të ndrysh- 
me kalldrëmësh. Kalldrëmi më i zakonshëm ka qe- 
në ai që ndërtohej me gurë lumi të rrumbullakët të 
vendosur pa ndonjë rregullsi të vecantë, Një lloj 
tjetër kalidrëmi ika qenë ai që ndërtohej me gurë 
plloçë të vendosur këlliç. Zakonisht në. urat me ku- 
rriz, në pjesët e pjerrta për të lehtësuar kalimin 
mbi urë, në kalldrem ndërtoheshln në largësi breza 
tërthorë gurësh këlliç në formë shkallareje çdo 1 
m, që dilnin deri në 10 m. mbi sipërfaqen e kall- 
drëmit. Një pjesë e urave kanë qanë paisur me 
parmakë apo parapete guri dhe ne disa raste edhe 
me trotuar për kalimin e këmbësorëve. Në urat më 
të vjetra parapeti krijohej prej nje rrjeshti të ve- 
tëm gurësh pllocakë të vendosur në këmbë, të li- 
dhura me llaç dhe të përforcuara me kolloneta, që 
vendoseshin në intervale të ndryshme, ndërsa në 
urat më të vona përdoreshin për këtë qellim mure 
guri me trshësi 40 cm. dhe Iartësi 60-70 cm, 

Nga urat prej guri më të medha dhe më të ruaj- 
tura në vëndin tonë janë Ura e Mesit (fig- 4) (Rre- 
thi i Shkodrës). dhe Ura e Kollorcës (Rrethi i Gji- 
rokastrës). 

Ura e Mesit e ndërtuar nga Mehmet Pashë Bu- 
shati nga fundi i shek. XVIII kalon lumin Kir pra- 
në fshatit Mes dhe hdh Shkodrën me Drishtin dhe 
me Krahinën e CukaJit. Ajo është realizuar mbi 13 
harqe me përmasa hapësirash të ndryshnae dhe ka 
një gjatësi prej 108 m. Ndërtimi i urës ka kaluar 



nëpër dy faza. Fazës së parë i takon harku kryesor 
me hapesirië drite 2J_.5 m. dhe tri harqe anash tij, 
dy në krahun e majtë dhe dy ne të djathtin. Kjo fa- 
zë është ndërtuar me gurë të latuar me fuga të rre- 
gullta horizontaie dhe vertikale. Në te dy anet e 
harkut kryesor janë hapur dy dritare tjë vogla 
shkarkuese me hark «majë lundre»-, ndërsa tek këm- 
bët e tij përballë rrjedhës së lumit janë ndërtuar 
pila në trajtë prizmi me bazë trekëndëshi. Traseja e 
i'azës së parë të urës ështe shtruar me gurë pllakë 
të vendcsui- këlliç, ku çdo 1 m, ngrihet 5 cm, rresh- 
ta tërthore, që i japin pendencës së kurrizit të har- 
kut kryesor trajtën e shkallares, Më vonë kur me 
sa duket prui'jet e mëdha pei-mbytnki pjesët e pjerr- 
ta në hyr ie dhe në dalje itë Ur|ës, lindi nevoja e 
zgjatjes së saj. Kështu urës së vjetër i shtohen 5 
harqe nga e majta dhe 4 nga e djathta. Mu»-atura e 
kësaj faze nuk është punuar me kujdesin e fazës së 
parë. Ura e Mesit është e tiipit me kurriz. 

Ura e Kollorcës (fig. 5) e tipit me kalesë të raf- 
shtë ndodhet mbi një degë të lumit Drino 3he lidh 
Gjirokastrën me fshatrat rreth Suhës. Ura ka një 
gjatës^ prej 103 m, gjerësi 3,3 m lartësi 7 m. dhe 
përbëhet nga 5 harqe me hapesira drite 9-12 m. Tri 
harqe kanë formë segmenti rrethor ndërsa dy te tje- 
vët tentojnë nga tipi lundër. Në këmbët midis har- 
qeve janë hapur 4 dritare lehtësuese me hark rre- 
thor, ndërsa pjesët e poshtëme të këmbëve nga të 
dy anët janë trajtuar të mprehta për të hapur rrje- 
dhën dhe për të evituar gryerjet e qosheve të këm- 
bëve nga ana e bjefit të poshtëm. 

Një nga urat më të bukura me një hark e tipit 
me kurriz është ura e Mirakës ose e Kamares (fig. 
6) emër që e ka marë nga një kamare drejtkëndëshe 
ku është murosur një mbishkrim. Ura_e Kamares 
kapërcen lumin Shkumbin pranë fshatit Mirakë (rr. 
Librazhdit) në një pjesë të ngushtë të shtratit të tij. 
Një hark i madh me qemer dyfish kapërxen rrje- 
dhen kryesore të lumit i cili mbështetet në krahun 
e djathtë mbi një këmbë nL ; shkëmb. Nga ana e maj- 
të <i rr.iedhës për të zgjatur kalesën është hapur 
një dritare e madhe shkarkuese me hark memajë 
dhe një liark i vogël sektorial. 

Ura e Bratajt (Rr. Vlorës (fig. 7) gjithashtu me 
një hark, është e tipit me trase horizontale. Rrje- 
dha e lumit kapërxehet nga harku i madh gjysmë 
rrethor, ndërsa në krahun e majtë të rrjedhës për 
të zgjatur gjatësinë e urës është ndërtuar mbi 
shkëmb një hark më i vogel. Harqet janë ndërtuar 
edhe këtu me qemere dyfishe, ku i sipërmi del piik 
oë formë dhëmbëzimi duke krijuar një nervaturë që 
e hijeshon krejt pamjen ballore të harkut kryesor. 
Një pamje të ngjashtme me këto dy ura të fundit 



— 424 



ka. dhe ura e Golikut (fig. 8) (rr. Pogradecit) një urë 
në Voskopojë etj. 

Ura e Orgockës (fig. 9) (Rr, Koionjës) ka qenë një 
nga urat e mëdha mesjetare të vendit tonë. Ajo ësh- 
të përshtatur më vonë në një urë moderne dhe për- 
doret edhe sot e kësaj dite për kalimin e automje- 
teve, Nga gjurmat e ruajtura nga faza e parë, kup- 
tohet që ajo ka qenë mbështetur mbi dv_ harqe të 
mëdhenj qendrore dhe anash tyre ka patur dy har- 
qe tS vegjël më të ulët. Në këmbën që ndan dy har- 
qet qëndrore rruhen gjurmët e një dritareje shkar- 
kuse të formuar nga një qemer cilindrik. Ura ka 
qenë e tipit me trase të rafshtë me rrampa të pje- 
rëta në hyrje dhe dalje. 

Sterat dhe akuaduktet. Nga ndërtimet e tjera in- 
xhinjerike të ieaMzuara nga mjeshtëViit popullor 
një vend me rëndësi zenë dhe objektet arkitektoni- 
ke, që kanë te bajnë me furnizimin me ujë si ste- 
ra, ceznia dhe akuadukte. 

Furnizimi me ujë ka qenë gjithmonë problem 
për kështjellat mesjetare, banorët apo gamizonet e 
të cilave për shkak të luftrave dhe rrethimeve të 
gjata u duhej të siguronin rezerva të mëdha ujl 
brënda mureve mbrojtës. Për këtë qëllim ndërto- 
heshin sterat ku mbbdhej dhe depozitohej uji i 
shiut. Sterat mesjetare kishn zafeonisht forma drej- 
tkëndëshe apo rrethore dhe ndërtoheshin nën tokë 
për ti rezistuar presionit të ujit ose pjesërisht nën 
tokë dhe pjesërisht mbi tokë. Ato ndërtoheshin me 
mure guri me trashësi deri 1.20 m. dhe mbulohe- 
shin me qemere. Kur hapësira e mbulesës që e ma- 
dhe, qemerët përforcoheshin me një sistem harqesh 
të mbështetura në pdlastra. Muret suvatoheshin nga 
brenda me pluhur tulle dhe gëlqere të shuar mirë 
për hidroizolim. Thellësija e tyre arrinte 4 m e më 
tepër. dlsa herë mbi tokë ndërtohej dhe një kat tje- 
tër që shërbente si ambjent për marrjen e ujit. Ma- 
rja e ujit behej me anë të hapësirave të hapura mbi 
qcmer apo me tubacione. Në pjesën e sipërme te 
sterave kishte tuba shkarkimi për të evituar ujrat 
e tepërta. 

P^rveç sterave qe ndodheshin në kalatë, në vende 
të thata përdoreshin dhe stera të veçanta në bane- 
sat, sidomos kur këto tjë fundit kishin karakter 
mbrojtës, Këto stera ndërtoheshin në katin përdhes 
fië banesave duke çfrytëzuar vet muret e godinës. 
Tabani i sterave ndërtohej me pjerrësi në drejtim 
të marrjes së ujit Qemeret përforcoheshin me tira- 
nta druri dhe në nivelin e tyre lidhej një dritare 
për pastrim e cila mbyllej me ka^ate dërrase, dhe 
kishte nië madhësi të tiilë sa mund te futej njeriu. 
Me interes janë dhe sterat publik'e që shër^emn 
për fumizimin e krejt lagjes. Një stere e tillë e 



ndërtuar në vitin 1785 ndodhet në lagjen Manalat 
të Gjirokastrës, Ajo ështe dy katëshe, kati i parë i 
futur pjtsërisht në tokë shërbente për depozitimin 
e ujit, ndërsa kati i dytë që përbëhej nga një ambi- 
ent i vetëm shërbente për marrjer: e ujit nppërmjet 
një pusi, dhe sigurohej me një portë druri. Furnizi- 
zimi i sterës bëhej nga çatia ' nëpërmjet ulluqeve. 
Në sterë" shërbente një rojtar i cili e hapte atë mc 
orar të caktuar, 

Për furnizimin me ujë të të qendrave të banuara 
dhe kështjellave ndërtoheshin dhe vepra të mëdha 
inxhinjerike siç janë akuaduktet. Një akuadukt ma- 
dhështor furnizonte me ujë kalanë e Gjirokastrjës 
Ai e merte ujin nga burimet e Malit të Gjërë dhe 
për këtë gjatë rrugës ishin ndertuar një sërë veprash 
inxhinjerike, si ura, puse kontrolli etj. Një nga kë- 
to ui;a ruhet akoma në lagjen Manalat, ajo lidh dy 
shpatet e kodrave përbri dhe përbëhet nga një hark 
i madh rrethor dhe dy dritare lehtësuese bri tij, 
Pjesa më e lëindësishme dhe më monumentale e kë- 
tij akuadukti ishte ajo që lidhte kalanë me shpadn 
e kodrës nga Jugperëndimi. Për shkak të terenit 
midis kesaj kodre dhe vetë kodrës ku është ngritur 
kalaja ndërtuesit kanë qenë të detyruar të ngrinin 
një vepër arkitektonike gjigande, prej të cilës sot 
iuhen vetëm gjurmë fare të pakta, Sipas nje gra- 
vure te shek. XIX të dy kodrat lidheshin me një 
sistem harqesh prej më tepër se tetë hapësirash 
(fig. 10). Deri në vitet 30 të shekullit tonë ruhej 
akoma thuajse i plotë një nga këto harqe me giithë 
dy këmbët mbështetëse anësore. Lartesia e akuaduk- 
tit në pjesën raë të theHë të luginës arrinte rreth 
30 m. Konsti'uktivisht akuadukti në pjesën prane ka- 
lasë zhvillohet në formën e një arkade dyfishe në 
lartësi. Seksioni katërkandësh k^nddrejtë i kollonave 
vien e zvogëlohet që prej thembrës së hai'kut të pa- 
rë duke u pjerësuar ne një farë lartësije për tu ri- 
ngritur me një seksion më të ngushtë. Të dy rrjesh- 
tat e arkadave kanë gjerësi të njejtë dhe më të vogël 
se koilonat e sistemit. Harqet e poshtëm kanë hape- 
siië drite pak më të madhe se të sipërmit duke qenë 
të dy me seksion gjysmë rrethor. Ngushtimi i hapë- 
sirës së arkadeve të siperme arrihet nëpërmjet daljes 
në formën e dy pilastrave të gjëra, pertej seksionit 
të kollonave. Arkadat e poshtëme kishin vetem fun- 
ksion konstruktiv për shtimin e rigjiditetit të ketij 
konstruksioni kaq të lartë. Uji kalonte nëpër tuba 
qeramike. Gjurmët e një pusi kontrolli ndodhen mbi 
kodrën përballë kalasë që quhet shkëmbi i Qeriba- 
shit, ku ka qenë ndërtuar dhe një kuilë e veçuar per 
mbrojtjen e kësaj pjese të rëndësishme të akuaduk- 



— 425 — 



tit. Ndërtimi i tij i atribuohet Ali Pashë Tepelenës në 
fillim tjë shek. XIX. 

Pjesë të një akuaduki tjetër ruhen në fshatin 
Bençë (rrethi i Tepelenës) (fig. 11) dhe mendohet 
se ka shërbyer për të çuar ujë në kalanë e Tepele- 
nës. Ky akuadukt ruhet mirë në një gjatësi prej 
150 m. Ai është ndërtuar mbi kollona drejtkëndë- 
she të lidhura në pjestn e sipërme me harqe gjys- 
më rrethore, Ndryshe nga akuadukti i Gjirokastres, 
uji kalonte nëpërmjet një kanalit me prerje katër- 
këndëshe që kufizohej në të dy anët nga mure të 
hdlla, Në pjesën ku akuadukti kalon tërthor shtra- 
tin e lumit kollonat mbështeten në anë të kalesës 
së një ure me tri harqe, duke lënë të lirë për ka- 
lim pjesën më të madhe fcë trasesë ssje saj. Një pje- 
së tjerër e akuaduktit vazhdon në formën e një ka- 
nali gjat shkëmbit që bije thikë mbi bregun e l'u- 
mit. 

Të shumui janë dhe çezmat monumentale që 
ndërtoheshin gjalë mesjetës në qytete, zakonisht në 
pazar por nga një herë dhe në qendra më të vogla 
banjimi. Ato çfrytëzonin direkt burimet ■n.atyralte 
ose kur këto ishin (fig. 12) larg, përdoreshin tuba 
qeramike apo plumbi për sjelljen e ujit. 

Banjat. Edhe pse njiheshin gjatë antikitetit dhe 
gjithashtu kanë qenë përdorur gjatë mesjetës, si 
tip ndërtimor banjat rifilluan të ndërtohen në Shqi- 
oëri gjatë shek. XVI duke vazhduar deri në shek, , 
XIX, 

Banjat zmin një vend të rëndësishëm ndër ndër- 
timet më karakter shoqëror të qyteteve tona të 
mesjetës së vonë, 

Ato ndërtoheshin në qendër të qytetit pranë 
ndërtimeve të tjera si xhamitë. duke përbërë me 
mjaft raste komDlekse së bashku me pazaret dhe 
ndërtiimet p.dministrative. -Nufe mungojnë mië një 
sërë ovtetesh pdhe banjat e lagieve të eilat janë më 
të vog!a se ato që ndërtoheshin në qëndrat e qyte- 
teve. 

Pëi-mendjen më të vjetër për to (1672) na e jep 
Evlia Çelebiu i cili flet për dy banjat e Elbasanrt 
që ruhen edhe sot, banjën në Gjirokastër si dhe për 
dy banja në Berat që sot nuk janjë më. Krahas ty- 
rde, çka ësbtë me mjaft interes, Çelebiu sna tregon 
gjithashtu se në mjaft banesa kishte banja për për- 
dorim privat. 

Banjat publike të cilat sot ruhen në qytetet El- 
basan, Durrës, Shkodër, Gjirokastër, Delvinë, Kru- 
jë e gjetkë, ndërtohen mbi të njëjtën skemë fun- 
ksionale: salla e çveshjes ambienti ndërmjetës i 
adapt'imit me nxehtësinë pranë te cilit janë ambi- 
entet sanitare dhe të pastrimit, si dhe vetë ambi- 



entet e larjes. Veç tyre banjat kanë dhe depon e 
ujit. 

Jy të gjitha banjat që ruhen në vendin tone kanë 
të plotë këtë skemë funksionale, Mjaft prej tyre si 
ato të Krujës, Gjirokastrës, Delvinë, Lezhë nuk 
kanë ambient të ndërmjetëm, duke patur kalimin e 
drejtpërdrejte' nga salla e zhveshjes në dhomat e 
larjas, 

Salla e vetme e çveshjes është gati katrore në plan 
dhe mbulohet me çati druri me iavan. Në qendër 
të saj janë katër kolona për të mbatjur çatinjë, që 
ka në mes një shatërvan uji. Në anët e salles ja- 
në sofatet për veshje, nd.ërsa nga perëndimi një 
qoshk pushimi për klienta në gjendje të mirë eko- 
nomike. Nga ambienti i dikurshëm yuhen filhmet e 
mureve pranë pjesës së vjetër dhe mendohet se ai 
dc> të ishte pak a shumë I ngushtë dhe i mbuluar 
me qemer dhe më vonë u prish për tu zmadKuar. 

Prej salles së veshjes kalohet në ambientin ndër- 
mjetes me nyjen e pastrimit dhe atë sanitare. Nga 
ambienti i ndërmje.tëm nëpër një portë që mibyllej 
vetë nëpërmjet një sistemi me lëkundësa për të 
mos lejuar uljen e temperaturës, kalohej^ ne" sallëai 
e madhe te larjes. Sallat e larjes janë ketu tre, një 
e madhe dhe dy të vogla. rJë të parën ka edhe sofa 
për masazh dhe vende ulje për djersitje. 'Wp të si 
dhe në dy sallat e tjera ka vaska të vogla prej nga 
merej uji për larje si dhe një sëre nikesh në mure, 
Uji dikur vinte me dy tuba, i nxehtë dhe i ftoh- 
të. Në ambientin në qënder kishte një dritare prej 
nga hynte avulh i nxehtë i depos së ujit, që ndo- 
dhej në tërë anën jugore të ndërtesës. 

Të gjithë ambientet e pjesës së vjetër mbulo- 
hen me qemere të ndryshme apo me kupola, nga 
vrimat e të cilave marin dhe cndriçim. Në mënyrë 
të veçantë secila strukrurë del në dukje edhe në 
çati, ultuqe pranë të cilave dikur ujin e mblidhnin 
dhe e shpinin në depon e ujit. 

Po në këtë skemë të plotë dhe madje me e ma- 
dhe nga përmasat është dhe banja e mbiquajtur e 
vogël në qytetin e Shkodrës; e ndërtuar në g]ys- 
mën e parë të shekullit XVIII. Në një "kohë të dytë 
pjesës së vjetër i është shtuar një pjesë dy katshe. 
Ban.ia (fig. 15) vetë përbëhet nga salla e çveshjes 
mbuluar me cati me konstmksion të drunjtë, ambi- 
enti i ndërmjetëm (2) në nyjen e pastrimit dhe atë 
sanitar (3), salla qëndrore e larjes (4), sallat e ve- 
çanta të larjes (5) dhe depua e ujit (6). Salla qen- 
drore e larjes mbulohet prej kuipolash të mbeshte- 
tura me mure dhe harqe mbajtës të krijuar për të 
zmadhuar këtë saUë pa vështirësuar mbulimtn në- 
pëimiet kupolave më të mëd'ha. Në muret anesore 
të sallave të larjes ndodhen vaska dhe nike. Edhe 



426 — 



Salla e çveshjes është në të gjitha banjat një am- 

bient që ze ballin e ndërtesës. Në të hyet nga një 

portë e veiëme e vendosur në anën më të gjat>ë, 

me përmasa jo të mëdha, për të zvogëluar kontak- 

tin me ambientin e jashtëm. Zakonisht, në shem- 

bujt më të vjetër, salla e çveshjes mbuLohet me ku- 

pola apo qemere të formave nga m<ë të ndryshmet. 

Prej saj nëpërmjet një porte të vetme kalohet në 

ambientin e ndërmjetëm, kur, ka të tillë, apo drejt- 

perdrejtë në ambientet e larjes kur ai mungon. 

Ambienti i ndërmjetëm sherbente për adoptimin 

gradusl të trupit me temperaturën e lartë të ambi- 

enteve që shërbenin për larjen. Pranë ambientit të 

ndërmjetëm ishin ambientet apo këndet e pastri- 

mit si dhe nyja sanitare. 

Prej ambientif të ndërmjetëm kalohet në sallat 
e iarjes të cilat ishin zakonisht më shumë se sa një. 
Ambienti i parë shërbente për larje të një numuri 
më të madh njerëzish dhe përdorej si një sallë djer- 
sitjeje dhe masazfii. Pranë' tij ndodhen ambiente 
të tjera për larje, më të vogla dhe të lidhura me 
kalime të hapura me sallën kryesore të larjes dhe 
në ndonjë l'ast të rezervuara për individa të shtre- 
save të privilegjuara. 

Ambienti i fundit, i cih haset në të tërë banjat 
është depua e ujit. Depua e ujit ze si shtrirje gati 
tërë pjesën e fundit të ndërtesës, Në anën e mbrap- 
me të k,ëtij ambienti, pra hë pjesën e jashtëme, ndo- 
dhej furra e cila ndizej dhe shërbehej nga jashtë. 
Në ndonjë rast (Shkodër) depua e ujit ndahej me 
mure në roHn e kapërdedhësit për të veçuar ujin e 
ftohtë nga i nxehti. 

Për vetë funksionin, banjat janë me volume të 
mbyllura me planimetri drejtkëndëshe, kompakte 
dhe me kontakt minimal me ambientin e jashtëm. 
Si ndërtim me karakter të theksuar utilitar trajti- 
mi i jashtëm eshtë shprehës i tërësisë funksionale 
dhe strukturale ti ; tyre. me mure të rafshta dhe pa 
dritë, mbulesa konike e piramidale të kupolave me 
tambure, e me një apo dy rjedhje uji të atyre me 
qemer. E vetmja lidhje me ambientin janë porta e 
vetme e hyrjes (e sallë? së veshjes) si dhe vrimat 
mbuluar me sfera qelqi që shërbeinë për ndriçi- 
min e çdo ambienti. Muret në përgjithësi përfun- 
dojnë në korniza të rafshta të ndërtuara me pUaka 
giai 

Ndër banjat e ruajtura më mirë në skemë të plo- 
të funksionale është banja e pazarit në qytetin e 
Elbasanit (fig. 14). Kjo ndodhet në qendër të qyte- 
tit në pazarin përball kalasë në mes xhamisë të 
Agait diie asaj të Ballies. Përbëhet nga pjesa e yfe- 
tër, të cilës inë një kohë të dytë i është shtuar (ri- 
ndërtuar mbase duke u zmadhuar), salla e veshjes. 



këtu fundin e ndërtesës e zë depua e ujit, për të 
patur kontakt sa më të madh me sallat e banjos, 
për të shfrytëzuar nxehtësinë e furrps, 

Ndër banjat me skemë të plotë funksionale hyjnë 
edhe banja e kalasë së Elbasanit dhe ndoshta ba- 
nja e vjetër e Tiranës. 

Krahas tyre si përmëndem m,ë lartë kemi dhe 
banja me skemë jo të plotë (mungon salla ndër- 
mjetese apo e ambjentimit). Të tilla ruhen në Kru- 
jë, Delvinë, Gjirokaster, Durrës, Lezhë, dhe Slati- 
një të Skraparit. 

Banja në kalanë e Krujës (fig. 16) përbëhet nga 
salla e çveshjes, (1) sot pa mbuiesa dhe që mundet 
te jetë shtuar më vonë, nga ambieni i djersitjes (2), 
dikur mbase i çveshjes që ka-- pranë nyjen sanitare 
(3) dhe ambientet e larjes (4) qu komunikoinë drejt- 
përdrejt me të. Në anën veriore është depua e ujit. 
Edhe këtu një dritare iidh sallën në të majtë me 
depon e ujit, për të krijuar një ambient më të nxeh- 
të duke i krijuar rrugë avujve të ujit për në sallat 
e larjes, Banjua mbu'.ohet me qemere dhe tre ku- 
pola mbi tambure. 

E përafërt me të duket banja në lagjen Meçite 
te Gjirokastrës (fig. 17), e përberë nga salla e vonë 
e çveshjes (1), nga ambienti i ndërmjetëm (2). di- 
kur-salla e çveshjes, nga një kahm i vogël për në 
nyjen sanitare (3) dhe njërën nga sallat e çveshjes, 
dhe vetë sallat e çveshjes (4) të cilat janë dy dhe 
të mbuluara me kupole. Në fund ndodhet depua e 
ujit që ze jo tërë gjërësinë e godinës me furrën në 
anën e jashtme. 

Me të njëjtën skemë janë edhe banjat e tjera, më 
modeste për nga përmasat dhe ndërtimi planimetri- 
ko-vëllimor. 

Banjat mesjetare shquhen për zgjidhjet funksio- 
nale që folëm më lart dhe ndërtimin e elementëve 
të veçantë funksionalë e teknikë. Ashtu si dhe ba- 
njat antike ato ndërtoheshin mbi dysheme me hi- 
pokaust për të ngrohur ambientin e sidomos vetë 
dyshmenë. Kollonat e tij në më të shumtën e raste- 
ve janë me prerje katrore (Elbasan, Krujë, Gjiro- 
kastër) (me brinjë 30-40 cm, ndërsa në ndonjë rast 
me prerje iTethore (Shkodër) me diameter 25 cm. 
Lartësia e kanaleve është në mvartësi të madhësisë 
së banjës dhe ndryshon nga 80 cm (Shkodra, Elba- 
sani), deri në 50 cm (Krujë. Gjirokastër), Kollonat 
ndërtohen me gurë e llaç gëlqereje dhe mbi to në 
banjat e mëdha vendosen pllakat mbajtëse të dy- 
shemesë. Vetë dyshemeja ndertohet me pllaka gjeo- 
metrikisht të rregullta mbi një shtresë Uaçi gëlqe- 
ror hidroizolues me pluhur tjegullash, duke patur 
pjerësi nga ambienti i fundit i larjes në nyjen sa- 
nitare. 



— 427 



Ngrohja e sallave bëhet nga gazrat e nxehta të fu- 
rrës t,ë cilat mbasi kalojnë nëpër hipokaust dahn jash- 
të nëpërmjet disa kanaleve vertikale të vendosur 
në pjesën e brendëshme të mureve të banjës me 
diametër rreth 30 cm. të cilët dalin mbi çati në 
një lartësi 20-30 cm me tuba qeramike. Duke patur 
parasysh lagështinë e madhe të banjave, muret ja- 
në suvatuar me llaç hidroizolues me gëlqere të shu- 
ar shumëvjeçare e tjegulla të shtypura, të hedhur 
në disa shtresa të ndryshme. Koha ka treguar se ky 
Hoj suvatimi e ka luajtur më së miri rolin e vet 
dhe ka qëndruar deri më sot. 

Vaskat e ujit janë kudo të punuara, nëpërmjet 
gdhendjes, prej një guri të vetëm, i cili në banjat 
e mëdha trajtohet si element dekorativ, Ato fumi- 
zoheshin me ujë të nxehtë dhe të ftohtë nëpërmjet 
dy tubave prej qeramike. Uji i nxehtë vjen nga 
depua e ujit duke u ngrohur nëpërmjet furrës, 
ndërsa uji i ftohtë, ose nga ndarje të veçanta bren- 
da depos së ujit (Krujë, Shkodër) ose direkt nga ja- 
shtë (Elbasan, Delvinë). 

Mm*et e banjave ndërtohen prej guri e llaç gël- 
qereje. Prej guii të punuar ndërtohen qoshet dhe 
shpatullat e mbulesat me hark të hyrjeve e në ndo- 
një rast (Shkodër) dhe muret. Muret ranë relati- 
visht të trashë (70-100) për të përmbajtur shtytjet 
e mbulesave të harkuara në pjesët që ato nuk eku- 
ilibrojnë njëra tjetrën, 

Ato. çka më tepër nxjerrin në pah mjeshterinë 
ndërtimore të arkitektit anonim popullor jan,ë mbu- 
lesat e sallave të banjave. Sipas formës planimetri- 
ke ato ndërtohen me kupola dhe qemere cilindrike, 
me hark të mprehtë apo me pjesë të rrafshta dhe 
gati kudo me tulla, Është me interes të vërehet pre- 
ferenca për kupolat, të cilat përdoren jo vetëm në 
ambientet thuajse katrore në plan, por nepërm/jet 
vendosjes së hargeve mbajtëse edhe në salla drejt- 
këndëshe (Shkodër) ku ruhet vëllimi i madh i sallës. 
Kalimi nga plani kuadratik në bazën rrethore të ku- 
polës. bëhet me trompa. në ndonjë rast të formuar 
prej stalaktitesh orientale të tipit. 

Përsa i përket mbulesave të dyerve e nikeve për- 
doret harku, rrethor, me gurë të gdhendur, Po kë- 
shtupërdoret dhe harku i mprehtë apo si në formë 
fundi lundre sidomos për harqet mbajtëse të ver- 
ber të kupoleve në muret anësore. 

Vërejtëm më lart ndërtimin kompakt me mure të 
rafshta dhe të pasuvatuara (flg. 17), i ciii krahas 
mbulesave me kupola dhe çatira të rrafshta t|ë qe- 
mereve gjithnjë në ekuilibër me Jë, përcakton si- 
luetën arkitekturale të banjave, karakteristike ve- 
tëm per to. Jo pa vlerë do të ishte të gjurmohej në 
të transplantimi i një forme të huaj në, mënyrën 



shqiptare të jetesës duke qënë sidomcs në periu- 
dhën e parë në përdorim vetëm nga pushtuesit. Kë- 
to elementë nënvizohen nga lartjësia e vogël e ba- 
njave dhe muret e pasuvatuara që nxjerin në pah 
pretendimet modeste të ndërtuesye në drejtim të 
vlerave arkitekturale. Megjithatë mjeshtri popullor 
nëpërmjet lëvizjes mbi çati të vëilimeve të kupo- 
lave e qemereve (fig. 18), komizave prej guiTesh të 
rafshtë apo tulla është munduar në shëmbujt më te 
shquar (Shkodër, Elbasan, Krujë) të kaiojë caqet e 
të dobishmes për të kaluar në estetikën. 

Në brendësi përgjithësisht mbizotërojnë vëllimet 
e mbyllura, ku muret fragmentohen vetëm nga har- 
qet mbajtës të verbër të kupoleve sidoqoftë me 
konture elegante prej harqesh të shkallëzuar të 
mprehtë ajx> në formë fund lundre, prej trompeve 
me stalaktite (Elbasan) prej nikeve mbuluar oo me 
harqet etj. Ambientin e erët e ndriçonin vetëm vri- 
mat rrethore apo në formë ylHJjë vendosura në më- 
nyrë simetrike (fig. 19). Tentativën për një ambi- 
ent të madh qendror e përbën saila e larjes në ba- 
njën e Shkodrës, ku nëpermjet harqeve mbajt^ëse 
ngrihet mbulesa pa përdorur mure ndarës. Një ele- 
ment tjetër dekorativ në to është përdorimi i vas- 
kave me një gurtë vetëm, të cilat në mjaft raste 
janë gdhendur artistikisht (Shkodër, Elbasan). 

Tipologjikisht të njëjta me banjat e Turqisë dhe 
vendeve te tjera të Ballkanit, banjat e van3it tonë 
dallohen sidomos nga të parat për nga përmasat 
modeste, ndërtimi planimetrik pa sall,ë qendrore me 
një funksion më të paket për larje, nga mbulimi me 
qemer i sallës së çveshjes si dhe nga trajtimi i jash- 
tëm dekorativ. Kurse nga ato t'ë vendeve të tjera të 
Ballkanit janë më te afërta. Gjithashtu po me in- 
teres është të shënohet se banjat janë ndërtuar më 
tepër në qytetet ose në qendrat më të vogla por 
me garnizon apo administrata si p.sh. Slatinja etj. 

Përsa i përket datimit mjaft prej atyre që egzis- 
tojnë sot i takojnë shk. XVII (përmenden nga Çele- 
biu), pra, përpara islamizimit të gjerë të popull- 
sisë vendase, gjithnjë ndërtuar me element arki- 
tektural e struktural të repertorit ndërtimor ven- 
das pra dhe nga mjeshtra popullore vëndas. Ka dhe 
banja të cilat janë ndërtuar më vonë si ato të Du- 
rrësit, Tiranës etj. 

Krahas banjave të vendosura në qendra të qyte- 
tit dhe ato në lagje, në mjaft banesa të shtresave të 
pasura e më rallë të mosme te besimit myslunan, 
hasen banjo te ashtuquajtura private të cllat për- 
sërisin skema të përafërta me ato të banjave të 
thjeshta, sigurisht me përmasa më te vogla të des- 
tinuara për përdorim individual. Në to përdoret hi- 
pokausti, e sistemi i furnizimit me ujë, mbulesa me 



— 428 — 



kupol me vrima ndriçimi, ambienti për çveshje. 
Veç tyre ka dhe raste si në Shkodër ku ambientet 
për larje janë akoma më të thjeshta pa hipokaust e 
sistem furnizimi me ujë. 

Nje ekzemplar me vlerë ndodhet në Berat (fig- 
2d) (në banesën sot muzeu i Qytetit) ndërtuar bre- 
nda konturit të banesës. Banja perbëhet nga para- 
hyrja (1), ambienti i zhveshjes (2), ambienti i lar- 
jes (3), i lid'hur me të paiin dhe nga ambientl i zja- 
rrit, i vendosur prapa atij të larjes në të cilën hyët 
n«a jashtë ndërtesës, Duke qënë 'banesa e mdërtuar 
në teren të pjerët, banja ështe vendosur në pjesen 
e mbrapme, pra mbi teren shkëmbor. Mbulesat e 
ambienteve janë me qemere dhe kupola. 

Një shembull tjetër ruhet në Krujë (fig. 22) në 
ndertesën ku është vendosur sot muzeu Etnografik. 
Banja është më e thjeshtë. përbëhet vetëm nga dy 
ambiente ai i çveshjes (1) dhe ai i larjes (2) i cili 
ngrohet nga oxhaku i shtëpisë së zjarrit. 

Banjat publike u ndërtuan dhe u përdorën në 
rrethana të caktuara ekonomike e politike-shoqëro- 
re ç'ka shpjegon dhe kufizimet në shtrirjen terito- 
riale dhe rmmurm e tyre. Megjithë këtë ato pasqy- 
rojne krahas tyre dhe niveiin ndërtimor sidomos në 
drejtim të strukturave hapësinore të kurbuara, eku- 
ilibrimit statik të tyre si dhe funksionimit të rjetit 
inxhinjerik të furnizimit me Ujë dtie ngrohjes si të 
ujlt ashtu dhe të ambientit. Këto realizime edhe 
pse të bazuara në dije empirike dëshmojnë per nje 
nivel të mire të ndërtuesve të tyre. 

Në organizimin urbanistik: të qendrave të qyteteve 
shqiptare te mesjetës së vonë krahas tregut, ndër- 



tesave administrative, ndëiiimeve të kultit e të tje- 
rave për përdorim shoqëror mjë vend të veçantë 
zënë dhe kullat e sahatit. Studimet kanë treguar se 
duke filluar nga sh. XVI fillojnë të çfaqen kullat e 
sahatit në një sërë qytetesh, Keshtu në sh, XVII 
kanë kulla sahati Shkodra, Berati, Elbasani e Kru- 
ja, në shek. e XVIII Korca ndërsa në sh. XIX Ti- 
rana, (fig. 23), Peqini (fig. 24) e Kavaja (fig. 25). Veç 
qyteteve kanë patur kulla sahati, dhe qendra më të 
vogla si Ereza dhe Libohova. Me interes është të 
vërejmë se në mjaft raste kullat janë vendosur në 
kalatë si në Krujë (fig. 26), Prezë, Gjirokastër, Ka- 
ninë. < 

Kullat e sahatit siç tregon dhe vetë termi janë të 
ndërtuara përgjatë një aksi veriikal dhe arrijnë në 
një lartësi të madhe. Ato janë me bazë kuadratike 
dhe përbëhen prej pjeseg së poshtme që zë lartësi- 
në më të madhe ku lëvizin peshat dhe prej ambi- 
enteve të mekanizmit mbi të dhe këmbantvs q§ 
pjesën më të lartë. 

Pjesa e poshtme ndërtohet me mure guri të tra- 
shë duke patur shkallë të drunjta në të katër faqet 
që të shpien në ambientet e sipërme. Ndriçimi i saj 
behet me dritare të ngushta si frengji, Mbi të në 
një dysheme vendoset nieltanizmi i sahatit, në ndo- 
një rast me fushat të shtuara më vonë (Tiranë, Ka- 
vajë) duke qenë ndërkohë këmbana e vendosur në 
pjesë përberëse e fizionomisë së qyteteve të kohës; 
Shumë prej tyre kanë kërke&a të theksuara arki- 
tektonik duke u bërë me kohë, me siluetën e tyre, 
pjesë përbërëse e fizionomisë së qteteve të kohës, 
funksion që ndonjëra e luan dhe sot. 






— 429 — 




P:e.' , L.RE PRUR' MB' UJtflN FAN I MAPH 





FIG. 2 URA E MOGLICËS «KORÇË» 



FIG. 3 URA E ZARANIKES <ELBASAN« 



— 430 — 



URA E MESIT 'SHKOPer 




.- }}l- , \ -h~?-'~-:. : ' ■. : ' -*-.*■ ■• i', w .! )e^ggj 




■ ~**m^' - 




— 431 — 








FIG. 5 URA E KOLLORCES «GJIROKASTËU> 



'' ',..:' 

FIG. 6 URA E KAMARES -LIBRAZHD* 





* 



FIG. 7 LRA E BRATAJT 
«VLORË» 




— 432 — 




FIG. 8. URA E GOLIKUT «FOGRADEC 



"' 1 






FIG. 9 URA E ORGOCKËS 
KOLONJE 




— 433 — 



■.-.'■: :■:■ 




FIG 10 UJËSJELLËSI I GJIROKASTRËS (GRAVURË E SHEK. XIX) 



FIG. 11 UJËSJELLËSI I BËNÇES 
TEPELENE. 




FIG. 12 TUBACION QEBAMIKE 

I UJESJELLËSIT TE G jmOKASTBËS 




— 434 — 
BANJA E PAZABIT - ELBASAN 





PLAH/METR?A 



Fff|g« 



l 1 fltif 



Z^s 



1 G 






1 



!1 i 

I 




— 435 — 




FIG. 15 BANJA NË QYTETIN E 
SHKODRËS 



F/e /S 8AWA /VF KALANE B 



^C&^&„ 




436 



8ANJ0 NE LA6JEN MEÇfTE 

ff/troAvs/er 



FtG. 17 




p^_^ v ,,„, ^, 





PAMJE E BANJOS NË QYTETIN E 
SHKODRES 



Fig. 18 




— 437 — 




QANJA £ &ZAR/T - 



•Gst^, 




F/G /0 





F/G.2& 




m.ft SAM/A /VE MUZEVM £ '^§&&r ^'•'K' 



f/s 22 bamja rt£ mzee/M e ^&oyeg 



438 — 



Fig. 2S 




KULLA E SAHATIT NË 
QYTETIN E KAVAJES 




Fig. 23 



KULLA E SAHATIT NE QYTETIN E 
TIRANËS 




Fig, 24 

KULLA E SAHATIT NË 
QYTETIN E PEQINIT 




'FIG. m KULLA E SAHATIT NË 
RALANE E KRUJËS 




— 313 — 



KAPITULLI V 



ARKITEKTURA NË SHEK. XV-XVII 



Ekspeditat e shumta turke gjatë shek. XV i shkak- 
tuan Shqipërisë dëme të mëdha në ekonomi dhe në 
forcat njerëzore. Masakrat në masë kishin pakësuar 
në një shkallë të dukshme popullsinë e vendit, në 
këtë drejtim ndikon dhe emigrimi në masë i popull- 
sisë, në Itali dhe në qytetet e Dalmacisë që mori 
përpjestime të gjera sidomos pas vdekjes së Skën- 
derheut (1468) dhe pasi ranë qytetet e fundit të 
Shqipërisë në duart e tuxqve (1478-1479). 

Një rënie të madhe pësuan dhe qytetet. Një pje- 
së prej tyre si Drishti, Deja, Shurdhahu etj. nuk u 
rimëkëmbën më, ndësa qytetet të tjera të mëdha 
e të lulezuara u kthyen në fshatra. Tregtija e bren- 
deshme dhe marrëdhëniet tregtare e kuiturore me 
Europën Perendimore u paralizuan. Periudha e 
pushtimit otoman solli në Shqipëri dhe një varg 
ndryshimesh të tjera në sferën ideologjike dhe kul- 
turore, si tslami'zmin me diskrimrnirnin e tij felar e 
lihoqërotf-politik ndaj masës më të madhe të po- 
pullsisë vendase dhe me ndikimet e tij në fushen e 
kulturës materiale e shoqërore. Por ndryshimi më i 
thellë e i rëndësishëm ishte vendosja e sistemit 
feudal ushtarak nëpërmjetë përhapjes së sistemit të 
timareve, i cili kishte për qëllim jo vetëm shfry- 
i:ëzimin ekonomik të Shqipërisë, por edhe kthimin 
e saj në një vend rekrutimi forcash njerëzore për 
nevojat e Perandorisë Osmane. 

Krahina të gjera malore në territorin e Shqipë- 
risë nuk iu nënshtruan sistemit të timareve, me 
armë në dorë e sakrifica të mëdha ata mbrojtën 
gjendjen e tyre të privilegjuar, artin dhe arkitektu- 
rën popullore. Por edhe në zonat fushore, sundimi 
osman nuk mundi të asimilojë, në pikëpamje kul- 
turale vendin tonë. Faktori determinues për këtë 
ishin, mbështetja në një traditë kulturale të lash H 
e të fuqishme, ekzistenca e një kombësije të for- 
'muar plotësisht në territorin e vet, mbresa që kish 
lënë në popull lufta heroiike kundër pushtuesve turq 



dhe figura e Skënderbeut dhe së fundi rezistenca e 
mëtejshme e popullit shqiptar kundër pushtuesit. 

Edhe në këtë periudhë të vështirë për vendin 
tonë mjeshtrit popu^lorë di'cën -të ndjekin traditat 
më të mira të së kaluarës, të përpunojnë ndikimet 
orientale e ballkanike dhe të krijojnë një arkitek- 
tun: me tipare kombëtare. Nga ana tjetër talenti 
krijues i arkitektëve shqiptarë, shpertheu edhe në 
provinca të tjera te Perandorisë Otomane, e sido- 
mos në kryeqytetin e saj ku mundësitë ekonomike 
për vënien në jetë të këtyre projekteve ishin më te 
mëdha. 

Nga shekujt XV-XVII na ruhen mjaft shembuj 
veprash arkitekturale, kryesisht nga ndërtimet e 
kultit dhe fortifikimet, prej të cilave mund të gjy- 
kohet mbi nivelin e arkltekturës në vendin tonë 
gjatë kësaj periudhe si dhe mbi tiparet e veçanta 
të saj në kuadrin e përgjithshëm ballkanik. Gjatë 
pjesës së fundit të shek. XV dhe me përpara në zonat 
e pushtuara, ndërtimet me karakter shoqëror ishin 
të kufizuara. Vëmendja ishte përqëndruar më tepër 
në ndërtimet mbrojtëse që pushtuesit i ngrinin për 
ncvojat e tyre ushtarake, ndërtimet e tjera të një 
• farë rëndësije arkitektonike qofte dhe ato të kultit 
mysliman fillojnë të duken vetëm nga fundi i 
shek. XV. 

Faltoret e para të kultit islam ishin të importuar, 
por shumë shpejt fillon të ndjehet në to ndikimi i 
fuqishëm i arkitekturës vendase. Duke ruajtur të 
njejtën ide arkitekturale, (planimetrike e vëllimore) 
që lidhej me destinacionin e këtyre ndërtimeve, he- 
tohen dhe veçanti që lidhem me realizimm konkret të 
kësaj ideje. Kështu, xhamitë e vendit tonë dallohen 
nga ato turko-osmane, nga trajtimi dakorativ i fasada- 
ve, në futjen me vështLrësi të disa elementëve, kon- 
struktivo-dekorativë si harku, lundër etj. Me kalimin e 
kohës këto dallime thellohen duke u shtrirë deri 
diku edhe në formulimin e shftrirjes planimetriike. 



- 314 — 



Këto ndërtime harmonizohen gjithnjë e më tepër 

me arkitekturën popullore dhe ansamblet e qyteteve 

tona mesjetare, Elemente bë arldtekturës popullore, fi_ 

llojnë te futen edhe ne gdhendjen e pjesëve të dru- 

njta të interierëve etj. ndërsa nga arkitektura turko- 

osmane u morën ato tipa dhe ato elementë që kishin 

afëri më të madhe me arkitekturën dhe ndërtimet 

vendase. Fenomene të tjera lidhen me arkitekturën 

e kultit të krishterë. Ajo kishte trashëguar mjaft 

principe të arkitekutrës së mëparshme e cila me ti- 

parc'c e saj specifike dhe nivelin e lartë, kishte rrë- 

njosur një traditë shumë të fuqishme që mundi të 

rilindë me rastin më të parë, 

Kështu duke filluar nga gjysma e dytë e shek. 

XVI kur nisën të ndërtohen faltore te vogla e të 



thjeshta e deri në mesin e shek. XVIII kur kjo ve- 
primtari arrin kulmin e saj, kjo gjini ndërtiraesh 
ndjek një rrugë të pandërprerë zhvillimi. Duke për- 
punuar në mënyrë krijuese tiparet më karakteristike 
të arkitekturës pararendëse, arkitektura e kultit të 
krishterë gjatë shek. XVI-XVIII, në përpuhje me 
rrethanat e reja ekonomiko-shoqërore, karakterizohet 
nga një interpretim më i lirë i tipave dhe i formave 
duke arritur shpesh herë në konceptime arkitekto- 
nike të veçanta, që dëshmojnë për individuali 
krijues të mjeshtrave të ndërtimit dhe për përpjek- 
jen e tyre në gjetjen e mënyrave të reja të shpreh- 
jes arkitektonike. Edhe në ndërtimet ushtarake vë- 
rehen mjaft elementë të ar'kitekturës vendase, si në 
teknikën e ndërtimit, elementët konstmktivë etj. 



— 315 — 



ARKITEKTURA E FORTIFIKIMEVE (shek. XV-XVIII) 



Në periudhën e parë të pushtimit turk për ven- 
dosjen e garnizoneve të okupatorit u përdor një pje- 
së e mirë e kalave.të vjetra egzistuese. ndërsa kalatë 
e tjera që u gjykuan të pa përshtatshme u prishën 
për të mos u kthyer në qëndra rezistence të popull- 
sisë kryengritëse. Në radhë të parë u efrytëzuan 
kalatë e qyteteve të cilat u kthyen më vonë në 
qëndra administrativo j -ushtarake të vilajeteve si dhe 
disa kështjella që kishin rëndësi të veçantë strategji- 
ke. Kështu në dokumenta nga kalatë egzistuese ku 
kanë qënë vendosur garnizone ushtarake të push- 
tuesit përmenden kalaja e Krujës, Sfetigradit, Për- 
metit, Këlcyrës, Gjirokastrës, Skraparit Mborjes, 
Kaninës, Beratrt, Himairës, Sapotit (Borshl. etj. Në 
disa raste kur kalaja egzistuese nuk i përshtatej 
qendrës së re administrative të vilajetit si dhe për 
qëllime të tjera ushtarake u ndërtua dhe ndonjë 
kështjellë e re si: Kalaja e Korçës e ndërtuar në te- 
ren të sheshtë e cila përmendet np regjistrki e San- 
xhakut të Shqipërisë të viteve 1431-32. Kalaja ishte 
qëndra administrativo-ushtarake e vilajetit të Kor- 
çës, por njëkohësisht me të u çfrytëzua dhe ajo e 
Mborjes e ndërtuar mbi një kodër të lartë në afërsi 
të qytetit. Në këtë periudhë si dhe më vonë këto 
fortif ikime të posandërtuara shënohen në dokumenta 
me emrin «Kështjella e re» apo *<qyteza e re» siç është 
rasti i «Jenixhekalasë» (kështjella e re) pranë Brada- 
sheshit, 5 km në veri të Elbasanit prej së cilës sot 
nuk ruhet asnjë gjurmë. Gjatë fundit të shekullit 
15 pas renies së kalave të fundit në Shqipëri dhe 
sidomos gjatë shek. XVI Turqit, përveç riforcimit 
të kështjellave që kishin në zotërim ndërtuan edhe 
kështjella të reja. Qëllimi i këtyre ndërtimeve ka 
qënë i ndryshëm, por kryesisht per të mbajtur të 
nënshtruar popullsinë e krahinave ku ato qenë ndër- 
tuar dhe per përhapjen dhe konsolidimin e sistemit 
feudal-ushtarak te' timareve. Gjatë shek. XVII kur 
ishte stabilizuar pushtimi turk, nuk pati veprimtari 
të gjerë në drejtim të fortifilrimeve, veç në ndonjë 
krahinë ku akoma në fillim të këtij sbekulli nuk 
ishte përhapur sistemi i timareve siç ishte sanxha- 
ku i Dukagjinit dhe i Himarës. 

Ndërtimi i kalave të reja apo meremetimi i aty- 
re ekzistuese nuk ishte kudo i njëllojtë në tokat e 
Perandorise Otomane. Në krahina më të qeta ku nuk 
kishte shumë kryengritje turqit zakonisht i linin 
mbas dore kalatë e vjetra dhe pak ndërtonin të reja, 
por edhe ketë me materiale të dobëta. Por në Shqi- 
përi që ishte nje vatër e përhershm-e kryengritjesh 
dhe një nga teritoret kuf itare të Perandorisë, turqit 



krijuan një sistem të tërë fortifikimi ku vendin 
kryesor e zinin kalate ekzistuese. Një rëndësi e ma- 
dhe ju vu edhe ndërtimeve fortifikuese në bregdet. 
Kalatë bregdetare kishin synime të ndryshme. si 
kontrollin e tregtisë, ndalimin e nxjerrjes kondra- 
bandë të drithit, ndalimm e furnizimit me armë të 
kryengritësve shqiptarë, mbrojtjen nga fuqitë detare 
perëndimore dhe më së fundi per të çfrytëzuar pyjet 
e pasura bregdetare për ndërtimin e anijeve. I gjithë 
ky sistem fortifikimi duihej te shërbente si feundër ar- 
mikut të brendshëm ashtu edhe kundër armikut të 
jashtëm, Sipas rëndësisë së teritorit të pushtuar 
parapëlqeheshin dhe tipet e ndryshme të foififikimeve 

Në vendin tonë pak dëshmi kemi për fortii'ikime 
druri. Një të tillë e gjejmë të shënuar në nje 
hartë të shek. XVII, në Kabash të Pukës. Kështje- 
llat kryesore paiseshin me artileri, Që në gjysmën ? 
parë të shek. XV përmenden në dokumenta si ar- 
tiliere që shërbeniki në kala të ndryshme, ndërsa nga 
f undi i shek. XVI Shkodra ishte qendra . kryesore e 
prodhimit të topave dhe furnizonte një pjesë te mi- 
rë9 të kalave të Shqipërisë dhe Maqedonisë perë- 
ndimore. Kalatë ruheshin nga garnizone të përher- 
shme si dhe nga persona që u ishin dhënë timare 
dhe bënin roje në to. Personat që ishin ngarkuar 
për mbrojtjen e një kalaje mund të banonin brenda 
saj (Kalaja e Krujës), por mund të banonin edhe në 
fshatrat përreth ose në qytete që ishin relativisht 
larg prej saj, Në dokumentat pjëirmenden rezervis- 
tët e jenixhekalasë (Bradashesh) ose që zejtarët e 
qytetit të Elbasanit ishin ngarkuar të mbronin ka- 
lanë e Durrësi dhe Bashtovës nga flota e krishtere 
kundrejt heqjes së detyrimeve (v. 1604). Por kishte 
dhe trupa te posaçëm të destinuar për mbrojtjen e 
kalave të cilët thirreshin «myselimë». Për ndërtimin 
e kalave të reja turqit mernin angari popullsinë e 
zonave përreth te cilët për këtë arsye dhe për mos 
lejuar stabilizimin e administratës turke, hidheshin 
shpesh në kryengritje për të kundërshtuar ndërti- 
min e kalave në krahinat e tyre. Kalatë e reja kishin 
më të shumtën e rasteve forma të rregullta gjeo- 
metrike që u përshtateshin më tepër qëllimeve të 
tyre ushtarake për vendosjen e gamizoneve si dhe 
terenit të sheshtë ku ndërtoheshin shiamica prej tyre. 

Kalaja e Elbasanit. Një inga kalatë më të mëdha të 
rindëtuara nga turqit në shek. XV ështe ajo e El- 
basanit (1466) e cila kishte një rëndësi të madhe stra- 
tegjike për ata, pasi ndodhej në qendër të Shqipë- 
risë mbi rrugën ushtarako tregëtare që kalonte në- 
për luginën e Shkumbinit dhe pranë Krujës e Du- 



— 316 — 



rrësit që ishin piksynimet e tyre më të afërta. Gja- 
të rindërtimit u ndoq me përpikmëri planimetrija eg- 
zistuese e kalasë të rrënuar, të shekullit të IV te 
e.s. dhe u shfrytëzuan traktet e mureve që ruheshin 
akoma në këmbë. Kështu kalaja pas përfundimit të 
punimeve kishte formë drejtkëndëshe dhe përfor- 
cohej nga 26 kulla. Forma planimetrike e kullave 
ishte e njëjtë me ato të periudhës së vonë antike 
(fig. 1). Muret përshkoheshin nga tre hyrje. Hyrja 
nga ana jugore që përshkonte një kullë drejt kë- 
ndëshe u quajt «Porta e pazarit», hyrja nga ana pe- 
rëndimore u quajt *Porta e Jeniçerëve* dhe ajo 
nga lindja «Porta e Ahmedajt*. Keto dy të fundit 
mbroheshin nga një çift kullash në formë patkoi. 
Rreth mureve qe hapur një kanal rreth 3 m i thellë 
i cili mbushej me ujët e lumit të Zaranikës. Muret 
e vit.it 1466 dallohen qartë nga muret e shek IV 
të e. sonë si dhe nga riparimet e mëvonshme. Ato 
janë të mbushura në faqel e jashtëme me copra 
tullash dhe nga një herë edhe me fragmente arki- 
tektonike të gjetura në vend nga rënimet e qytetit 
të Skampinit. Për të rritur stabilitetin e mureve 
u përdorën brezat e drurit ndërsa, në pjesën e si- 
përme të murit u ndërtuan parapete të dhëmbëzuar; 
me bedenë. Kullat e qosheve në këtë periudhë kanë 
qenë dy katëshe dhe mbuloheshin me çati konike me 
tjegulla. Trarët e dyshemesë së katit të dytë ven- 
doseshin në formë radiale duke u mbështetur në 
njerin skaj mbi një bazament të madh katërkëndësh 
2,10 x 2,10 m të ndëtuar me mur guri dhe në skajin 
tjetër mbi një dhëmbëzim të krijuar në anën e bre- 
ndëshme të murit. Por ambjenti i kaitit II komuinikonte 
direkt edhe me shtegun e kalimit të rojeve nëpër- 
mjet një porte të mbuluar me qemer tulle të hapur 
në murin e brendshëm të kullave. Për ti mbrojtur 
më mirë këto porta, në të dy anët e tyre mjuri i 
bedenave në vendet e bashkimit me kullat ka qenë 
më i lartë, gjë që realizohej nëpërmjet shkallëzi- 
meve. Ambienti i shkallëve në kullat e qosheve 
ndriçohej nga tri dritare që përfundonin në anën e 
jashtëme me mje të çarë të ngushtë, ndërsa nga 
brenda zgjeroheshin dhe kishin një prag të pje- 
rrët për të realizuar një shpëmdarje rnië të mi- 
rë të dritës, Mbi kullën — portë (fig. 2), në mesin e 
murit jugor, ka qenë ndërtuar një faltore islame pa 
minare. Kjo faltore sot e rënuar bashkë me murin e 
jashtëm të kullës ka qenë ndetuar me teknikën bi- 
zantine «kluasonazh». Kullat u paisën dhe me fren- 
gji për topa. Çdo kullë kishte nga tre frengji që kan- 
trollonin drejtimet kryesore. Në plan frengjitë kanë 
formën e një trapezi me bazëm.e madhe mga ana e bre- 
ndëshme e kullës. Në amën e jashtme ato përfumdoj- 
në me një hapje drejtkëndëshe me gjerësi 0,60 — 
0,70 m ndërsa nga brenda gjerësija e tyre arrin 



0,80 — 1,00 m. Frengjitë e kullës jugperëndimore në 
anën e brendëshme formqhen me harqe tullash, 
ndërsa në thellësi krijohet një trompë nëpërmjet gu- 
rëve që dalin konsol mbi njeri tjetrin që të kujtojnë 
stalaktitet në trompat mbështetëse të kupolave të 
xhamive (fig. 3). 

Pas përfundimit të kalasë së Elbasanit Mehmeti 
II la aty një garnizon të përbërë nga 400 jeniçerë. 
Kalaja e Elbasanit u kthye më vonë në një nga ba- 
zat ■ ushtarake më të rëndësishme të perandorisë os- 
mane në Shqipërinë e mesme. Këtë e tregon dhe 
fakti që prej këtej u nis më 1501 sanxhakbeu i El- 
basanit me ushtrinë e tij për pushtimin e kalasë së 
Durrësit. 

Kalaja e Prezës. Një kështjellë tjetër e ndërtuar po 
në Shqipërinë mesme, pranë Krujës, është ajo e 
Prezës (fig. 4). Kështjella kishte për qëllim të 
mbante nën kontroll një zonë kryengritjesh të për- 
hershme, siç ishte teritori rreth Krujës, si dhe të 
iiiantL 1 rrugein e rëndësishme që lidhte Shkodrën 
me Durrësin dhe Krujën. Kështjella është ndërtu- 
ar në një nga majat e një vargu kodrinor që kufi- 
zojnë fushën e Tiranës në anën veriperëndimore. 
Ajo ka formën e një pesëkëndëshi të çrregullt me 
përmasa rreth 80 x 50 m me kulla te rrumbullakta 
në katër nga qoshet e tij dhe një tjetër drejt- 
këndëshe pranë mesit të n-jërit nga muret. Një 
dalje e cekët katërkëndëshme që luaiite rolin e një 
kulle ndodhet në murin porëndimor (fig. 4). Për 
të kontrolluar një nga qoshet e pesëkëndeshit që 
nuk është paisur me kullë, ka qenë ndertuar një 
ballkan i vogë'. që mbështetej mbi një sistem koaiso- 
lash te lidhura me harqe tullash (fig. 5). Gjurmët 
e një ballkoni të tillë janë ruajtur edhe në murin 
perëndlmor. Në oborrin e kështjellës ndodhet një 
sterë e madhe, ndërsa mbi portë në një fazë të dytë 
është ndërtuar një xhami. Lartësija maksimale e 
ruajtur e mureve arrin në 6.50 m me lartësi thuajse 
të njejtë me kullat cilindrike me faqe vertikale. Tra- 
shëslja e mureve të kurorëzuar me bedena ne' pjesën 
e sipërme është rreth 1,40 m. Për të çuar në shtegun 
e rojeve ianë ndertuar shkallë të gurta. Një shkallë 
e tillë ruhet në murin jugor, e ndërtuar pjesërlsht 
brenda trashësisë së murit. Kullat kanë qënë dy 
katëshe dhe me sa duket te mbuluara me çati konik^ 
me tjegulla. Katet ndaheshin me dysheme dërrase. 
Sejeila kullë kishtet dy tre frengji topash, Fre- 
në pjesën e brendëshme kan formën e nj dritareje 
ngjitë që ndryshojnë nga ato të kalasë së Elbasanit 
të mbuluar me hark tullash. Pjesa e jashtëme e tyre 
është mbyllur me një mur të hollë ku është hapur 
një vrimë e rrumbullakët me diamefër 0,30 m në 
të cilën vendosej gryka e topit (fig. 6). JSTë anen e 
jashtëme frengjitë janë dekoruar me disa rrathe 



— 317 — 



koncentrikë tuliash, ku vërehet edhe ndonjë rre&ht 
me tulla të vendosura në formë dhëmbë sharre duke 
marë pamjen e një rozete (fig, 7). Edhe në faqet e 
jashtëme të mureve të kullave janë përdorur tulla 
për dekorim. Më e pasur në këte drejtim është kulla 
1 e cila është dhe më e ekspozuar kundrejt syrit 
të vizitorit (fig. 7). Përveç frengjive që janë trajtuar 
në formën e rozetave janë përdorur breza dekora- 
tivë prej tullash të vendosura në formë zigzake e të 
kufizuara me dy rreshta paralelë apo breza të punu- 
ar me teknikën «kluasonazh». Portat e kullave janë^ 
trajtuar në përgjithësi me harqe rrethorë tullash, 
ndërsa në njerën prej tyre është përdorur harku, i 
tipil majë iundre (islamik). 

Hyrja e vetme e kështjellës përshkon në ku- 
llë drejtkëndëshe të brendëshme e mbuluar me një 
qemer ciUndrik. Në an,ën e jashtëme porta ësh- 
të fcrajtuar me kujdes nga an.a dekorative. Vetë 
lart një tjetër hark -«majë lundre». Të gjithë këto 
elementë përfshihen brenda një fushe derjtkëndë- 
she. Porla ka qenë dy flegërshe dhe sigurohej nga 
brenda me një tra me prerje drejtkë'ndëshe që lë- 
vizte horizontalisht brenda një kanali në shpatullën 
e majtë të hyrjes. Mënyra e ndërtimit dhe e deko- 
racjonit tregojnë se kjo kala nuk eshtë ngritur me 
aq ngut sa kalaja e Elbasanit për pasojë në nië peri- 
udhë më te qetë. Nga ana tjetër muret e hollë të 
saj nuk janë llogaritur për ti rezistuar një rrethimi 
të gjatë dhe përdorimit të artilerisë. 

Koha mi e mundëshme e ndertimit të kësaj kë- 
shtjelle është periudha pas rënies së Krujës (1478) 
deri nga fillimi i shek. XVI. Në këtë periudhë turqit 
kryen punime fortifikuese edhe në disa kala të tjera 
të kësaj zonë si në Petrelë dhe Ndroq. 

Kalaja e Tepelenës. Në vitin 1492. kur Sulltan 
Bajazidi i II sulmoi Himarën, në Tepelenë; sipas 
dëshmisë së Çelebiut ndodhej një kala ku ishin 
strehuar kryengritës Shqiptarë dhe Venedikas, me 
materialin e saj që u prish gjatë rrethimit turqit 
ndërtuan një kështjellë garnizoni pranë të parës. 
Kjo kshtjellë (fig. 8) që ruhet akoma brënda kalasë 
të ndërtuar disa shekuj më vonë nga Ali Pashë Te- 
pelena, ka formë katërkëndjëshe me përmasa 56 x 
40 m, me dy kulla të rrumbullakta në anën perë- 
ndimore me diametër të jashtëm prej 10 m. Siç e 
përshkruan e Çelebiu, kalaja ka dy hyrje, njera ndo- 
dhet në mesin e murit verior dhe tjera në atë lin- 
dor. Muret të ruajtura në gjendje të rrënuar kanë 
një trashësi prej 1,5 m, të ndërtuar me gurë të li- 
dhur me llaç të bollshëm. Mbi hyrjen veriore ka qënë 
ndërtuar një xhami, prej së cilës ruhet bazamenti i 
minares në krahun e majtë të saj. Ashtu si në El- 
basan, xhamia është ndërtuar me tektnikën -«kluaso- 
nazh», në të njëjtën mënyrë është trajtuar edhe një 



pjesë e murit të kalasë pranë xhamisë (fig, 9). 

Kalaja e Durrësit. Menjëherë pas pushtimit të 
Durrësit në 1'501 Turqit morën masa për ngushti- 
min e kalasë së madhe dhe gjysëm të rrënuar të kë- 
tij qyteti, në mënyrë që ta kishin më lehtë për ta 
mbajtur dhe me më pak forca, Kështu në tetor të 
vitit 1502 u hapën themelet në mes të qytetit, për 
ndërtimin e një muri tërthor që veçonte një të pes- 
tën e kalasë së vjetër (fig. 10). Për këtë qëllim u 
ngritën rreth 700 — 800 furra të vogla gëlqereje në 
Ndroq dhe fshatra të tjerë të rrethit të Durrësit, u 
thirrën mjetshtra ndërtimi mga shumë krahina dhe 
punuan rreth 8000 puntorë. Muri i ri kishte një gja- 
tësi prej rreth 250 m dhe perforcohej nga tre kulla 
katërkëndëshe. Kulla e mesit përshkohej nga hyrja 
kryesore e qytetit ashtu si në kalanë e Elbasa- 
nit. Kjo u quajt më vonë «Porta e Madhe», rdërsa 
hyrja në murin jugor njihej me emrin «Porta c De- 
tit». Prej tyre sot nuk ka mbetur asnjë gjurmë. Nga 
muri i ndërtuar në periudhën turke ruhet pjesa në 
veriperëndim të «Portës së Madhe'* me një kullë 
katurkëndëshe, si dhe gjurmët e një kulle tjetër ka- 
tërkëndëshe në lindje të kësaj Porte. Nga sa mund 
të gjykohet nga çfarë ka mbetur nga këto ndërti- 
me, mund të arrihet në përfundimin se muri ka patur 
një trashësi prej 3-3,30 m mbi të cilin ngrihej pa- 
rapeti i dhëmbëzuar nga bedenat, Ai përforcohej me 
breza druri dhe ishte ndërtuar me një muraturë të 
çregullt me gurë të marë nga ndërtime më të vje- 
tra. KuIIat rreth 5 x 5 m kanë patur nje" trashësi 
murresh prej 3 m. dhe ndaheshin në tre -kate. Pjesa 
e sipërme e tyre mbulohej me çati me katër kulli- 
me. Katet ndaheshin nga njeri tjetri me dysheme 
druri. Me përjashtim të katit I që qe më i lartë ka- 
tet e tjerë kishin një lartësi prej rreth 2,15 m. Ky 
kat ishte i verbër kundrejt ambientit të jashtëm 
ndërsa katet e dytë janë paisur me frengji për 
topa. Frengjitë janë mbuluar me qemere trungko- 
nike me muraturë guri dhe vinë duke u ngushtuar 
në pjesën e jashtëme si frengjitë për topa të Kalasë 
së Elbasanit duke pasur pothuaj të njejtat përmasa. 
Dy katet e sipërme kishin një komunikim të dy- 
fishtë nga brenda dhe nga jashtë. Nga brenda ato 
komunikonin nëpërmjet një shkalle guri të futur 
brenda trashësisë së murit të mbrapëm të kullës, 
ndërsa nga jashtë nëpërmjet një shkalle që i mbë- 
shtetet murit rrethues në pjesën e brendëshme të 
fortifikimit. Shkalla kishte një shesh pushimi në 
nivelin e portës së katit II. Kati III me një portë nga 
ana e brendëshme komunikonte nëpërmjet shtegut 
të rojes. Kjo zgjidhje lehtësonte furnizimin e shpej- 
të me trupa dhe municion të ambientit të topave 
në raste reziku. Portat e kullave janë mbuluar me 
arkitra druri, Hyrja kryesore e kalasë «Porta e Ma- 



— 318 — 



dhe» përshkonte një kullë katërkëndëshe me përma- 
sat e kullave të tjera të murit e cila si ato dilte krej- 
tësisht nga muri, Kjo hyrje ka patur dy porta të 
formuara me qemer cilindrik dhe një kat që ngrihej 
mbi ambientin e hyrjes. Në përgjithësi kullat ngri- 
hen pak mbi nivelin e bedenave, 

Duke qenë një kata bregdetare që këroënohej va- 
zhdimisht nga flotat e fuqive perëndimore te paisu- 
ra me artileri kemi një trashësi më të madhe të 
murit të ndërtuar rishtaz. Megjithë atë shohim se 
fare pak janë pasqyruar arritjet e arkitekturës ush- 
tarake të kohës lidhur me përparimin e metodave 
dhe mjeteve të sulmit dhe në menyrë të veçantë të 
artilerlsë, si kurtina dhe kullat janë të tipit të vjetër 
një përpjekje është bërë vetëm për të ulur lar- 
tësinë e këtyre të. fundit. Në vazhdim të shek. XVI 
u bënë riadoptime dhe në murin egzistues Jugpe- 
rëndimor të kalasë, që konsistojnë në veshjen e ku- 
llave në anën e jashtëme duke i dhënë pak a shumë 
formën e bastioneve si dhe në ndërtimin mbi to të 
bedenave të përshkuara nga frengji apo parapete- 
ve të këtij tipi, 

Kalaja e Vlotës, Kalaja më e rënd^sishme breg- 

detare që ndërtuan turqit në teritorin e vëndit tonë 

është kalaja e Vlorës (fig, 11). Kjo ndodhej pranë 

skelës së sotme të qytetit rreth 150 m larg bregut të 

detit. Ndërtimi i kalasë në këtë largësi kishte për 

qëllim të zgjaste distancën e mundeshme të qëndri- 

mit anijeve armike dhe për pasojë, të paksojë efek- 

tshmërinë e zjarrit të artilerisë së tyre. Nga kalaja 

e Viorës sot nuk ruhet asnjë gjurmë mbi tokë sepse 

më 1905 gurët e saj u përdorën për të shtruar rru- 

gëm Vlonë Skelë, por nga skicat e rilevimet e stu- 

djuesve të shekujve të kaluar, përshkrimet e Çelebi- 

biut si dhe nga studimet e funddt mund të përfytyro- 

het pamja e saj. Kalaja ka patur në plan formën e 

një tetëkëndëshi të rregullt me gjatëtsi brinjësh 90 m. 

dhe një sipërfaqe prej 3.5 ha. Muret rrethoheshin nga 

një hendek i mbushur me ujë rreth 30-40 m, ky hen- 

dek që rrethonte kalane nga ana e tokës, lidhej me 

detin nëpërmjet dy mëmgëve që veçomin para një 

sipërfaqe toke në formë trapezi. Muri i kalasë me 

trashësi 5,60 m, ishte ndërtuar me gurë gëlqerorë të 

vendosur në rreshta të rregullt; një pjesë e të cilëve 

ishin të punuar, këta të fundit të përdorur më tepër 

për veshjen e faqeve të kullave, kishin forma drejt- 

këndëshe me përmasa rreth 0,30 x 0,20 m. Muret; 

sipas Çelebiut 15 m të lartë, ishin të kurorëzuar në 

pjesën e sipërme me bedena, Në qoshet e tetëkë- 

ndëshit kishte nga një kullë poligonale të mbuluar 

me çati prizmfltike, ndërsa midis kullave të tilla dil- 

nin nga kurtinat dy kulla të cekta drejtkëndëshe 

me lartësi të barabartë me muret të cilat krijoheshin 

nga një zgjerim i murit rrethues në këto pjesë, për 



të kontrolluar më mirë kurtmat midis dy kullave po- 
ligonale, Shkallët që shërbenin për tu ngjitur në 
shtegun e rojeve ishin vendosur pranë kullave të 
këndeve të drejtuara në të kundërt të tyre për ti 
dhënë përparsi ngjitjes mbi mure. Kalaja kishte dy 
porta të vendosura përballë njëra tjetrës në Veri 
dhe Jug. Që të dyja përshkonin nga një kullë ka- 
tërkëndëshe dy katëshe të mbuluar me çati me ka- 
tër kullime. Kullat Portë dilnin plotësisht nga kur- 
tinat dhe ishin më të larta se këto të fundit ashtu 
si dhe kullat polisonale të qosheve. Një hyrje e vo- 
1 gël që përshkonle trashëslnë e murit ndodhej nga 
ana e detit, Portat e dv hyrjeve kryesore ishin të 
tipit urë dhe komandoheshin nga katet e dyta të ku- 
Ilave nëpërmjet një sistemi makarash dhe zinxhi- 
rësh. Urat e palëvizshmc qc lidhnin dy brigjet e ka- 
nalit megjithëse ndodhen pranë hyrjeve janë të spo- 
stuara kundrejt aksit të tyre, pasi në rast të kundërt 
do të ishin jo vetëm një mjet që do të lehtësonte ko- 
munikimin e garnizonit të kalasë por edhe një mjet 
reziku në raste rrethimesh. Ne pjesën e brendëshme 
të kalasë pranë murit që shikonte nga deti ndodhej 
Kryekulla ose Donzhoni. Kjo ishte një kullë cilin- 
drike masive që mbizotëronte mbi gjithë ndërtimet 
e tjera me lartësinë e saj të madhe. Kulla ishte 7 
katëshe dhe mbulohej me një kupol të veshur me 
plumb mbi një tambur të ulët poligonal. Përveç 
frengjive të shumta për topa që kishin vetë ambi- 
entet e kullës këta të fundit vendoseshin edhe mbi 
platformën që krijohej rreth tamburit deri tek mu- 
ret e jashtëm. Brenda kullës gjëndeshin magazina 
dhe banesa e komandantit të kalasë. E vendosur pra- 
në detit ajo shërbente njëkohësisht për vrojtim. dhe 
për të penguar afrimin e anijeve armike nëpërmjet 
artilerisë, Muret e kësaj kulle kanë qenë ndërtuar 
me gurë të punuar me kujdes, Kryekulla e kalasë së 
Vlorës nga përmasat, funksioni dhe mënyra e ndër- 
timit është e ngjashme me Kullën e Bardhë në Se- 
lanik, Kullën e Rumeli Hisarit si dhe kullën qën- 
drore në «Kastel de Mare» në Modon. Mungesa e 
tregut dhe haneve tregon për karakterin thjesht 
ushtarak të këtij fortifikimi ku në shek. XVII ndo- 
dhej një garnizon prej 400 ushtarësh. Kalaja e Vlorës 
u ndërtua me urdhër të Sulltan Sulejmanh që er- 
dhi në Vlorë më 1531, për ta patur atë si bazë ush- 
tarake dhe kamtier ndërtimi aniijesh luftarake për 
zbarkrmin në Pulje të Italisë. Për Kryekullën vizitori 
më i hershëm i kësaj kalaje Celebiu thotë se e 
ndërtoi arkitekt Sinani, autori i KuUës.së bardhë të 
Selanikut, që siç dihet që me origjinë Shqiptare. 
Gjatë kësaj periudhe u bënë rindërtime edhe në ka- 
lanë e Kaninës e cila duhej të mbante të nënshtru- 
ar zoirën kryengritëse përreth. Kalaja e Vlorës ishte 
një nga ndërtimet ushtarake më te aritura të Pera- 



— 319 



ndorisë turke sa që Çelebiu shkruan se «ata që s'ka- 
në parë fortesat e Sekedinit, Benderit dhe Vlorës, 
nuk kanë dijeni mbi mjeshtërinë e Osmanëve». 

Kalaja e Peqinit, Shekullit XVI i përfcet dhe ndër- 
timi i kalasë së Peqinit (fig. 12) në afërsi të Elba- 
sanit. Ajo u themelua për të siguruar rrugën Elba- 
san Durrës, nga kryengritësit shqiptarë. Ajo është 
një fortifikim i vogël i ndërtuar në teren fushor ni> 
formë katërkëndëshi këndrejt me përmasa 57 x 51 
m. Në fazën fillestare ajo kishte katër kulla eilin- 
ndrike në qoshet dhe një portë që përshkonte nje- 
rin nga muret Në mesin e njerit nga muret ndodhet 
një e dalë e cekët drejtkëndëshe {1 x 9,50 m) si në 
Kalanë e Prezës. Muret kanë një trashësi prej 1.40 — 
1.50 m dhe janë ndërtuar me gurë lumi të lidhur 
me llaç të bollshëm e të përforcuar me breza druri 
me seksion rrethor të larta rreth 5 m. Shkallët që 
të çonin në shtegun e rojes janë ndërtuar brenda 
trashësisë së murit. Sipas gjurmëve të ruajtura në 
sejcilin mur ka patur dy palë shkallë të vendosura 
në formën e shkronjës V që të çonin në drejtim të 
kullave të qosheve, Kalaja ka patur një hyrje, porta 
e së cilës mbulohej me një hark tullash të n*ethu- 
ara me kornizë. Kullat kanë qenë rreth 1 m më 
të larta se kurtinat dhe ndaheshin në tre kate. Kati 
i poshtëm mjaft i ulët (1,40-1,50 m) shërbente si 
depo kati i dytë me një lartësi 2,50 m ishte paisur 
me frengji të ngushta që shërbenin njëkohësisht 
edhe per ndriçimin e ambientit ndërsa kati III, ki- 
shte tre frengji për topa. Të tre katet ndaheshin me 
dysheme dërrase dhe komunikonin me kalanë në- 
përmjet dy portave në katin e II dhe në katin III, 
kjo e fundit komunikonte me shtegun e rojës. Mbi 
portën e kalasë ashtu si në Elbasan ka qenë ndër- 
tuar një «xhami» pa minare (Mesxhide) e cila për- 
mendet nga Çelebiu në shek. XVII. 

Kalaja e Ishmit. Nga fundi i shek, XVI u ndër- 
fua dhe Kalaja e Ishmit (fig. 13), ajo ndodhet mbi 
zonën kodrinore, në breun e majtë të lumit me të 
njejtin emër, jo larg derdhjes së tij në det. Kalaja 
ka thuajse formën e një katërkëndëshi me përmasa 
rreth 100 x 40 m që deformohet në disa vende nga 
konfiguracjoni i terrenit mbi të cilin ajo është ngri- 
tur. Kalaja ka dy hyrje përballë njera tjetrës, kun- 
drejt aksit gjaffësor, dhe përforcohet nga gjashtë 
kulla të vendosura ne këndet dhe në mesin e brinjë- 
ve më të gjata. Vetëm njera prej tyre në këndin 
jugor, pranë hyrjes kryesore (fig. 14) është e rru- 
mbullakët, ndërsa të tjerat janë drejtkëndëshe. Nga 
burimet historike njihet me saktësi qëllimi dhe ko- 
ha e saktë e ndërtimit të kësaj kalaje. Ishmi përfshi- 
hej gjatë shek. XVI në Sanxhakun e Ohrit që ishts 
një krahinë e mbushur me revolta dhe trazira. Një 
feudal i pasur i quajtur Mehmet që ishte dhe vetë 



nga kjo anë i propozoi Portës së Lartë që të ndër- 
tohej nje kala që do të ruante dhe do të mbronte vi- 
lajetin nga kryengritësit Kështu kalaja e Ishmit fi- 
lloi të ndërtohej në verë të vitit 1572 dhe përfun- 
doi në fillim të vitit 1574. Ajo u ndërtua kryesisht 
për të luftuar kundër fshatarëve kryengritës. Një 
qëllim tjetër ishte dhe kontrolli i skelës së Ishmit 
prej ku nxirrej kontrabandë drithi, dhe bliheshin 
armë prej venedikasve. Menjëherë pas përfundimit 
Kalaja e Ishmit u pais me topa dhe me një gamizon 
prej 410 ushtarësh. Duke qenë një kala e ndërtuar 
për qëllimet e mësipërme, siç përmendet dhe në do- 
kumenta ajo u ndërtua në një largësi të tillë nga 
bregu i detit, sa të mos mund të qëllohej nga arti- 
letija e anijeve armike. 

Kalaja e Lëkursit ndodhet mbi një kodër të lartë 
në juglindje të Sarandës pranë rënojave të fshatit 
Lëkurs të braktlsur para një shekulli. Kalaja ka pla- 
nimetri gati katrore me përmasa 42 x 44 m me dy 
kulla të rrumbullakta të vendosura në qoshen Veri- 
perëndimore dhe Juglindore dhe një kullë drejtkë- 
ndëshe në qoshen Veriperëndimore dhe Juglindore 
dhe një kullë drejtkëndëshe në murin perëndimor 
(fig. 15). Muret rreth 1.90 m të trashë kanë pasur 
një lartësi prej 7 m mbi to ngrihej një parapet me 
lartësi 1,70 m dhe trashësi 0,90 m i përshkuar riga 
frengji. Muret janë përforcuar me breza druri por 
ndërtuar me një teknikë të dobët. Në brendësi gu- 
rët janë vendosur në të thatë dhe vetën në faqet e 
jashtëme është përdorur llaçi. Nga kullat ruhet në 
gjendje relativisht të mirë vetëm kulla e qoshes 
Juglindore. Kulla përbëhet nga një ambient i vetëm 
i mbuluar me një kupol sf erike të ndërtuar me gurë 
katërkëndësh të vendosur në rrathë koncentrike, e 
cila përfundonte në pjesën e sipërme me një plat- 
formë të rrethuar me sa duket nga një parapet me 
frengji për topa. Faqet e mureve të kullave dhe kur- 
tinave bijen me një pjerësi të lehtë në anën e jash- 
tëme. Hyrja e vetme e kështjellës ka qenë hapur 
në mesin e murit Hndor të saj. 

Kalaja e Lëkursit përsa i përket zgjidhjes plani- 
metrike ngjason me kala të tjera të periudhës së 
pushtimit turk si kalaja e Peqinit dhe e Prezës. 
Sejcila prej tyre përveç kullave të rrumbullakta në 
qoshe ka dhe nga një kullë drejtkëndëshe me ballë 
të gjerë në njerin nga muret. Por nga ana tjetër 
ajo paraqet një fazë më të zhvilluar përsa i përket 
parapetetit me frengji, kullave masive për topa, si 
dhe pjerrësisë së mureve të kullave dhe kurtinave, 
Duke gjykuar nga këto të dhëna, koha më e mundë- 
shme e ndërtimit të kësaj kalaje është periudha që 
përfshin gjysmën e dytë të shek. XVI deri në shek. 
XVII. 

Kështjella e Gjon Boçarit (rrethi i Vlorës). Nje 



— 320 — 



vendosje indentike të kullave si në kalanë e Lëkur- 

sit hasim dhe në kështjellën e Gjon Boçarit (fig. 16) 

e ngritur mbi një kodër të ulët në fshatin Tragjas 

i Ri. (rrethi i Vlorës). Kjo kështjellë ka formën e një 

katërkëndëshi këndrejtë (30 x 18 m) me dy kulla 

poligonale në qoshen veriore dhe iindure, ndërsa 

hyrja e vetme 2 m e gjerë ndodhet në mesin e nje- 

rës nga brinjët e ngushta. Ndryshe nga Lëkursi, kë- 

tu kullat janë poligonale dhe krejtësisht të hapura 

nga ana e brëndëshme. Muret e tyre përshkohen nga 

frengji për armë zjarri. Nga disa elemente të ar- 

kitekturës së kësaj kështjelle si kullat e hapura në 

pjesën e brendëshme dhe frengjitë pranë portës, 

të cilat i takojmë në disa manastire të fortifikuara, 

koha më e mundëshme e ndërtimit të s^j është 

gjysma e dytë e shek. XVII. Kjo keshtjellë me sa 

duket ka shërbyer për përqëndrimin e një garnizo- 

ni të vogël. 

Këto ndartime fortjfikuese filluan në Shqipëri në 
një periudhë kur kish filluar të përdorej artilerija 
e cila, sidomos gjatë shek. XVI qe përhapur gjerë- 
sisht. Këtë e verteton dhe fakti që shumica e kë- 
tyre fortifikimeve u paisën me topa. Përdorimi i 
artilerisë kërkonte kështjella të ulta me mure të 
gjerë ose të mbushura në pjesën e brendëshme me 
dhe që ti bënin muret më të qëndrueshme kundrejt 
goditjeve. Nga ana tjetër vetë muret dhe kullat 
ndërtoheshin me pjerrësi në anën e jashtëme. Këto 



parime nuk u ndoqën nga ndërtuesit sidomos në 
periudhën e parë të ndërtimeve. Muret e kullave 
dhe kurtinat janë vertikale dhe në përgjithësi tra- 
shësija e tyre nuk është Uogaritur per ti përballuar 
goditjeve të artilerisë, Përjashtim bën vetëm kala- 
ja e Vlorës ku muret ishin aq të trashë sa që mund 
ti bënin ballë qitjeve të artilerisë së anijeve. Rrallë 
herë janë përdorur platforma në pjesën e siperme 
të kullave, veçse në ndonjë ndërtim të vonë si kalaja 
e Lëkursit. Në raste e tjera kullat ndaheshin në 2-3 
kate me dysheme druri dhe mbuloheshin me çati. 
Edhe për mbrojtjen e hyrjeve nuk është treguar 
ndonjë kujdes i veçantë. Ato ishin të thjeshta duke 
përshkruar murin rrethues, ose kalonin nëpiirmjet 
një kulle drej tkëndëshe. Kështjellat, kishin zako- 
nisht forma të rregullta gjeometrike midis të cila- 
ve mbizotëron katërkëndëshi, dhe janë ndërtuar në 
të shurntën e rasteve në terene të sheshta, duke 
përbërë kështu qendrën administrative të qyteteve 
sidomos kur këto u zhvilluan gjatë periudhës së pu- 
shtimit turk. Në ndërtimin e kalave morën pjesë të 
detyruar, teknikë dhe puntorë, vendas; siç del qartë 
në rastin e ngushtimit të kalasë së Durresit. Në ndo- 
një rast ato janë projektuar edhe nga arkitektë me 
origjine shqiptare siç është kalaja e Vlorës. Ndikimi 
i arkitekturës vendase dhe asaj bizantine në për- 
gjithësi vërehet në teknikën e ndërtimit e sidomos 
në dekorin keramoplastik gjatë shek. XV-XVI. 



— 321 — 



- 
- ■ 



KALAJA E ELBASANIT 




Fig. 1 




tf 



Fig. 2 




Fig. 3 



— 322 — 



119.4 



KULLA 4 
PRERJA t-T 






10 20 30 M 



KaLAJA e prezes 

* TIRANE » 



— 323 



KALAJA E PREZËS 




;. - . v ''^&H^JjflMijfcL'^ 





Fig. 5 





Fig. e 




Fig. 7 



I 



■ ... - 



— 324 — 





■f-3* ■.■:■,■. ■***"*x 



Fig. 8 



KALAJA E TEPELENES 



Fig. 9 



KALAJA E DURBËSIT 









Fig, 10 



:325 — 



KAUAJA E VLORES 




Fie.11 



KALAJA E LEKUR-SlT * SARAMPE ' 



k 



$*5€H. 

^* < t i i r 



Fig. 15 



326 — 



KALAJA E PEQINIT 



iV« 



FIS.-12 








. I.M.f 




— 327 — 



KALAJA E ISHMIT 




Fig. 14 



Fig. 13 





^328 



KALAJA E GJON BOÇARST 



VLOR1 



HYRJA 





F=IQ. 16 




— 329 — 



FORTIFIKIMET NË SHEK. XVIII-XIX 



(Periudha e pashallëqeve të niëdha shqiptare) 



Ç'thurja e regjimit feudal-ushtarak, në shek. 
XVII kishbe bërë hapa përpara në Perandorinë oto- 
mane. Ky proces që u çfaq edhe në Shqipëri në 
pjesën e fundit të këtij shekulli, solli si pasojë do- 
bësimin e pushtetit qëndror turk dhe çthurjen e ad- 
ministratës shtetërore të Perandorisë. Kjo u dha 
rast feudalëve të fuqishëm shqiptarë, të fuqizohe- 
shin ekonomikisht dhe politikish dhe dalë nga dalë 
të kthehen në sundimtarë gjysmë autonomë të teri- 
toreve të mëdha apo të vogla të quajtura pashallë- 
qe, që zevendësuan ndarjen e vjetër administrative 
të sanxhaqeve. Sundimtarët e pashallëqeve, kthyen 
në vasalë feudalët e tjerë brenda zotërimit të tyre, 
duke krijuar kështu aristokracinë e lartë feudale 
shqiptare. Tendenca për të zgjeruar pashallëqet në 
kurriz të njeri tjetrit, shkaktoi shpërthimin e kon- 
fliktit të armatosur midis sundimtarëve të tyre, që 
disa herë vazhdonin për periudha të gjata. Nga ana 
tjetër shteti turfc duke qenë në vështirësi të 
mëdha financiare, i lakmonte për vehte pasuritë që 
ata kishin grumbulluar, gjë që shkaktoi lindjen e 
kontradiktave të ashpëra midis feudalëve të më- 
dhej shqiptarë dhe pushtetit qendror otoman. Kë- 
shtu kjo periudhë karakterizohet nga konflikte dhe 
[uftra të vazhdueshme, midis feudalëve shqiptarë 
dhe sulltanit, midis vetë feudalëve, si dhe midis 
feudalëve nga njera anë dhe shtresave të varfëra 
dhe të shtypura të qytetarëve dhe fshatarëve nga 
ana tjetër. 

Luftrat feudale morën përpjestime më të mëdha 
sidomos në Paishallëqet e Shkodriëis, Beratit dhe Ja- 
ninës të cilët shërbyen dhe si bërthamë për krijimin 
e Pashallëqeve të medha shqiptare. Në funksion të 
kësaj gjendje ishin ngritur dhe fortifikimet. Zako- 
nisht në qytetin kryesor të Pashallëkut, ku ishte 
edhe rezidenca e sundimtarit, vërehen gjurmë më 
të rëndësishme të ndërtimeve mbrojtëse të kësaj 
periudhe. Gjithmonë këto rezidenca ndodheshin në 
kala që ekzistonin dhe më parë, si Shkodra, Berati, 
Janina etj. të cilat u plotësuan me ndërtime mbroj- 
tëse të reja, që u përgjigjeshin më mirë kushteve 
të kohës. Rindërtime të një mase më të kufizuar 
janë bërë në këtë periudhë edhe ne qendrat e for- 
tifikuara të sanxhaqeve dhe Vilajeteve të dikur- 
shëm apo në fortifikime që kanë shërbyer në qytete 
si qendra gamizonesh. Nje nga këto të fundit është 
dhe kështjella e Peqinit e cila nga një kala garnizo- 
ni u kthye në rezidencë e feudalëve vendas. Asaj 
ju shtuan kater kulla, tre pohgonale dhe një katër- 



këndëshe, gjitJiashtu dy gna kullat e qosheve që ishin 
të rrumbullakta u kthyen në poligonale (fig. 1). U 
mbyllën me mur hapësirat midis bedenave, duke 
krijuar një parapet të pa ndërprerë në të cilin u 
hapën frengji topash dhe pushkë. 

Pjesa e sipërme e parapetit dhe e kullave u kon- 
turua me një komizë gurësh të vendosur ne formë 
dhëmbësharre. Gjithashtu kullat u paisën me fren- 
gji pushke dhe topash. Muret e kullave të periudhës 
së parë u rikonstruktuan duke ju shtuar në pjesën 
e brendëshme nga një mur me trashësi 0,60-0 ;75 m 
mbi të cilin mbështeteshm kupola prej guri që nda- 
nin katet e para me të dytat, ndërsa në anën e jash- 
tëme, muret u ndërtuan me pjerrësi mbi terenin, 
duke u dhënë kullave formën e një trungu prizmi. 
Të njëjtën pamje kanë edhe kullat e ndërtuara rish- 
tazi, prej tyre më e rëndësishme është një kulle e 
madhe poligonale në mesin e murit verilindor. 

Në ndryshim nga kullat e tjera kati i parë i saj 
ndahet në tri ambiente të vogla të mbuluara me qe- 
mere cilindrikë të cilat ndahen në vetvehte me dy- 
sheme druri në dy kate duke u lënë një lartësi prej 
1 .40 m bodrumeve që shërbenin si depo. Kati i sipërm 
i kësaj kulle kurorëzohet nga një parapet i paisur 
me frengji të shumta pushke. Frengjitë e topave të 
shek. XVIII ndryshe nga ato të periudhës së parë 
të ndërtimit, kanë në pTanimetri formën e dy trape- 
zave të bashkuar kundrejt brinjëve më të ngushta 
ku sejcili prej tyre mbulohet me nga një qemer 
trungkonik, kështu ata lejojnë vendosjen e topave 
të kalibrave më të mëdhenj dhe një manovrim më 
mirë të tyre. Frengjtë për pushkë na paraqiten në 
anën e brendëshme në formn e një kamareje drej- 
tëkëndëshe me tre të çara vertikale që kontrollojnë 
drejtime të ndryshme. Në Krujë nga kjo periudhë 
ruhet një kullë e rrumbullakët, që ngrihet fare pak 
mbi sheshin e kalasë dhe është paisur me katër fre- 
ngji të mëdha topash me hapje në anën e jashtëme. 
Po kësaj periudhe i përkasin dhe një pjesë e mure- 
ve të parapeteve të përshkuara nga frengji për ar- 
më zjarri. 

Në Berat ndërtimet mbrojtëse të shek. XVIII-XIX 
zenë një vend më të rëndësshëm, mbasi Berati ishte 
qendra e njërit nga tre pashallëqet e mëdha shqip- 
tare. Këto ndërtime janë kryer në periudhën e sun- 
dimit të Ahmet Kurt Pashës dhe më vonë prej Ali 
Pashë Tepelenës, kur Berati ra nën sundimin e tij. 
Ahmet Kurt Pasha e rindërtoi kalanë më 1768. Pu- 
nimet zgjatën 5 muaj dhe punuan 450 ustallarë. Më 



^sso — 



vonë Ali Pasha përvec rindërtimeve që bëri brenda 
në kala, ndërtoi nga themelet një kështjellë të vogël 
mbi një kodër në veri lindje të kalasë së Beratit 
përballë hyrjes kryesore, të nJBhur me emrin «Kala- 
ja e Biftes>/, prej së cilës sot nuk ruhet më asnjë 
gjurmë. Ndërtimet e periudhës së Pashalleqeve në 
kalanë e Beratit konsistojnëj përveç se në riparimin 
e mureve dhe ndërtimin e parapeteve me frengji, 
në oborin e fortifikuar pranë hyrejs kryesore, edhe 
në ndërtimin e disa kullave dhe të hapjes të ndonjë 
frengjije për top gjatë murit rrethues. Për tu për- 
mendrur janë dy kulla në anën jugore të cilat kon- 
trollojnë rrugën që kalon gjatë luginës së Osumit 
bri kodrës së kalasë, si dhe një kullë poligonale për 
artileri e shkëputur nga muret rrethuese që e kon- 
trollon më nga afër këtë zonë (fig.2). Kullat e kë- 
saj periudhe kanë forrna poligonale, zakonisht 6 
këndëshe, me faqe që bien me pjerësi mbi terrenin. 
Muret e tyre kanë një trashësi prej 2,5 dhe janë të 
ulta. Në pjesën e brendëshme deri në nivelin e katit 
të dytë për ti dhëne qëndrueshmëri kundrejt godi- 
tjeve të artilerisë kullat janë mbushur me dhe, ndër- 
sa kati i II i lirë është paisur me frengji për topa. 
Kulla e veçuar pranë bregut të lumit është paisur 
me tre frengji të mëdha për topa të kalibrit të rën- 
dë. Frengjitë në anën e brendëshme kanë një gjerë- 
si prej 1 m ndërsa nga jashtë hapen në 2.80 dhs 
mbulohen me qemere trungkonike. Siç kuptohet 
dhe nga gjurmët e ruajtura kulla mbulohej në pje- 
sën e sipërme me çati. Faqet e jashtëme të kësaj 
kulle janë ndërtuar me gurë të vegjël te latuar në 
forma drejtkëndëshe, të vendosur në rreshta para- 
lele, ndërsa kati i poshtëm i mbushur me dhe kufi- 
zohet në anën e jashtëme nga ambienti i frengjive 
prej një komize gurësh të punuar, nga kjo pikpa- 
mje ajo të kujton ndërtimet fortifikuese të Ali 
Pashë Tepelenës, dhe ngjason mii tepër me kullat 
e kalasë se Gjirokastrës e Tepelenës. 

Kalasë së Shkodrës ne kohën e sundimlt të pa- 
shallarëve Bushatllinj ju bënë disa riadoptime. Mu- 
ret perimetrale u paisën me frengji të mëdha për 
topa. Si dhe në kalatë e tjera të kësaj periudhe ato 
kanë në planimetri formën e një trapezi me bazën e 
madhe të drejtuar në anën e jashtëme. Nië kullë 
për artilierë qe ngritur në skajin perëndimor të 
akropolit dhe kontrollonte rrugën qe vjen nga Le- 
zha për në Shkodër, si dhe kalimin e Bunës tek 
ura e Baçallëkut, ajo ka dhe një dalje sekrete jasht 
mureve të kalasë e cila është maskuar kundrejt 
shikimit nga poshtë me anën e'një muri të vogël 
tërthor, i cih me trashësinë e tij prej 2.50 m shër- 
bente edhe për ta mbrojtur këtë dalje nga goditjet 
me armë zjarri apo artileri. Kulla ka një lartësi 
rreth 12 m dhe trashësi muresh 2.20 m. Ajo ndahet 



më tre kate, nga qemere cilindrike me muraturë gu- 
ri. Platforma e kullës e kurorëzuar nga fxengji të 
mëdha topash, ndodhet në një rafsh me terenin e 
brendëshëm të kalasë, kështu që për të hyrë në ka- 
tin e sipërm të saj është ndërtuar një tynel i mbulu- 
ar me qemer, i spostuar në brendësi të kalasë, hë- 
përmjet të cilit zbritet me shkallë ne katin e siperm 
të kullës, ndër^a katet e tjera lidheshin midis tyre 
me shkallë të gurta të ndërtuara në një skaj të mu- 
rit të saj perimetral. Por ndërtimet më të rëndë- 
sishme u kryen në pjesën qëndroretë kalasë. Paralel 
me murin ndarës të oborit të dytë, në atë kohë - të 
rrënuar u ndërtua një mur i ri i spostuar pak më 
në brendësi kundrejt të parit, në të cilin janë ha- 
pur dy porta, njera në mesin e murit, ndërsa tjetra 
në skajin lindor ku ai i mbështet murit rrethues të 
kalasë. Portat janë mbuluar me qemere cilindrike 
që në pamjen ballore përfundojnë me një hark tri- 
fish gurësh të punuar me kujdes. Në laigësi rreth 
20 m prej këtij muri në brendësi të kalasë është 
ndërtuar dhe një mur tjetër paralel me të parin që 
së bashku veçojnë pjesën qendrore të kalasë. Bren- 
da tyre kanë qenë ndërtuar midis të tjerave edhe 
depo të nëndheshme njera prej të cilave ruhet ako- 
ma ne gjendje të mirë. Periudhës së pashallëqeve i 
përket dhe rindërtimi i një pjese të mirë të murit 
ndarës të Akropolit, i cili në pjesën e sipërme është 
paisur me frengji për armë zjarri. Të gjitha ndërti- 
met e kësaj periudhe dallohen nga teknika e ndër- 
timit me gurë të latuar me kujdes në forma të rre- 
gullta katërkëndëshe të vendosur në rreshta paralele. 
,Nga një herë janë përdorur ganxha prej hekuri tër- 
thor fugave paralele që lidhin reshtat e gurëve ash- 
tu siç takojmë dhe në urat e shek. XVII-XIX, por 
këtu janë përdorur më tepër për qëllime dekorative. 
Gjithashtu hasim në vende të dukëshme shpata me 
teh të harkuar të gdhendur në gur, simbol i njohur 
dhe në ndërtime të tjera të shek. XVIII-XIX. 

Por midis gjithë sundimtarëve të pashallëqeve, 
u dallua për ngritje fortifikimesh Ali Pashë Tepe- 
lena, i cili nga fundi i sundimit të tij; mundi të kri- 
jojë një shtet thuajse të pa varur që përfshinte 
Shqipërinë e mesme dhe të Jugut dhe shtrihej në 
tnkat e Greqisë veriore me kryeqendër Janinën. Në 
kufijtë tanë shtebërorë ndodhet vetëm një pjesë e 
kalave të ndërtuara apo të rjndërtuara prej tij, si 
Tepelena; Gjirokastra, Shën Triadha; Mahallaja; 
Porto-Paleromo etj. Qëllimi i Ali Pashës në ndërti- 
min e një rjeti të tërë fortifikimesh në teritorin e 
sunduar prej tij ishte zhdukja e anarkisë feudale, 
dhe krijimi i një shteti të pavarur Shqiptar ku të 
përfshihej edhe Shqipërija veriore, Prandaj kësh- 
tjellat e tij janë ngritur në pika të rëndësishme stra- 
tegjike, pranë rrugëve nga mund të kalc-het ushtrija 









— 331 — 



turke si dhe në qytetet dhe portet kryesore. ■ 

Në ndërtimet e tij ushtarake ALiu përdofi një 
numër të madh arkitektësh dhe inxhinjerësh të hu- 
aj por në krye të punimeve nga viti 1800 deri rreth 
vitit 1812 qëndronte Petro Korçari një mjeshtër 
shqiptar, të cilin konsulli i përgjithshëm i Franeës 
në Shqipëri Fransua Pukëvili e quan «Voban» të tij. 
Vetë Allu ndërhynte shumë në punimet dhe nuk 
kishte besim në arkitektët e huaj. Ai përdori për 
ndërtimin e kështjellave mjeshtër nga krahina e 
Korçës, Përmetit; Gjirokastrës; Janinës dhe Dibrës. 

Veç kalave qe ndërtoi Ali Pasha jashtë teritorit 
të solëm të Shiqpërisë si në Janinë, Prevezë, Artë; 
Sul. Ai ndërtoi shumë fortifikime edhe brenda 
teritorit të sotëm të Shqipërisë së jugut dhe të mes- 
me si në Tepelenë, Gjirokastër, Shën Triadhë, Bu- 
irint. Mahalla; Libohovë; Shën Vasi; Porto Palermo 
dhe Berat. 

Pjesa më e madhe e këtyre fortifikimeve ruhen 
në gjendje të mirë apo të mjaftueshme për tu stu- 
djuar. Ndërtimet ushtarake të Ali Pashës dallohen 
nga teknika e ndërtimit me gurë të Iatuar me kuj- 
des nga format e rregullta gjeometrike, kur lejon- 
te tereni, kullat dhe muret e ulët e me faqe të pje- 
rët në anën e jashtëme, frengjitë e mëdha për topa 
me hapje nga jashtë si dhe nga disa elemente deko- 
rative si kornizat prej guri që konturojnë zakonisht 
pjesën e sipërme të kurtinave dhe kullave që kanë 
lartësi të barabartë. Jo të gjitha kalatë e Ali Pashës 
janë të një rëndësije dhe u është kushtuar i njëjti 
kujdes. Sipas qëllimit dhe rrethanave në të cilat ato 
u ndërtuan kombinohet utiliteti, qëndrueshmërija 
dhe madhështija. 

Vendlindjen e tij Tepelenën Aliu donte ta bënte 
një rezistencë të dytë të tij pas Janinës, që të mos 
binte më poshtë nga ajo nga shkëlqimi dhe ma- 
dhështija. Por para se të ndërtonte kalanë në këtë 
qytet Aliu synoi të nënshtronte njëherë krahinën 9 
Gjirokastrës, Delvinës dhe Himarës e sidomos të 
kishte një dalje në det në këto zona, ku si vend më 
të përshtatëshëm zgjodhi Butrintin. Kështu rreth 
vitit 1797 ai ndërtoi një kështjellë të vogël ne fsha- 
tin Mahalla të Delvinës (fig. 4) mbi një kodër të ulët 
nga ku dominohej një pjesë e luginës së lumit Pav- 
Lla. Kështjella ka në planimetri formën e një trapezi 
me katër kulla drejtkëndëshe në qoshe dhe dy hyrje 
Kullat me lartësi 7 m janë ndarë me dysheme druri 
në dy ose në tre kate. Ato bien me faqe vertikale 
dhe i ngjajnë më tepër një banese të zakonshme të 
Eortifikuar se sa kullave të një kështjelle. Katet 6 
para janë paisur me frengji pushke dhe ndonjë dri- 
tare të vogël ndëarsa katet e sipërme që shërbenin 
për banim ndriçoheshin nga dritare relativisht të 
gjera të mbuluara me harqe guri, ashtu siç i takoj- 



m£ edhe në banesat e kësaj kohe, Të gjitha kullat 
mbuloheshin me.çati me konstruksion druri me ka- 
tër kullime. Brenda kështjellës ishte ndërtuar një 
banesë, konturet e jashtëme të së cilës shquhen 
akoma midis rrënimeve. 

Kështjella e Mahallasë ndryshon nga cilësija prej 
shumë fortifikimesh të tjera të ndërtuara nga Ali 
Pasha. Kjo ndodh jo vetëm se ishte një nga fortiii- 
kimet e para të ndërtuara prej tij, por edhe nga vetë 
qëllimi dhe rrethanat në të cilat ajo u ndërtua. 

Ali Pasha e ndërtoi këtë kështjellë për të qënë më 
afër ngjarjeve që po zhviiloheshin në Butrinit pas 
likujdimit të Republikës së Venedikut dhe zapti- 
mit nga francezët të Ijshujve Janianë dhe për tu 
mbrojtur prej Sanxhak beut të Dclviriiss që ishte në 
armiqësi me të. Pra ajo qe e destinuar ti qëndronte 
sulmit të një fuqije të vogël dhe armëve të lehta. 

Vetë pozicioni i kësaj kështjelle në një vënd të 
thellë e të izoluar të rrethuar në të katër anët me 
kodrina e male, fshihte synimet e Ali Pashës, për 
pushtlmin e Butrintit para se Turqija të kishte hy- 
rë në luftë me Francën. Një qëllim të ngjashëm ka 
patur edhe kështjella e Shëm Triadhës. Ajo u nd,ër- 
tua për të mbajtur nën presion qytetin e Gjirokas- 
trës të cilin Aliu prej kohësh e ëndëronte ta fuste 
nën zotërimin e tij. Kështjela e Shën Triadhës u 
ndërtua rreth viteve 1809-1810 mbi një nga lartë- 
sitë e vargut të kodrave që shtrihen në lindje të lu- 
ginës së Drinosit përballë qytetit të Gjirokastrës me 
qëllim që të kontrollonte rrugët e furnizimeve dhe 
për të kryer herë pas here inkursione kundër kë- 
tij qyteti që duhet ta ndiente më nga afër praninë 
e fuqisë së Ali Pashes. Kështjella ka formë katër- 
këndëshe me katër kulla poligonale në qoshe, dhe 
një hyrje që hapej nga veriu kundrejt njërës nga 
brinjët më të ngushta të katërkëndëshit midis dy 
kullave të kësaj ane. Në gjendjen që ka arritur në 
ditët tona kjo kështjellë, nuk ruan as parapete fren- 
gji apo elementë të tjerë të fortifikimit. Pjesa më e 
ruajtur e një muri dhe një kulle arçin lartësinë 7 m. 
Nga ndërtimet e brendshme që shërbenin për qën- 
drimin e garnizonit ruhet vetëm një ambient i 
mbuluar me qemer cilindrik i cili ka si mur të jash- 
tëm vetë murin jugor të keshtjellës. 

Një kështjelë tjeter katërkëndëshe Ali Pasha e 
ndërtoi në Butrint pranë grykës së derdhjes në det 
të kanalit të Vivarit (fig. 5). Ajo u ndërtua me nxi- 
tim rreth viteve 1807-1808 për të ndaluar zbarki- 
min e ushtrive franceze të Korfuzit. Kështjella ka 
përmasa 22x30 m me katër kulla të vendosura në 
qoshet. Dy kullat e drejtuara nga deti kanë plani- 
metri rrethore ndërsa dy të tjerat në ainë të kuin- 
dërt janë katërkëndëshe. Midis këtyre të fundit 
ndodhet edhe porta kryesore e kështjellës. Nje por- 



332 — 



të tjetër më e ngushtë është hapur në mesin e mu- 
rit verior, në drejtim të bregut të kanalit. 

Mënyra e mbrojtjes të kësaj të fundit të tërheq 
vëmëndjen në mënyrë të veçantë. Përveç dy kulla- 
ve që e mbronin nga ana e jashtëme ajo ka dhe një 
sistem të brendëshëm fortifikimi. Kur hyn në kësh- 
tjellë nga kjo portë do të kalosh më parë në një 
ambjent të ngushtë dhe të gjatë të mbuluar me qe- 
mer cilindrik, të cilit në të dy krahët i mbështeten 
dy ambiente të tjerë të barabartë nga gjatësija, në 
njerin prej të cilëve janë hapur frengji për mbroj- 
tjen e hyrjes. Ato janë drejtuar në mënyrë të tillë 
qe të kontrollojnë afrimin e armikut gjatë kanalit 
të Vivarit të asgjësojnë atë pranë portës dhe në 
rast shpërthimi të kësaj të fundit, gjatë koridorit 
të mbuluar me qemer. 

Gjithçka në tndërtimin' e kësaj kështjelle tre- 
gon që synimi kryesor ishte mbrojtja nga ana e 
detit. Në këtë drejtim janë ndërtuar dhe kullat më 
të fuqishme të paisura me frengji të mëdha topash, 
trashësija e mureve të cilave arin në bazë 2.80 m, 
ndërsa dy kullat e tjera me planimetri katër kën- 
dëshe që nuk i ekspozohen goditjes me artileri nga 
anijet kanë një trashësi muresh 1-1,20 m. Muret 
dhe kullat kanë lartësi të barabartë prej 5 m. Pjesa 
e sipërme e mureve përfundon me një parapet që 
përshkohet nga frengji pushke i cili kufizohet në 
anën e jashtëme me një kornizë gurësh të punu- 
ar që dalin pak nga sipërfaqja e murit. 

Kështjella në derdhje të Vivarit tregon për një 
periudhë të vetaie ndërtimi. A]o është ngritur iribre^ 
nda një kohe të shkurtër për të permbushur një që- 
llim të caktuar duke kursyer materialin dhe çdo 
element tjetër që nuk do ti shërbente direkt mbroj- 
tjes. Kështu mund të shpjegohet ndërtimi i kulla- 
ve më të fuqishme vetëm në drejtimet e mundësh- 
me të sulmit, kujdesi i treguar për mbrojtjen e por- 
tës që komunikon me kanalin si dhe teknika e ndër- 
timit më pak e kujdesëshme në anët që nuk i ek- 
spozohen direkt sulmit. 

Në një pamje krejt të ndryshme na çfaqet Kë- 
shtjella Libohovës {fig. 6) me një planimetri thuajse 
drejtkëndëshe 70 x 50 m. ajo mbrohet nga 3 kulla 
poligonale në qoshet dhe me nje bastion në formë 
të çrregullt gjeometrikë në qoshen tjetër. Format e 
mprehta dhe kërcënuese të bastionit në pjesën më 
të dukshme të kalasë, punimi i përsosur me gurë të 
latuar, kornizat dhe format trungkonike të theksu- 
ara të kullave, fshehin në të vërtetë dobësinë e mu- 
reve të kësaj kështjelle që në bazë nuk kanë një tra- 
shësi më të madhe se 1.40 dhe 0,70 m në pjesën e 
sipërme. Ideja e madhështisë dhe e pushtetit të Alt 
Pashës ka mbisunduar në ndërtiimin e kësaj kështje- 
lle. Ajo është ndërtuar mbi një platformë shlkëm- 



bore që qëndron kërcënueshëm mbi fshatin e Libo- 
hovës. Këtë kala së bashku me sarajin që ajo rre- 
thonte Ali Pasha e ndërtoi për të motrën e tij Sha- 
nishanë. 

Pas nënshtrimit të bregdetit Jon nga Butrinti de- 
ri në Vlorë, Ali Pasha u kujdes të ndërtonte edhe 
në këtë zonë disa kështjella. Sipas dëshmisë së kon- 
sullit francës Pukevilit, një kështjellë u ndërtua në 
fshatin Shën Vasi, por ajo ishte me materiale të do- 
bta më tepër me plithar e dru dhe sot nuk ruan as- 
një gjurmë. Por Aliu ngriti një kështjellë të fuqi- 
shme në Porto Palermo e cila ruhet në gjëndje të 
mirë edhe sot (fig. 9) e ndërtuar mbi një rrip toke 
që futej thellë në det, ajo ka një formë katërkëndë- 
she me katër bastione të mprehta në qoshet. Por 
ndryshe nga kështjellat e përshkruara deri tani, ajo 
e Porto Palermos është krejtësisht e mbuluar dhe 
mbi parapetin që rrethon taracën janë hapur shumë 
frengji për topa. Në brendësi ka salla, depo dhe am- 
biente të shumta dhe një palë shkallë guri të ndër- 
tuara në pjesën qendrore të ngjisin në taraeë në- 
përmjet një të hapure katërkëndëshe të lënë aty për 
këtë qëllim, Të gjitha ambientet mbulohen me qe- 
mere guri. Një kujdes i veeantë është treguar për 
mbrojtjen e hyrjes që ndodhet në mesin e njerit nga 
ballët midis dy bastionesh. Nga brenda ajo kontro- 
llohet prej një muri me frengji pushke të një ambienti 
anësor, gjithashtu një mur me frengji është ndërtu- 
ar në anën e brendëshme përballë hyrjes, ndërsa në 
anen e jashtëime mbi qemerin e hyrjes del në formë 
konsoU një ballkon guri për hedhje lëngjesh të nxe- 
htë, një rudiment mesjetar që i kish kaluar koha 
dhe që shërbente në këtë rast më tepër për qëllim 
dekorativ. 

Ndërtimet më të rëndësishme të Ali Pashës në 
Shqipërinë e Jugut ishin kalaja e Gjirokastrës dhe 
e Tepelenës. Kalaja e Gjirokastrës (fig. 8} u pushtua 
nga Aliu në vitin 1812 dhe menjëherë ai filloi ri- 
ndërtimin e saj, projektues i disa pjesëve të kalasë 
dhe nje' nga zbatuesit kryesorë të punimeve ishte 
Petro Korçari. Rindërtimi i kalasë, i një saraji dhe 
i disa godinave anekse u bë me një ngutësi aq të ma- 
dhe sa që të gjitha punimet u kryen brënda një vi- 
ti e gjysëm. Sipas përshkrimit të bashkëkohësve apo 
të atyre që e panë pak kohë pas përfundimit të pu- 
nimeve. Kalaja përmbante përvec barakave për ven- 
dosjen e një garnizoni prej 5000 ushtaresh, maga- 
zina të shuimta nëntokësore që ishin llogaritur mirë 
për sigurimin e municjoneve dhe ushqimeve të ne- 
vojshme. Kalesa nëntokësore të çonin në të gjitha 
drejtimet e kësaj kalaje, qe komandohej nga një ba- 
stion pranë këndit jug-lindor, për ndërtimin e të ci- 
lit kishin punuar afro 1500 fshatarë. Një pjesë e 



— 333-* 



adhe e këtyre kthinave si dhe e ndërtimeve të tje- 
mbitoksore ruhen edhe sot në gjëndje mjaft të 
ilrë. , ) 

Kalaja është ndërtuar mbi një shkëmb që ka for- 
mën e një kurrizi peshku dhe doiminon me lartësinë 
e tij mbi gjithë qytetin kështu ajo ka në planimetri 
një formë të crregullt dhe të përzgjatur, mbrohet nga 
kulla që ka forma poligonale dhe trapezoidale dhe 
përshkohet nga 4 hyrje prej të cilave 3 janë krye- 
sore dhe njëra e dorës së dytë. Kullat dhe kurtinat 
kanë lartësi të madhe që arrin deri në 30 m, janë të 
mbushura me dhe deri në një lartësi të konsideru- 
eshme në pjesën e poshtëme, ndërsa pjesa e sipërme 
përmban 1-2 kate që formojnë salla të mëdha të 
paisura me frengji të mëdha topash. Nga sipër ku- 
llat mbulohen me qemere guri që krijojnë platfor- 
ma të cilat çfrytëzohen gjithashtu për vendosjen e 
artilerisë. Topat vendosen ëdhe mbi kurtina në para- 
petin e të cilave alternojnë frëngjitë për topa me 
ato për pushkë. Vlen të përmëndet kulla që për- 
fshihet në kompleksin e hyrjes veriore (fig. 9). Ajo 
ka në planimetri formen e një shtatëkëndëshi që 
ngrihet mbi një bazament të rrumbullakët që del 
0,70 m në formë xokolature nga faqet e kullës. Ku- 
lla ka një lartësi prej 30 m. Deri në lartësinë 18 m 
ajo është e mbushur nga brenda me dhe. Mbi këtë 
nivel ndodhet dyshemeja e katit I, lartësija e këtij 
kati është 7 m dhe përbëhet nga një sallë e vetme 
që mbulohet prej katër qemerësh cilindrikë të ven- 
dosur paralel me njeri tjetrin që mbështeten në mu- 
ret anësorë të kullës dhe mbi tre harqe të vendosur 
me hapsirë drite tërthor kurbaturës së qemerëve 
(fig. 10). Në muret me trashësi 3.30 m të këtij ambi- 
enti janë hapur tre frengji të mëdha topash që shi- 
kojnë në drejtime të ndryshme. ndërsa në një lar- 
tësi 4 m mbi dyshemenë ndodhen 7 dritare të vogla 
0,30 x 0,60 m; me pragje të pjerrët për shpërndar- 
jen e dritës, të cilat në anën e jashtëme ngushtohen 
dhe duken si frengji pushke. Platforma e kullës ësh- 
të rethuar nga një mur me larfcësi 2,25 m në të calin 
janë hapur 4 frengji topash dhe 18 frengji pushke, 
Nga ana e jashtëme kulla ka një pamje madhështo- 
re. E punuar me gure të skuadruar të dimensioneve 
të vogla me faqe që bijen me pjerrësi të dukshme 
mbi terrenin, ajo e thyen ashpërsinë e saj arkitek- 
tonike vetëm me komizat e gurta, të thjeshta apo 
të trajtuara në formë: dhëmbë sharre, që kufizojnë 
pjesët e ndryshme arkitektonike si dhe me frengji- 
të e topave të rrethuara nga harqe të profiluara. Të 
çarat vertikale të frengjive për pushkë e lehtësojnë 
pjesën e sipërme të kullës mbi platformë, Një pamje 
apo organizkn të ngjashëm kanë edhe kullat e tje- 



ra por kryesisht ato që ndodhen në pjesët më , të ; . 
dukshme. 

Me interes janë dhe hyrjet që përshkojnë këtë 
kala. | 

Hyrja veriore (fig. 11) mbrohet nga krahu i dja- 
thtë prej kuliës së përshkruar si dhe murit në va- 
zhdim të saj që është paisur në këtë drejtim me 
frengji të shumta për armë zjarri. Porta është traj- 
tuar në mënyrë manumentale, Mbi shpatullat mbë- 
shtetet një hark i dyfishtë me gurë të punuar me 
gjerësi rreth 0,60 m, i cili futet pak në thellësi të fa- 
qes së murit, ndërsa i gjithë konstruksioni i portës 
përfshihet në një fushë katërkëndëshe të thelluar të 
konturuar me një kornizë guri, Mbi këtë katërkën- 
dësh dallohet një hank shkarkues që është në fakt 
vazhdimi i qemerit të koridorit të hyrjes. Nga porta 
hyet në një koridor të mbuluar me qemer cilindrik, 
i cili menjëherë mer një kthesë nga e djathta. Ko- 
ridori i mbuluar ka një gjatësi prej 18 m dhe ndri- 
çohet nga një baxhë. Në anët e koridorit ndodhen 
ambiente me frengji të drejtuara kundrejt portes. Në 
mbarim të tij koridori bën edhe një kthesë tjetër për 
të dalë në oborrin e kalasë. Muri fundor i tij është 
paisur me frengji pushkësh që kontrollojnë gjithë 
gjatësinë e galerisë me përjashtim të hyrjes. Tra- 
shësija e mureve të kalasë në këtë pjesë është 3,30 
m. Porta jugore është më pak e mbrojtur nga porta 
veriore me gjithë se dhe ajo është trajtuar në më- 
nyrë monumentale, madje e punuar më me kujdes. 
Në fasadë kanë pothuaj të njëjtën pamje. Paturat 
përbëhen nga pilastra guri monolite të punuara më 
me kujdes që përfundojnë nga sipër me pjesë të pro- 
filuara që zëvendësojnë kapitelet. Mbi këta të lundit 
mbështetet harku me gurë të punuar. Ashtu si dhe 
në portën veriore i gjithë konstruksioni përfshihet 
në një fushë drejtkëndëshe që del nga muri i kala- 
së në formë dhëmbi. Porta mbrohet në krahun e 
djathtë nga një kullë me majë të mprehtë qe ka në 
planimetri formën e një katërkëndëshi të çrregullt. 
Nga porta hyet në një koridor të ngushtë me gja- 
tësi 10 m i cili nga krahu i majtë lidhet nëpërmjet 
një hapesire të mbuluar me hark me një varg am- 
bjentesh të mbuluara me qemere cilindrike, të cilët 
ndriçohen nga dritare të hapura në murin e jash- 
tëm të kalasë, Ndërsa në të djathtë ndodhet një por- 
të tjetër e cila të çon më parë në një kthinë të vogël tjë 
mbuluar me qemer nëpërmjet të cilës shkohet tek 
porta e kullës. Mbulesa e koridorit është realiuzar 
nëpërmjet dy qemerëve cilindrikë që ndjekin njeri 
tjetrin prej të cilëve i dyti, është më i ulët, hapësi- 
ra midis dy niveleve në skajet e takimit të dy qe- 
merëve është mbyllur me një mur në të cilin janë 
hapur 3 frengji që shikojnë nga porta, ato shërbe- 



— 334 — 



nin për ndriçimin e koridotlt si dhe për mbrojtjen 

e portës (fig. 12). 

Porta e tretë kryesore e quajtur «Porta e VezirfU 
ndodhet përballë portës Jugore, në anën tjetër të 
kalasë. Ndryshe nga hyrjet që kemi përshkruar, ajo 
përshkon murin ansor të një kulle katërkëndëshe. 
Kështu që rruga që të çon tek ajo kalon bri murit 
rrethues të kalasë i cili me frengjitë e tij është i 
vetmi mjet mbrojtje për këtë portë. Nga ana arki- 
tektonilke, ajo është trajtuar si dy hyrjet e tjera. 
Ambienti i brëndshëm i portës përbëhet nga një ko- 
ridor i gjerë imbuluar me qemere që ka formën e 
shkronjes L i cili të çon në drejtim të galerisë qen- 
drore të kalasë. Pjesa që i takon katit II të kullës 
ndahej me dysheme druri (fig. 13). Ndryshe nga hy- 
rjet e tjera ku ambientet e rojeve ndodheshin në 
anë të koridorit në këbë rast ai ndodhet në katin e 
II të kullës portë. Ky kat përmban një ambient të 
votëm në të cilin ruhen gjurmët e katër oxhakëve 
si dhe pesë dritareve, dy prej të cilave janë hapur 
nga ana e portës. 

Midis ndërtimeve të brendëshme të shumta në 
kalanë e Gjirokastrës, të bije në sy në mënyrë të 
veçantë një sistem galerish të mbuluara me qemere 
që ze pjesën qendrore të këtij fortifikimi (fig. 14). 
Duke filluar nga Porta Perëndimore dhe «Porta e 
Vezirit« nëdrejtim të Jugut, kalon një sistem tre- 
fish galerish të mbuluar me qemere. Galerija që i 
mbështetet murit Jug-perëndimor formohet nga një 
sistem qemerësh cilindrik që vijnë paralele njeri pas 
tjetrit perpendikular me murin rrethues. Keta qeme- 
re mbështeten në një anë në murin e kalasë, dhe 
ne anën tjetër mbi pilastra masive 4 m. të gjera të 
lidhura me harqe. Një sistem hapësirash të harku- 
hara lehtësojnë muiret mbështetës anësore të qe- 
merëve të mbulesës. Pas galerisë së përmendur vjen 
një sistem dyfish galerish me mbulesë qemerësh që 
shkojnë paralel me murin rrethues dhe si të parat 
mbështeten mbi harqe dhe pilastra masive. Një ga- 
leri e tillë, por rrëzë murit jugor shkan në drejtim të 
veriut për tek bastioni i këndit. Galeritë e brendë- 
shme e shtonin soliditetin e kalatsë në përgjithësi, dhe 
ajo që është më e rë'ndësishme e mbronin prej go- 
ditjeve nga sipër, 

Tepelena, vendlindja e Ali Pashës ishte një nga 
selitë më të preferuara të tij. Prandaj pak kohë pasi 
ai e shkëputi Tepelenën nga dora e Ibrahim Pashës, 
sundimtarit të Pashallekut të Vlorës, filloi ndërti- 
min e një saraji të madh që kishte përfunduar në 
vitet e para të shek. XIX, Ndërsa ndërtimin e kala- 
së (fig. 15) Aliu e filloi kur po hynte në konflikt të 
hapur me Portën e Lartë. Një mbishkrim në gjuhën 



greke që është murosur mbi hyrjen lindore e da 
këtë ndërtim me 1819, 

Muret e kalasë ndjekin formën natyrale të terre- 
nit. Ashtu si dhe kalaja e Gjirokastrës ajo nuk ka 
ndonjë formë të rreguilt gjeometrike. Përveç tre 
kullave poligonale që janë vendosur në kthesat kry- 
sore të mureve, për të kontrolluar më mirë këto të 
fundit, janë përdorur shpesh herë edhe dalje me 
kënd të drejtë, të kurtinave të cilat zëvendësojnë 
në këto raste kullat ndërmjetëse dhe shohin në drej- 
timet kryesore të lëvizjes së mundëshme të sulmu- 
esit. Tereni mbi të cilin është ndërtuar kalaja para- 
qet penges'ë të fuqishme natyrale, nga ana lindore 
dhe pjesërisht nga veriu, por nga perëndimi ku ndo- 
dhet edhe një nga hyrjet e kalasë tereni është i ulët 
dhe për më tepër në këtë anë ajo dominohet nga një 
kodër më e lartë. Kështu përsa i përket mundësive 
mbrojtëse të terenit kalaja e Tepelenes qëndron 
mjaft më poshte nga ajo e Gjirokastrës. 

Muret vijnë duke u zgjeruar në bazë duke rënë 
me pjerësi në anën e jashtëme dhe kanc një trashësi 
që lëviz nga 2,5-5 m në pjesën e poshtëme dhe 2-4 m 
në pjesën e sipërme. Në brendësi përforcohen me 
breza druri dhe deri në gjysmën e lartësisë shërbe- 
jnë dhe si mure mbajtës për shkak të disnivelit të 
terenit të mbredshëm me atë të jashtëm, Në pjesën 
e sipërme muret përfundojnë me shtegun e rojeve 
dhe një parapet ku janë hapur frengji të shumta për 
armë zjarri midis të cilave frengji dyshe për pushke 
dhe jasië ndërtuar në vendet më delikate mashikula 
për hedhje lëngjesh të nxehtë (fig. 16). Ndërtimet e 
brendëshme i mbështeten mureve rrethues (fig. 17), 
Ato mbulohen me qemere cilindrik një thembër e të 
cilave është pjesë përbërëse e vetë murit rrethues. 
Kullat si dhe në ndërtimet e tjera të Ali Pashës bi- 
jen me faqe shumë të pjerrëta. Ato si edhe muret 
janë veshur nga jashtë me gurë të skuadruar me 
kujdes dhe zbukurohen nga korniza horizontale gu- 
ri. Kalaja ka tri porta, njera prej të cilave (lindorja) 
mban mbishkrimin ^Porta e Vezirit»- (fig. 18). In- 
teres për zgjidhjen arkitektonike, paraqesin dhe dy 
hyrjet e tjera, prej të cilave më e ruajtur është Hy- 
rja Jugore (fig. 19). Ajo është ndërtuar pranë njorës 
nga kullat Poligonale. Porta e jashtëme nuk i eks- 
pozohet direkt shikimit pasi ajo është ndërtuar në 
faqen anësore të një të thelluar drejtkëndëshe të 
murit të kalasë. Përballë portës qëndron kulla po- 
ligonale e cila duke qene me përmasa të mëdha kon- 
trollon jo vetëm sheshin e vogël drejtkëndësh që kri- 
johet para portës, por dhe krejt murin jugor. Por- 
ta e parë ose e jashtëme, është e tipit Portë-urë. E 
vendosur mbi një bosht rrotullimi horizontal në ni- 
velin e pragut, ajo komandohej nga brenda nëper- 



— 335 — 



mjet një çikriku me zinxhirë që dilnin nga dy drj- 

tare të vogla dhe fiksobeshin në pjesën e sipërme të 
portës. Flegra e Portës-urë shëfbente njëkohësisht 
edhe si plan i pjerrët për barazimin e nivelit të ja- 
shtëm dhe të brendëshëm, disnivel që në gjendjen 
aktuale arrin në 2 m. Mekanizmi i ngritjes dhe ul- 
jes së portës-urë ka qenë vendosur në pjesen e bre- 
ndëshme mbi një platfonmë dërrase që fiksohej mbi 
harkun e portës. Pasi kalon portën urë, ndodhesh 
brenda një kthine katërkëndëshe, muri ballor i së 
cilës është paisur me frengji pushkë dhe një portë 
të vogël. Frengjitë komandoheshin nga një ambient 
tjetër që ishte për trup rojen (fig. 19). Por për të 
shkuar në oborrin e kalasë duhet të ktheheshe nga 
e djathta ku ishte një portë e dytë dy kanatëshe e 
cila sigurohej nga brenda me katarah. Ambienti ka- 
tërikëndsh i hyrjes ka qenë mbuluar me një qemer 
cilindrik. Platforma që krijohej mbi këtë qemer si 
dhe i ambienteve fqinjë qarkohej nga një parapet 
me frengji pushke. Kalaja e Tepelenës është një nga 
ndërtimet e fundit mbrojtëse të Ali Pashës sepse 
shumë shpejt filloi lufta midis ushtrive turke dhe 
Aliut kështu, që shuimë pjesë që u përkisnin ndërti- 
meve të brendëshme të kalasë, mbeten të pa për- 
funduara. Ajo është njëkohësisht dhe një nga ka- 
latë e fundit të periudhës së Pashallëqeve të mëdha 
shqiptare. Pas rënies së tyre, Veziri i madh Mehmet 
Reshit Pasha, në vitin 1832 prishi pjesën më të ma- 
dhe të kalave shqiptare për të mos i lënë ato në 
duar të f eudalëve" - shqiptarë që kishin tendenca au- 
tonomije; ndërsa viti 1865, kur shpërngulet admini- 
strata turke nga kalaja e Shkodrës shënon fundin e 
përdorimit të tyre për qëllime mbrojtëse. 

Fortifikimet e shek. XVIII-XIX ndonse në një 
pjesë të mirë të tyre vepra arkitekture të admirue- 
shme që tregojnë për shijen dhe aftësitë ndërtuese 
të mjeshtrave shqiptare, janë njëkohësisht edhe dë- 
shmi të një pune të mundimshme angari të dhjetra 
mijë fshatarëve dhe qytetarëve të varfër. 



Duke përmbledhur tiparet më karakteristike që i 
dallojnë fortifikimet e shek. XVIII-XIX nga ndërti- 
met mbrojtëse paraardhëse do të kemi parasysh në 
radhë të parë përpariimin e mjeteve dhe e metodave 
të sjdmit e sidomos zhvillimin e shpejte të artilerisë 
ndërsa për disa karakteristika më pak të qensishme. 
siç është trajtimi i jashtëm, ndikuan në masë të ma- 
dhe edhe faktorët subjektivë, si synimi për krijimin 
e përshtypjes së madhështisë, fuqisë ekonomike dhe 
pushtetit, në të cilat konkuronin feudalët e veçantë, 



sundues të pashallëqeve që ishin krijuar ne krejt 
perandorinë Otomane. 

Nga tiparet më karakteristike të fortifikimeve të 
shek. XVIII-XIX jane fonmat e regullta gjeometri- 
ke të planimetrive, lartësija e barabartë e kullave 
dhe kurtinave dhe rënia e tyre me pjerësi në anën 
e jashtëme, mbisundimi formave poligonale të ku- 
llave, heqja dorë përfundimisht nga përdorimi i be- 
denave dhe krijimi i parapetit me frengji, ku janë 
hapur në masë dhe frengji për topa të kalibrave të 
mëdhenj. Krijimi i shumë ambienteve të mbuluara 
si kazemate, depo municioni, ushqimi etj. 

Për ti përballuar goditjeve të artilerisë së kundër- 
shtarit u rrit trashësija e mureve të kurtinave dhe 
kullave, madje këto të fundit në shumë raste qenë 
të mbushura me dhe deri në një farë lartësije. 

Frengjitë për topa, si ato mbi kurtinat dhe ato-të 
kullave mbuloheshin me qemerë trungkonike c-ë ki- 
shin një gjerësi prej 2,70-3.1Qm në anën e jashtëme 
dhe 0.80-1.0 m nga brënda. Ka patur edhe frengji 
për topa të kalibrave më të vegjël, që formoheshin 
në planimetri nga dy trapeza që bashkoheshin në 
bazën e vogël, ku sejcila pjesë mbulohej me një qe- 
mer trung-konik që zgjerohej e lartësohej kundrejt 
faqes së murit {Butrint, Peqin) ose frengji topash të 
drejtuara, me hapje nga jashtë ku njera nga brinjët 
binte perpendikular me murin etj. 

Gjithashtu edhe frengjitë për pushkë janë të ti- 
peve të ndryshme, ato ndryshojnë edhe nga përma- 
sat. Zakonisht ato kishin një të çarë vertikale me 
gjerësi 4-6cm e cila zgjerohej në pjesën e brendësh- 
me të murit në 25-30 cm. Për të arritur një kryqë- 
zim më të mirë të zjarrit përdoreshin frengji të 
pjerta. Frengjitë për pushkë i takojmë të veçuara ose 
të grupuara nga dy deri në tre ku në dy rastet e 
fundit ato kontroilojnë drejtime të ndryshme. 

Një tipar tjetër karakteristik për këto fortifikime 
është edhe mënyra më e stërholluar e mbrojtjes së hy- 
rjeve ku gjejnë një përdorim sa më efikas armët e 
lehta të zjarrit, kryesisht pushkët. 

Përsa i përket trajtimit të jashtëm, kalatë e kësaj 
periudhe çquajnë, për veshjen e tyre me gurë të 
latuar, për tra'jtimin monumental të portave, si dhe 
për kornizat horizontale prej guri të thjeshta apo në 
formë dhëmbësharre. që theksojnë pjesë të ndrysh- 
me arkitektonike apo kufizojnë pjesën e sipërme të 
kurtinave dhe të kullave. Po të kërkojmë të përcak- 
tojmë vendin që zenë këto fortifikime në ato bash- 
këkohëse të vëndeve të tjera, do të vlejnë për tu 
shqyrtuar vetëm ndërtimet fortifikuese të Ali Pa- 
shcs, që ish edhe inisiatori më i fuqishëm në këtë 
fushë. Në kohën e Aliut në Europë mbizotëronin 
parimet themelore të shkollës franceze të fortifiki- 



-336 — 



mit-bazate të cflës rvuri Vobani dhe më vonë i për^ 
mirësoi Kormontenji, si përfundim në Francë dhe 
në vende të tjera që pasuan shkollën franceze për- 
dorëj'sisteml i fottifikimrt me bastione dheu të vbt 
'shur me gurë, ku topat yendoseshin mbi piatformën 
•e'këtyre bastioneve. 'h 

Po ti hedhim një sy fortifikimeve të Ali Pashës 
do të shohim : se ato qëndrojnë larg nga sistemi fra- 
ncez me bastione, këtu qëndron dhe kontrodikta e 
tij me inxhinjerët francezë. Ai u mbështet në fuqjnë 
e zjarrit të artilerisë, që nuk do të lejonte vendosjen 
në afërsi të baterive të armikut, kështu mund të 
shpjegohet paisja me 400 topa e kaiasë së Janinës 
dhe me rreth 80 topa e kalasë së Gjirokastrës. Ndër- 
sa punimet e jashtëme për të penguar afrimin e ar- 
mikut pranë mureve të kështjellës, zëvendësoheshin 
me terenin e aksidentuar, me ndertimin e ndonjë 
kulle të përparuar si në Berat, apo nga një sipërfa- 






qe e gjerë ujare.si në Jianmë,. Në:përputhje me pa- 
rimin e tij Aliu u kujdes shumë për cilsinë e artile- 
risë'në të cilën ai duhet të ishte superior mbi armi- 
qtë, për këtë bleu topa të prodhimit anglez që ishin 
më të mirët e kohës, Gjithashtu ndërtimi i kështje- 
llave të vogla në vëndet më të rëndësishme kishte 
diçka nga mënyrat e reja të fortifikimit që po lin- 
dnin. 

Por siç dihet në luften me Portën e Lartë AJiu 
nuk pati mundësi të vinte në funifcsionim si duhet 
veçse një numur të vogël të këtyre kalave, për 
shkaqe që nuk kishin lidhje me fuqinë mbrojtëse 
reale të tyre. Ato pak kala të cilat në këtë përpjekje 
u bënë arenë luftimesh, madje të gjata si kalaja e 
Janinës, treguan qartë se këto fortifikime ishin në 
lartësinë e duhur për ti përballuar metodave dhe 
mjeteve të sulmit të armiqve të mundëshëm të asaj 
kohe. 



< 






— 337 — 





Fig. 1 



Fig. 2 






Fig. 3 



— 338 — 



KALAJA E MAHALLASE 
■kSARANDE* 



Fig. i 




*-;■•,. :. $*,:< 






■■■ 






— 339 — 



Fig. 5 




KALAJA NE PERPHJE 
TE VIVARIT * SARANDE - 




— 340 



p ig. 6 




KESHTJELLA E LIBOHOVES' 
* SJjROKASTER 













— 341 — 



Fig. 7 







&*■■; 






WM 





■Hpi 







prrV 






KËSHTJELLA NË PORTO-PALERMO 










— 342 — 



KALAJA E GJIROKASTKËS 



Fig. 8 




Fig. 9 




Fig. 10 



343 






H> 




Fig. 11 



Fig. 12 





Fig. 13 



Fig. 14 




— 344 — 



Fig. 15 



KALAJA E TEPELENES 





■ .■ . 



HYB5A i=0 




— 345 — 




FRENGJI PYSHE 




MASHIK'JLL 
Fig. 16 




Fig. 17 ff £ 




■ , 



HYRJA L! NPORE 




Fig. 18 



— 346 



RIKONSTRUKSION HYRJA JUGORE 



Fig. 19 




PLANIMETRIA 




-t- 347 — 
NDËRTIMET E KULTIT MYSLIMAN 



Inkursionet e para pushtuese osmane i takojnë 
fundit të shek. XIV, ndërsa pushtimi osman fillon 
në mjaft zona të vendit tonë q« në mesin e gjysmës 
parë të shek. XV. Ky okupacion i shoqëruar me 
vendosjen e administratës turke, duhet të ketë pru- 
rë dhe ndërtimin e faltoreve tië" para te kultit mys- 
liman, të cilat nuk kanë arritur deri në ditët tona. , 
Rezi'Stenca dhe kryengritjet që pasuan këtë pushtim 
dhe mbi të gjitha lufta prej cerek shekulii që po- 
pulli ynë bëri kundër pushtuesve turq, bën që ndër- 
timet e kultit me vlera arkitekturale të fillojnë tg 
duken vetëm aty nga fundi i shek. XV. me pushti- 
min e plotë të vendit që zgjati për gati 5 shekuj. 

Në aspektin tipologjik xhamit që fillojnë të ndër- 
tohen në vëndin tonë janë dy llojesh. Xhami me sa- 
llën mbuluar me kupolë dhe xhami mbuluar me ça- 
ti druri .Të dy këto tipe vijuan të ndërtohen gjatë 
gjithë kohës së pushtimit turk duke u nisur nga 
prototipe të huaj, së pari, e duke formuar më tej 
tipare të veçanta vëndase. Kuptohet që pushtuesi 
për nevojat e ushtrimit të riteve fetare nga trupat 
pushtuese edhe për të përhapur f enë e tij në popull- 
sinë vendase, për të lehtësuar pushtimin dhe ulur 
rezistencën, që në periudhën e parë filloj ndërtimin 
e faltoreve islame — xhamive. Me sa duket të pa- 
rat ndërtime të këtij lloji që ndërtohen janë ato të 
~~~qyteteve të pushtuara si Berati, Elbasani, Kruja, 
Gjirokastra etj. dhe vetëm në një" kohë të dytë; me 
islamizimin në masë së popullsisë vendase, aty nga 
fillkni i shek. XVII xhamit ndërtohen dhe në qën- 
dra fshatare. Kështu, siç dëshmohet nga ndërtimet 
që ruhen dhe mbishkrimet në to, ndërtimet e kultit 
mysliman fillojnë të shtohen në gjysmën e dytë të 
shek. XVIII dhe gjysmën e parë të shek. XIX. 

jNjihen tre raste ku pushtuesit, duket menjëherë 
me rënien e qytetit. kanë adaptuar (edhe si një akt 
dhune) nje kishë për xhami duke bërë rindërtimin e 
nevojshëm. Kështu ndodh me kishën e Shën Stefa- 
nit në kala të Shkodrës (rënë më 1479), me kishën e 
Shën Kollit në varoshin e Lezhës (rcnë më 1478) 
dhe bazilikën në kala të Durrësit {rënë më 1501). Në 
këto raste kishës i hiqet absida (me përjashtim të 
Shkodrës) dhe i shtohet minarja. , 

Të dy tipat që përmendëm më sipër u ndërtuan 
në të njëjtën kohë, duke patur ai me sallë të mbu- 
luar me cati druri mundësi dhe lehtësi më të mëdha 
ndërtimi. Me stabilizimin e pushtimit osman krijo- 
het mundësia për ndërtime më monumentale dhe 
më të qëndruesfime duke u parapëlqyer kështu për 
to tipi me kupolë. , 

Xhamit e para duket se ndërtohen. brënda kalave 



(Elbasan) apo kështjellës së brendëshme kur kjo ba- 
nohet vetëm nga turqit (Berat). E tillë është dhe 
xhamia Mbret në kala të Elbasanit (rreth 1492). (fig. 
1). Ajo është e vendosur në të djathtë të rrugës që 
zë fill nga porta jugore. Ndërtimi formohet nga ha- 
jati dhe vet salla e faljeve kuadratike në planë me 
përmasa 11,5 x_12.3 m. mbuluar me çati druri. Për 
të lehtësuar ndërtimin e kësaj të fundlt tre kolona 
druri janë vendosur tërthor aksit të godinës. Në mu- 
rin fbigor është ndërtuar mihrabi në formën e njo- 
hur, por trajtuar thjeshtë. me pjesën e sipërme te 
ndërtuar me stalaktike, një mimbar është po në kë- 
të anë. Në anën veriore, mbrapa kolonadës treshe 
është mafili me strukturë të drunjtë. Dritaret, nga 
dy për çdo mur janë vendosur në dy kate. Tt posht- 
met janë kuadratike, mbuluar me arkitrar druri dhe 
hark të mprehët tullash mbi të. Gjithashtu me tu- 
lla është dhe fusha ndërmjet tyre. Dritaret e sipër- 
me janë mbuluar me hark. Në të dy rastet, hariku 
është i mprehët dhe jo shumë i lartë në pjesën e 
poshtëme dhe me majë në formë fund lundre në 
anën e sipërme, hark ky karakteristik për arkitek- 
turën turko-osmane. Muret e xhamisë janë me klu- 
asonazh ndërtuar pastër prej dy radhësh tullash 
horizontale e dy tuJla vertikale të holla në mes gu- 
rëve, 

Po me kluasonazh është ndërtuar dhe pjesa e po- 
shtëme e minares. Minarja është e ulët, jo elegan- 
te por shquhet për punën mjaft të bukur të fundit 
të kazanit, për të krijuar zgjerimin nga trupi i mi- 
nares. 

Xhamia ka në anën veriore një hajat me struk- 
tura druri, që duhet të jenë i vone, me fonma të hu- 
azuara nga arkitektura popullore e shek. XIX. 

Duke krahasuar këto ndërtime me ato turko-os- 
mane të këtij^ tipi të ndërtuar në vëndet e origjinës, 
shihet e njëjta ide arkitekturale (ndërtimi planime- 
trik-vëllimor) por vërehen ndryshime në realizimin 
konkret arkitektural. Kjo të shtyn të mendosh se 
ndërtimi i tyre është bërë prej mjeshtrave vendas 
që punonin me mënyrën tradicionale të ndërtimit 
të muraturës, duke marrë nga arkitektura turko- 
osmane organizimin planimetriko-vëllimor dhe ele- 
mentet formalë përcaktues si portali, mihbrabi, har- 
qet e dritareve, element të tillë si mafili~"dhe mim- 
bari. 

Me mjaft interes është të vërehet fakti se këto 
ndërtime të para u bënë modelet për ndërtimet e 
mëvonëshme, kur këto filluan të shtohen, në vend 
që të imitoheshin ndërtimet turko-osmane origjinale. 

Xhami të tjera të kësaj kohe janë ato të kalasë së 



— 348 — 



Beratit nga të cilat ruhen jo tërësisht vetëm mina- 
ret por atyre mund tju ndiqet planimetria nga rrë- 
nojat. Njëra prej tyre e quajtur xhamia e kuqe, e 
ndërtuar me tulla, ndërsa e dyta — «xhamia e bar- 
dhë» ka minaren me gurë gëlqeror. E kësaj .kohe 
është edhe minarja e xhamisë Mbret në Berat, që 
eshtë rindërtuar më vonë. Minarja është e lartë 
dhe e hollë, dhe ka me një dekor mjaft elegenat ka- 
Iimin, për në kazan ndërsa të ulët pjesën mbi mi- 
nare (fig. 2). 

Në vitin 1533-34 ndërtohet xhamia në Pazarin e 
Krujës, me hajat prej konstruksioni druri. Saflfc e 
faljeve është pak e zgjatur në drejtimin veri-jugë, 
ajo mbulohet me çati druri dhe ka dritaret në ven- 
dosura në mënyrë të çrregullt në tre radhë njëra mbi 
tjetrën. Minarja është e ndërtuar me gurë të gdhë- 
ndur dhe ka bazën kuadratike ndërsa trupin shumë 
faqesh. Rrënojat e një xhamije të tillë ndodhen në 
kalanë e Krujës, menjëherë mbas sistemif të forti- 
fikuar të hyrjes. 

Në pikpamje të ndërtimit, ky tip është relativisht 
i lehtë dhe i mundëshëm për ndertuesit e qendrës 
qytetare apo fshatare. Kështu, xhami të tilla filluan 
të ndërtohen kudo në numur jo të vogël, përgjithë- 
sisht pa pretendime arkiteEturale. Siç u përmënd 
këto shtohen gjatë shek. XVIII-XIX, ' duke u dalluar 
nga banesa vetëm prej minares, mureve te rrafshët 
dhe dritareve karakteristike. 

Një ndërtim i vonë, por me vlerë i këtij tipi, ështii 
xhamia e Beqarëve në Berat, pikturuar në vitin 1827. 
(fig. 3). Xhamia ështe ndërtuar në pjesën e poshtëme 
të lagjes Mangalen, buzë rrugës krvesore të qytetit. 
Si gjithë banesat e lagjes xhamia i konformohet te- 
rrenit ndaj të cilit është vendosur perpendikular, 
duke qënë vetë xhamia në pjesën e sipërme të ndër- 
tesës. Në pjesën e jashtëme ndërtesa ka ambiente 
mbuluar me qemer që hapen nda'j rugës dhe që për- 
doreshin për dyqane. Përpara tyre është një portik 
me harqe gjysëm rrethi prej guri mbi tre kolona 
ndërtuar prej rrotullash guri. Pjesa mbi kolonadën 
deri në nivelin e dyshemes së xhamisë është ndër- 
tuar me gurë të gdhëndur, Në sallën e faljeve hyet 
nëpërmjet hajatit të rrethuar me një kolonad me 
harqe gjysëm rrethor, i cili mund të përdorej si sa- 
llë suplementare sepse kishte një mihrab. Vet sa- 
lla e xhamisë, është gati kuadratike në plan, e nda- 
rë nga dy kollona që shërbejnë për mbajtjen e stru- 
kturës së çatisë. Menjëherë pas hyrjes ka qënë di- 
kur një mafil prej të ciht kalohej për në minare. 

Për vet vendosjen në teren të pjerrët, salla është 
e ulët, ajo ndriçohet nga dritare të vendosura në dy 
radhë e poshtëmja kuadratike e sipërmja me mbu- 
lesë të harkuar. 



Në anën e jashtëme xhamia shquan në pam.jeii e 
lagjes dhe dyqaneve pranë për vëllimin masiv, dhe 
minaren e ulët, arkadën e jashtëme masive që në 
pjesën me gurë të punuar luan rolin e një bazame- 
nti për vet xhaminë. Mbi këtë brez të parë është një 
brez i suvatuar ku ndodhen dhe dritaret. Mbi të nën 
strehët e gjëra ndodhet brezi i sipërm i pikturuar 
që shkon përgjat tre faqeve të xhamisë. Në të para- 
qiten si peisazhe arkitekturale ashtu edhe dekor bi- 
mor. Për afrinë me arMtekturën popullore, xhamia 
nuk shkëputet nga ansambli i lagjes, por shkrihet 
organikisht me të. 

Xhamia më e vjetër e tipit sallë me kupolë që 
ruhet në vendrn tonë është xhamia e Mlrahorit në 
Korçë ndërtuar në vitin 1496 nga Iljaz bej Miraho- 
ri (fig. 1). Ajo përbëhet nga salla e lutjeve dhe një 
portik tre pjesësh përpara saj. Kemi të bëjmë me 
një tij tashma të formuar për arkitekturën, turko- 
osmane, shembuj për të cilën janë Jeshil xhamia në 
Iznik (1349), xhamia e Iljaz Beut në Balat (1404) e 
deri në shembujt më të vonë të Stambollit si xha- 
mia e Firuz Agait (1491), të cilat vazhdojnë krijimin 
e hapësirës së brëndëshme unike duke ndjekur rru- 
gën e thjeshtimit të portaleve të hyrjes dhe trajti- 
mit të rrafshët të fasadave. Këto tipare në rastin 
tonë janë shpënë më tej edhe sepse përputhen me 
parimet e mjeshtrave vëndas. 

Salla e lutjeve është katrore në plan me përmasa 
9,60 x 9,60 m. Ajo mbulohet nga një kupolë gjysëm 
sferike mbi trompa në qoshet, dhe kërkonte dhe tra- 
shësi të mëdha të mureve (1,20 m), për të përballuar 
peshat dhe shtytjet. Në murin jugor ndodhet mih- 
rabi me stalaktide në pjesën e sipërme dhe anash 
tij mimbari. Në anën veriore ka një mafil të drunjtë 
në të cilrn hyet nga shkallët e minares. 

Portiku që paraprin xhamin në anën veriore, për- 
bëhet prej tre pjesësh të mbuluara me kupola që 
ishin mbi çati me tambure të ulët tetë faqesh, Ar- 
kada mbi të ciiën ngrihen kupolat është me harqe 
të, mprehët që mbështeten mbi pilastra kuadratik. 
Me përmasat e tij portiku ndodhet ne ekuilibër me 
vëllimin e madhe dhe statik të xhamisë. Pjesa e po- 
shtëme është kubike me çati trekëndëshe pak të pje- 
rrët në pjesët që i takojnë trompave, ndërsa mbi të 
ngrihet kupola mbi një tambur të ulët tetë faqesh të 
proporcionuar ndaj pjesës poshtme. Dritare të shu- 
mta, në tre radhë, janë në faqet e xhamisë, Ato ja- 
në kuadratike, me harqet të mprehtë mbi të në ra- 

dhën e poshtme dhe me hark të mprehët në radhët 
e sipërme. Kjo përbën një rregull të ciiës i përmba- 
hen edhe xhamit e tjera të këtij tipi që ndërtohen 
në vendin tonë. 






— 349 — 



Muret e jashtme janë ndërtuar me teknikën e klu- 
asonazh.it me dy radhë tulla horizontale dhe dy tu- 
lia vertikale, teknikë që ishte në përdorim tek ne në 
periudhen e fundit përpara pushtimit turk. Ndër- 
mjet tullave vendosen gurë çmërsi të suvatuar ho- 
llë për të krijuar sipëri'aqe të rrafshët. Po kështu 
me £uga të përpunuara ndërmjet gurëve dhe tulla- 
ve, çka tregon kërkesa të larta nga porositësi por 
edhe nivel të mirë të mjeshtrave ndërtues vëndas që 
përdornin forraa dhe teknika të njohura dhe më pa- 
rë, të trashëguara brez pas brezi. Kjo shpjegon dhe 
shmangien nga muret e rrafshta, njëngjyrëshe, të 
xhamive turke të kohës. Element me vlerë është. dhe 
minarja me kazanin eleganit, Ky i fundrt është mjaft i 
dekoruar në pjesën e poshtme dhe ngjan me ato të 
xhamive të Beratit dhe Elbasanit që u përmëndën. 

Xhamia dallohet për harmonin e formave të saj, 
hapëslrë të brëndëshme unike, ekuilibër të pjesëve 
të plota të mureve me dritaret, përputhje të plotë të 
brëndësisë me anën e jashtme si në aspektin arki- 
tektural ashtu edhe në atë struktural, çka bënë të 
përcaktohet njëherësh arkitektura dhe struktura e 
ndërtesës. 

Xhamia e Mirahorit ndiqet në ndërtimin e brën- 
deshëm dhe të jashtëm nga një sërë xhamish të tje- 
ra. Ndër to është xhamia e Plumbit në Berat (fig-5). 
ndcrtuar në vitin 1553-54 nga feudali me origjinë 
shqiptare Izgurliu siç mësojmë prej mbishkrimit. 
Kjo përbëhet nga salla e lutjeve me vëllim kubik 
dhe nga portiku i mbyllur mbuluar me kupola, një 
rindërtim më i vonë. Salla e lutjeve është kuadra- 
tike në plan me përmasa 10,15 x 10,20. Ajo mbulo- 
het me një kupol sferike mbi trompa. Në të hyet 
nga porta nën anën veriore, me një portal të thjeshtë. 

Xhamia në anën e jashtme përbëhet prej vëllimit 
kryesor kubik dhe kupolës mbi tambur që është 
vazhdim i faqeve të jashtme. Tamburi është mjaft 
i ulët dhe formohet nëpërmjet ngushtimit nga pjesët 
me çati trekëndëshe mbi trompat e qosheve. 

Çdo faqe e xhamisë k_a pesë dritare të vendosura 
në tre rreshta. Edhe këtu dritaret e poshtme janë 
këndrejtë me hark lehtësues prej tullash në formë 
fund lundre. Dritaret e sipërme janë mbuluar me 
hark, i cili në pjesën e sipërme është në formë lun- 
dre, ndërsa në pjesën e poshtme afërsisht gjysëm 
rrethi dhe tregon se harku i përdorur nga turqit eshtë 
i huaj për arkitekturën dhe ndërtuesit vëndas, madje 
përdorej vetëm në ndërtimet e kultit. Muret e xha- 
misë janë ndërtuar me kluasonazh dy tullash. Me 
teknikë të tillë është ndërtuar edhe pjesa e posht- 
me 8 faqesh e minares. Prej saj me një kalim trung 
piramide kalohet në trupin e minares, të hollë e të 
larti}, me pjesën mbi kazan, relativisht të ulët. 



Duke e krahasuar me xhaminë e Mirahorit vërej- 
më se nga përmasat afërsisht të njëjta në plan, xha- 
mia e Plumbi është më e ulët, më masive në pamje, 
asaj i mungon sensi vertikal për shkak të lartësisë 
së tamburit. Me këtë xhami kristalizohen mjaft ti- 
pare të këtij lloj ndërtimi që më vonë vazhdon të 
ndërtohet në tokat shqiptare. 

Gjatë shek. XVI ndërtohet edhe xhamia e Mura- 
dies në Vlorë, (fig. 6) që përbëhet nga salla e lutjeve 
kubike me kupol dhe një hajat që sot nuk ruhet. Në^ 
të hyet nëpërmjet portës së vendosur në anën ve- 
riore, mbuluar me hark mjaft të ulët brënda një 
portali të punuar mjaft mirë por që dallon nga por- 
talet tradicionale turko-osmane, për vijat e drejta 
në pjesën e sipërme. Kjo kërkesë vërehet dhe në 
një komizë guri që kalon në të gjitha anët i xha- 
misë, mbi dritaret e radhës së dytë. Anash portalit 
janë dy dritare mbuluar me arkitrar mbi të cilët 
është krijuar një dekor me tulla të vendosura në 
formë stalaktitesh, duke imituar mihrabin. 

Faqet e tjera janë të trajtuara si kudo me drifa- 
ret me tre radhë, nga pesë për çdo faqe, me dallimin 
se dritaret e poshtme këtu janë edhe ato mbuluar 
me hark të mprehët. Muret e xhamisë janë ndërtu- 
ar me tulla e gurë të skuadruar. Dy radhë tulla ho- 
rizontale e dy radhë gurësh. 

Në xhamin e Muradies kalimi në tamburin dymbë- 
dhjetë faqesh me kupol, bëhet drejtpërdrejt pa ndo- 
një ngushtim, duke formuar pjesë çatie trekëndë- 
she në qoshet. Kemi pra të bëjmë me një ndërtim 
të ngjashëm me atë të xhamisë së Plumbit në Berat. 
Mbi pjesën e tamburit me teknikën e mureve, kalon 
një kornizë horizontale me gurë të gdhëndur, me 
profil të kurbuar, që nga përmasat tregon se duhot 
të jetë fundi i muraturës. Mbi të kemi një vazhdim 
të muraturës së tamburit, me gurë të çregullt, që 
përfundon me një kornizë mjaft të thjeshtë dhe të 
varfër. Kjo të shtynë të mendosh se kemi të bëjmë 
me një shtim të tamburit, të bërë më vonë. 

Minarja është ndëtuar me gurë të gdhëndur dhe 
ka një kazan të madh e të punuar me mjeshtëri në 
dekorin e tij. Ajo ka të ulët pjesën mbi kazan ç'ka 
ul lartësinë e saj. Me mjaft mundësi xhamia duhet 
të jetë ndërtuar rreth vitit 1542 si lexohej në mbi- 
shki'imin e vjetë'r. 

Fundit të shek. XVI fillimit të" shek. XVII i ta- 
kojnë dy xhamitë e ndërtuara në qytetin e Elba- 
sanit xhamia e Nazireshës (1599) dhe xhamia e Ba- 
llies (1605). Megjithëse janë ndërtuar ne kohë të 
afërta dhe me vija të përgjithshme i përmbahen 
skemës planimetriko-vëllimore të njohur, ato dallo- 
hen nga njera tjetra për vlerat e tyre dhe trajtimin 
arkitekutral, duke qenë më e arritur xhamia e Na- 



— 350 — 




zireshës (fig. 7). Kjo e fundit është e ndërtuar me 
teknikën e kluasonazhit. Xhamia e Ballies është e 
ndërtuar me gurë gëlqeror dhe suvatuar më vonë. 
Të dyja kanë patur hajat me struktura të drunjta. 
Faqet e tyre janë me nga pesë dritare në dy tre ra- 
dhë, nga të cilat të poshtmet kuadratike ndërsa të 
sipërmet me ball të mprehtë. Në xhaminë e Nazire- 
shës tamburi vijon faqet e kubit ndërsa në atë të 
Ballies ka një kornizë të lehtë ndarëse. Si xhamia e 
Muradies, edhe ajo e Nazireshës ka një shtesë mbi 
tamburin e vjetër, sigurisht për arsyet që përmën- 
dëm aty. Të dyja përfundojnë me konniza lë dyfi- 
shta në formë dhëmbësharre, vetëm se Naziresha i 
ka ato me tulla. 

Minaret e të dy xhamive janë të ulta. Ajo e xha- 
misë së Nazireshës është ndërtuar me gurë e tulla, 
një radhë gurësh, tre radhë tullash, po me tulla e 
ka të ndërtuar dhe kazanin. 

Përsa i përket trajtimit të jashtëm xhamia e Na- 
zireshës në gjëndjen e sotme paraqitet e lartë, e fto- 
htë, ndërsa ajo e Ballies i përmbahet më tepër vo- 
lumeve të qeta të xhamive të kohës dhe kjo mbase 
nga prania e një portiku të zhvilluar, 

Interesante për zgjidhjen vëllimore është edhe 
xhamia e Pazarit në Gjirokastër (1757), ndërtuar në 
terren të pjerrët. Për të krijuar një platformë hori- 
zontale në pjesën e përparme mbështetur shkëmbit 
është ndërtuar një galeri me dyqane anash, e cila 
shërben dhe si rrugë e qytetit, Mbi dyqanet e pa- 
zareve me shkallë hipet në xhaminë e përbërë nga 
salla e lutjeve dhe një portik pjesërisht i hapur i 
shtrirë dhe në krahun lindor. Salla e lutjeve ka 
ndërtimin tradicional duke qenë me ulët. Po e ulët 
është dhe minarja, xhamia është e ndërtuar me gu- 
rë plloçakë dhe në përgjithesi nuk shquhet brënda 
ansamblit. Ajo është e harmonizuar me këtë të fun- 
dit dhe është pjesë e tij në zgjidhjen urbanistike 
(fig. 8). 

Krahas xhamive të mësipërme që janë të ndër- 
tuara në qytete, nga xhamit me kupola duhet të 
përmëndim dhe dy xhami të ndërtuara në fshat ose 
lagje të jashtme të qytetit. Xhamia e Allajbegisë në 
fshatin Burim të Peshkopisë, (fig. 9). është një xha- 
mr e vogël e perbërë nga salla e lutjeve mbuluar me 
kupol mbi trompa në qoshet. Faqet e saj kanë ve- 
tëm nga tre dritare, dy kuadratike poshtë dhe një 
lartë mbuluar me hark. Muret janë ndërtuar me 
kluasonazh dy tullash. Pjesa kubike qarkohet nga 
rtjë kormzë dyfishe prej dhëmbësh sharre, mbi të 
cilën me një ngushtim të vogël ngrihet tamburi tet- 
faqesh. Nga ndërtimi planimetrik e vëllimor dhe 
teknika e ndërtimit, kjo xhami duhet ti përkasë 
shek. XVI. 



Xhamia tjetër, quhet e Gjin Aleksit në fshatin 
Rusanj pranë Delvinës {fundi i shek. XVII — fillimi 
shek. XVIII). Në ndërtimin vëllimor ajo afron me 
xhaminë e Muradies në Vlorë, duke u dalhiar nga 
një kornizë horizontale e një ngushtim i lehtë, i cili 
ndanë pjesën kubike nga pjesa tjetër që përfundon 
me tamburin tetëfaqesh me kupolën. Ka tre radhë 
dritaresh që janë të vendosura dhe ndërtuar sipas 
skemës tradicionale. Xhamia është e ndërtuar me 
gurë dhe ka një portikë të hapur në pjesën e për- 
parme (fig. 10). 

Ndërsa xhamit që pamë deri tashti i përmbahen 
një tipologjie t;ë vjetër që vijon nga provincat për 
një kohë të gjatë, xhamia e Plumbit në Shkodër er 
ndërtuar në vitin 1773-4 nga Mustafa Pashë BushalB 
pcrbën një rast të veçantë, Ajo është e' ndër'uar me 
vija të përgjithshme sipas tipit që ndërtohet 
mboll dhe qytetet e mëdha, në shekujt e luiëzimit 
të perandorisë osmane. Ajo ka një planimetri kom- 
plekse, duke qënë më e zhvilluar në krahasim me 
xhamit e zakonshme që pamë më sipër, por duke 
patur bërthamë qendrore të sajën, sallën e mbuluar 
me kupolë njëlloj si në xhamit e tjera të vëndit to- 
në (fig. 11). 

Qendrën ë ndërtesës e përbën salla e lutjeve me 
përmasa 9,15 x 9,15 m. Ajo mbulohet me kupolë dhe 
ka në fund mihrabin i cili këtu është një ambient 
i vogël katror në plan mbuluar me një çerek sfere 
të hapur ndaj sallës, që në anen jugore mbështetet 
mbi dy trompa. Në dy anët, lindore dhe perëndimo- 
re, ka portik të hapur, që komunikojn me sallën, i 
pari 3 pjesësh i dyti dy pjesësh, për ti lënë vënd 
minares. Një portik oborr si në xhamit e mëdha të 
Turqisë, ndodhet në anën veriore. Ai zë tërë anën 
veriore të xhamisë dhe ka përmasa 20 x 15 m. Ai ka 
14 pjesë 'të mbuluara me kupola dhe qemere të 
kryqëzuar. Pjesa e jashtme eshtë me mure të rrafsht 
ndërsa pjesa e brëndëshme me harqe dhe kollona, 
një arkadë mjaft elegante, që qarkon nga të gjitha 
anët oborrin. Hyrja kryesore e portikut është në 
anën veriore, duke qënë aksi veri-jugë, aksi i lëvi 
zjes në xhami. 

Porta e jashfcme është e mbuluar me arkitra të 
rrafshtë dhe është zbukuruar me dekor bimor. Të 
tilla janë edhe portat e tjera të xhamisë. Dritaret e 
portikut-oborr të vendosura lartë, janë në formë 
kuadratike dhe të mbuluar me hark të prehtë. Me 
hark të mprehte janë mbuluar si portikët anësorë, 
ashtu dhe gjith dritaret e xhamisë. 

Mbi vëllimin kubik të sallës së lutjeve ngrihet 
tamburi i lartë me kupolë, kuadratik në plan, me 
dritare në secilën faqe. 

Xhamia është ndërtuar me gurë të skuadruar në 



— 351 — 



anën e jashtme duke krijuar faqe të rrafshta dhe të 
pastërta, që përFundojnë me korniza horizontale me 
gurë të gëdhëndur. 

Si dhe xhamit e tjera të këtij tipi, xhamia e Plu- 
mbit në Shkodër është relativisht e hapur ndaj 
ambientit sidomos në pjesën e sallës së lutjeve. 

Në ariën, e jashtme xhamia paraqitet mjaft intere- 
sonte megjithëse monokrome, për shkak të ekuihbri- 
mit të vëllimeve dhe vendosjes së dritareve, ' apo 
portikëve ndaj mureve të plota. Një vlerë të veça- 
ntë ka kupola mbi tamburin e lartë që është eleme- 
nti qëndror i ambientit. Në këtë duket mjeshtëria e 
ndërtuesave anonim, të cilët me këtë ngritje kanë 
arritur edhe të ekuilibrojnë shtrirjen gjatësore të 
portikut. 

Xhamia dikur ka qenë në anën e lagjes më të 
vjetër të qytetit të vonë mesjetar të Shkodrës, du- 
ke ofruar një pamje me mjaft vlerë për soditjen nga 
kalaja si dhe nga rruga që zbret prej saj, prej nga 
duket në një kënd jo të zakonshëm për veprat arki- 
tekturale. 

Kjo xhami mbeti e vetme dhe nuk pati pasuese 
në ndërtimet arkitekturës islame të vendit tonë. 

Xhamia e Ethem Beu në Tiranë (fig. 12). është 
ndërtuar me ndërprerje nga viti 1794 deri në vitin 
1821 kur është përfunduar. Përbëhet nga salla e fal- 
jeve kubike me kupolë dhe hajati. Për vet ndërti- 
min e këtij të fundit përben zhvillimin më të madh 
të portikut, i cili zë këtu anët veriore, duke u kthyer 
kjo e fundit sidomos, në një ambient shtesë për 

falje. 

Vëllimi qëndror në kupolë, salla e faljeve, eshte 
e ndërtuar me gurë lumi dhe suvatuar, duke lënë në 
dukje. vetëm harqet e dritareve me gurë të gëdht?- 
ndur. Ambienti qëndror mbulohet me kupol mbi tro- 
mpa parabolike në qoshet. Ai ndriçohet nga një 
tiumur i madh dritaresh, të cilat nga jugu, lindja 
dhe perëndimi janë me tre radhë, dy posht, dy në 
mes dhe një nën fillimet e kupolës. Në anën jugore 
ka mihrabin zbukuruar me stalaktike ndërsa në anën 
veriore ka mafilin dhe hyrjen për në minare. Mbi 
kubin qëndror, çatia e të cilit përfundon më e ulët 
në këndet, kemi një tambur të ulët tetëfaqesh mbi 
të cilin ngrihet kupola. 

Vëllimi kubik i sallës së faljeve qarkohet nga lin- 
dja dhe veriu me portikun me arkada mbi kolona. 
Ai është i mbyllur nga jugu ku ka një mihrab, anash 
të cilit ka drltare në dy radhë. Ky mur vazhdon për 
një distancë të shkurtër edhe në anën lindore ku 
përfundon me dy gjysëm kolona mbi të cilën nis 
arkada. Shtatë harqe gjysëm rrethore janë në lin- 
dje, pesë në veri dhe tre në perëndim. Të gjithë 
ata ngrihen mbi kolona guri pëlqeror njëcopësh. Ko- 



lonat përfundojnë me një kapitel të plotë me dekor 
bimor në sipëriaqe. E ndryshme nga të tjerat është 
kolona e qoshes verilindore e cila përbëhet nga dy 
njësi një e madhe se të tjerat dhe një më e vogëJ 
përngjitur në anën e jashtme, pra formohet kështu 
një kolonë dy trupash, me një bazament dhe kapi- 
tel të*përbashkët. Në faqen veriore është hyrja e 
cila është krijuar mbi një mbushje të njerës hapë- 
sirë të arkadës. Më poshtë janë mbishkrimet për 
ndërtimin e saj. Dyshemeja e portikut ëshfë në ni- 
vel më të lartë se ajo e xhamisë, duke krijuar kori- 
dorin karakteristik që shpie nga porta e jashtme në 
atë për në sallën e faljeve. Arkada ngrihet mbi një 
mur prej gurësh të gdhëndur, që shërben si baza- 
ment për tërë portikun. 

Prej guri të gdhëndur është minarja e hollë dhe 
e lartë. Pjesa e poshtme e saj, pranë vëllim l-'ubik 
është me seksione kuadratik, ndërsa pjesa tjetër që 
vjen duke u zvogëluar lehtësisht ka të gdhëndura 
kanelura të gjera vertikale, të cilat përfundojne në 
kazanin nëpërmjet kalimesh të lehta e të proporcio- 
nuara. , 

Gjithë brëndësia e sallës së faljeve është piktu- 
ruar me omamente bimore, vizatimi të cilave i për- 
mbahet rregullave të simetrisë. Po të pikturuara 
janë dhe mafili dhe mimbari prej druri. Po në këtë 
m«nyrë janë zbukuruar dhe pjesët e plota të arka- 
dës. Përsa i përket pjesës së jashtme të sallës së fal- 
jeve që përfshihet brënda portikut, ajo është e zbu- 
kuruar me dekor bimor dhe një sërë tablosh me 
pamje nga të Stambollit. 

Në këtë xhami zhvillohen më tej prirja për një 
afrim të arkitekturës së kultit me atë popullore, re- 
zultat dhe i shkëputjes nga tipat e vjetër të kopju- 
ar. Portiku i zhvilluar tërësisht me arkadën gjysëm 
rrethore me linjën e tij të lehtë, kalon ne një plan 
të dytë vëllimin kubik, i jep një vënd më të justi- 
fikuar minares, zvogëlon pamjen rigoroze të kubit 
qëndror. 

Të njëjtës periudh,ë i takojnë edhe dy xhami të 
tjera në Shqipërinë e Mesme, të ndërtuara në qy- 
tetet e Peqinit dhe Kavajës. Të dyja këto janë në 
ansambël me kullat e sahatit duke qenë në të parën 
ndërtuar ngjitur xhamisë. 

Xhamia e Peqinit (fig. 13) përbëhet nga salla e 
lutjeve, portiku, minarja dhe kulla e sahatit. Salla 
e lutjeve është kubike, me kornizë të rrafshët që e 
thekson më tepër vëllimin kubik dhe ka mbi të ta- 
mbur relativisht të ngushtë. Dritaret e vendosura 
në tre radhë janë mbuluar poshtë me hark rrethor 
ndërsa te sipërmet me hark në formë lundre. Mu- 
ret e saj janë ndërtuar pastër me gurë të gdhëndur, 
duke patur disa të zbukuruar me dekor bknor të 



— 352 



gjeometrizuar, që të kujton gurët e vendosur në mi- 
naren e xhamisë së Ethem Beut ne Tiranë. E njëjtë 
me të është dhe pjesa konike e kalimit të minares 
nga baza paralelopipedike në trupin e shumëfaqësh, 
Veçse këtu minarja nuk është e proporeionuar si në 
xhaminë e Tiranës. 

Në anën veriore, xhamia ka nje portik të vogël 
me arkada gjysëm rrethore. Porta e hyrjes në të 
ndahet në mes dhe është me hapësirën e murosur 
ndërmjet dy kollonave, njëlloj pra si në Tiranë. Të 
gjitha këto të çojnë të' mendosh se ndërtimi i saj i 
takon fillimit të shek. XIX, 

Xhamia e Kavajës (1736) (fig. 14) shquhet për por- 
tikët e saj, njerin në anën veriore ngjitur murit të 
sallës së lutjeve, tjetrin që qarkonte këtë, duke zë- 
në një zonë të konsiderueshme në veri të xhamisë. 
Muret e kubit qëndror janë të suvatuar pastër cihe 
mbi të ngrihet tamburi tetëfaqesh, duke lënë gati 
të pjeri'ta në qoshe't, Minarja është ndërtuar me 
gurë të gdhëndur dhe relativisht e ulët. Në brëndësi 
kemi një hapësirë interesante, të harmonizuar nga 
piktura murale dhe ornamente bimore, që fillon nga 
trompat të cilat kanë një rrjedhshmëri ne formë 
Harqesh gjatë gjithë mureve, e që mbush tërë ku- 
polën. Drifaret e saj janë me xhame të ngjyrosur 
me skelet gëlqereje, 

Për islamizmin e vëndit një rol të rëndësishëm 
loste dhe përhapja e doktrinave të ndryshme misti- 
ke nëpërmjet misionarve të ardhur nga jasht ven- 
dit, të cilët ndërtuan së pari në qytete dhe më vonë 
fshatrave teqe dhe faltore. Teqet përbëheshin edhe 
nga konaqet e banimit. Ato që kanë arritur deri në 
ditët tona janë relativisht të reja për shkak të ma- 
terialit të përdorur, që nuk i ka qëndruar kohës. 

Ndër to vlen të përmëndet Teqja e Halvetive nc 
qytetin e Beratit (fig. 15), pjesë e një kompleksi të 
përbërë nga xhamia Mbret, ambientet e banimit 
dhe Teqja e Sheh Qerimit. Ndërtesa që i takon fun- 
dit të shek. XVIII, dëshmon për një aktivitet ndër- 
timor të nivelit të lartë në Berat, punë e ndërtuesë- 
ve, të cilëve iu takojnë edhe sarajet e Pashait. nga 
të cilat ruhen porta, pjesa të ndërtuara me gurë 
nga selamllëku, e mjaft ndërtimet të tjera. Teqja e 
cila dikur vazhdonte me ndërtime të tjera në anën 
lindore, i paraqitet vizitorit, me fasadat jugore dhe 
perëndimore, punë e dorës së parës në aspektin 
ndërtimor dhe arkitektural. Teqja ka sallën e falje- 
ve në qendër të kompozimit, në anën jugore një 
ambient varrimi, dhe një portik në anën perëndi- 
more. Salla e faljeve ngrihet mbi këto, duke e bërë 
të duket më të madhe ndërtesën. Ajo është katrore 
nga j'ugu dhe ka nga ana lindoi'e e veriore maiilin 
në formën e një ballkoni tefk i cili dilet nga jashtë 



me një palë shkallë të pjerrta, brënda portikut. Traj- 
timi i brëndëshërn i sallës së faljeve është mjaft i 
pasur. Ajo ka mjaft të përbashkëta me banesat dhe 
ndërtimet e tjera të kohës. Tavanet janë të punu- 
ara me dru të gdnëndur dhe pikturuar, po kështu 
ballkoni i mafilit dhe pjesë të mureve. Ndërsa salla 
e varreve është trajtuar varfër. Portiku i ngritur 
nga toka mbi një bazament, kufizohet nga veriu me 
mur ndërsa nga perëndimi e jugu me një arkad rabi 
kollona. Pesë harqe janë nga perëndimi, një nga 
jugu. Nga këto në dy të anës bëhet kalimi në sallën 
e lutjeve e mafilin si dhe në sallon me varret. 

Në anën e jashtme, muret janë punuar me gurë 
të gdhëndur dhe të skuadruar, që koha iu ka dhënë 
një ton mjaft të ngrohtë. Prej guri janë dhe kolionat, 
harqet dhe parmakët që ndaj:në hajatin nga ambi- 
enti i jashtëm. Me hark janë dhe dritaret > jasht- 
me, dy radhë në murin jugor dhe një radhë në pje- 
sën e sipërme të mafilit. 

Megjithëse e vogël nga përmasat ajo është ndër- 
tuar me mjeshtëri. Volumet e saja janë te ekuili- 
bruara e të qeta. Në harmoni të plotti janë hap.jet, 
dritë hijet dhe trajtimi i pjesëve të veçanta. Këto 
të fundit nuk janë lënë jasht vëmëndjes, kështu 
p.sh. trajtimi mjaft i kujdesshëm i hyrjes kryesore, 
i dritareve, i harqeve e deri i parmakëve e kornizave 
në formë dhëmbë sharre prej guri. Po kështu me 
interes është edhe lidhja e saj me ndërtesat pranë, 
vendosja tërësore e tyre para qendrës, në përpu- 
thje me organizimin urbanistik të Beratit të kohës. 

Një tip tjetër ndërtimesh janë tyrbet.. varret mo- 
numentale te njerëzve të shquar religjoz apo laik. 
Ato u ndërtuan pranë faltoreve, në varreza apo dhe 
në vende të veçanta. Për nga formulimi arkitektural 
dhe ndërtimi i tyre ato mund të ndahen në tyrbe të 
hapura dhe të mbyllura. 

Nga tyrbet më të vjetra që ruhen janë ajo në 
Poloskë të Korçës ndërtuar me muret me teknikën 
e kluasonazhit dhe që duhet ti takojë fundit të shek. 
XV — fillimit të shek. XVI, si dhe tyrbja e nuses 
në Mullet të Tiranës ndërtuar dhe ajo me kluaso- 
nazh gjate shek, XVI. 

Një tyrbe mjaft interesante ështe ajo e Kapllan 
Pashës në qendër të Tiranës (fillimi shek. XIX). (fig. 
16). Ajo është ndërtuar me gurë të gdhëndur, ka në 
plan formën tetëfaqëshe dhe përbëhet nga një ar- 
kad mbi kollona që mbështetet mbi një bazament të 
ulët. Kollonat janë guri njëcopëshe mbi bazamente 
guri d*he me kapitele me dekor bimor në sipërfaq''. 
Muri mbi arkad mbaron i rrafshët me një korniz 
dhe sot nuk ka çati mbi të, por mund ta ketë pasur 
më pare. Tyrbja shquhet, edhe pse e vogël, për ele- 
gancën e arkadës dhe punimin e detajeve. 



— 353 — 



Ndërtimet e kultit mysliman me përhapjen e ty- 
re gati në tërë territorin e vendit tonë përbëjnë një 
fenomen arkitektural me rëndësi. Nga ndërtime të 
cilat në fillim takohen në qendrat ku ishte reale 
prezenca e pushtuesit, me fillimin e islamizimit në 
shkallë të gjerë të vendit, shekujt XVII-XVIII; kë- 
to ndërtohen gati kudo, duke u bërë një element ka- 
rakteristik në fizionominë arkitekturale e urbanisti- 
ke të çdo qendre të banuar. 

Gjatë shekujve XVI-XVII, xhamit bëhen objek- 
te përcaktuese në ndërtimin e qendrave të qytete- 
ve. Ato ndërtoheshin në pjesën më aktive të tyre, 
pranë tregut dhe ndertimeve të tjera publike të ve- 
çanta, ose në komplekse arkitekturale me objektet e 
mësipërme apo dhe ndërtime të tjera kulti (Berat, 
Delvinë, Gjirokastër, Elbasan), madje me kohë dhe 
me shtimin e tyre, brënda qendrës së qytetit ndër- 
tohen edhe mjaft xKami të tjera (Berat, Elbasan, 
Tiranë). Pamë gjithashtu se në të gjitha qytetet kra- 
has xhamive të mëdha, ndërtohen të tjera, modeste 
për nga përmasat dhe trajtimi arkitektural sidomos 
mesxhidet, kryesisht në lagjet e ndryshme të qytetit 
tc banuar nga popullsia e besimit mysliman. 

Edhe në fshatrat ndërtohen xhami të cilat janë të 
thjeshta, të vogla dhe pa pretendime arkitekturale. 
Janë të rralla rastet kur në qendra të vogla ndërto- 
hen xhami me vlera të vecanta. Rasti i xhamisë së 
Allajbegisë përbën një përjashtim. 

Si pamë në parashtrimin e ndërtimeve më të rën- 
dësishme, modelet për ndërtimin e xhamive të para 
u morën nga prototipe të ndërtuara në Turqi, të ci- 
lat u prunë nga pushtuesit dhe u ndërluan nga vën- 
dasit, për deri sa besimi dhe kultura e tijë nuk bënin 
pjesë në sferën e ideologjisë së popullsisë vëndase, 
as dhe njiheshin nga mjeshtrat vëndës ndërtimet 
turke. Me kohë në repertorin arkitektural të këtyre 
shekujve (XVI-XIX), ndërtimet e kultit mysliman 
zënë një vënd të rëndësishëm në tërësin e ndërti- 
nveve të kohës, duke krijuar një fizionomi të tyren 
vëndase dhe me tipologji të fiksuar. Ndjekja e saj 
në kohë mbi bazën e monumenteve të ruajtura dhe 
burimeve të kohës, na bënë të njohim me një sferë 
të rëndësishme të ndërtjmeve të vendit tonë. 

Si pamë xhamit e vendit tonë grupoheshin në ato 
me kupolë dhe ato të tipit sallë e mbuluar me çali 
druri e tjegulla. Në aspektin kronologjik rezultojnë 
S3 së pari me një herë me pushtimin janë përdorur 
këto të dytat për lehtesinë e ndërtimit (Shkodër, 
Krujë, Berat, Elbasan, Kaninë), duke transformuar 
mjaft raste (Shkodër, Lezhë, Durrës) dhe kisha në 
xhami. Me stabilizimin e gjendjes, filloj të ndërto- 
hen ndërtime të rëndësishme, mjaft prej të cilav? 
ruhen dhe sot. Më të vjetra ndër to i takojnë pikë- 



risht tipit me sallë mbuluar me çati druri {Elbasan, 
Berat), ndërsa e para xhami me kupolë na rezulton 
të jetë xhamia e Mirahorit në Korçë (1496). Këto si 
dhe xhami të tjera që i takojnë periudhës së sundi- 
mit të Bajazitit të II (1431-1512) tregojnë si rëndë- 
sinë që i kushtonte pushtuesi otoman islamizimit të 
vendit si mjet për nënshtrimin e popullsisë, islami- 
zim që nuk ndroi karakterin kombëtar, ashtu që fi- 
llon në këtë kohë mëkëmbja ekonomike e vendit, 
çka shoqërohet me shtimin e popullsisë së qyt^teve. 
shtimin e ritmeve të islamizimit të saj dhe rritjen e 
faltoreve dhe ndërtimeve të tjera të kultit. 
Mc këto shembuj të vjetër fillon një rrugë 
• të, duke qenë në çdo rast zgjedhja e tipit në mvar- 
tësi të kërkesave dhe mundësive të porositësit nga 
njera anë dhe aftësive të ndërtuesve nga ana 
Me interes është njohja e porositësve të ndërtimeve 
të kultit që hedhin dritë në kështjcllim e proble- 
meve të mësipërme. Kështu ndërtimet e shek. XV 
dhe ato të fillimit të shek. XVI tregojnë qartë rën- 
dësinë e veçantë të pushtuesit për islamizmiin e qy- 
teteve, kusht i domosdoshëm për sigurinë e garni- 
zoneve ushtarake. çka tregon se rezistenca e shqi- 
ptarëve ishte gjithnjë e gjallë. Lidhja e shumicës 
së ndërtimeve të kesaj periudhe me emrat e sullta- 
nëve nuk duhet quajtur rastisëse apo lavdithurëse 
për padishahun, por dëshmi e preokupimit të madh 
të Portës për qetësinë në tokat shqiptare. 

Një grup tjetër jo të vogël porositësish përbëjnë 
sundimtarët vëndas ose <me origjinë vëndase (Iliaz 
Mirahoori, Izgurhu, AbdiH-ahman PashanëPeqin etj.). 
emrat e të cilëve ruhen ne emërtimin e faltoreve. 
Po kështu janë esnafet dlhe bashkësitë fetare ato 
që ndërtojnë të tjera faltore. 

Me interes të veçantë ështe studimi i teknikës së 
ndërtimit të mureve dhe strukturave në këto godina. 
Së pari vrejmë se në faltoret e para (fundi shek. XV 
dhe shekulli XVI) përdoren teknika dhe elementë të 
njohur nga ndërtuesit tanë nga arkitektura e she- 
kujve XI-XV; si kupolat dhe qemeret, kornizat dhë- 
mbë sharre, harqet e shkallëzuar nëpër dritaref e 
mbi të gjitha teknika e ndërtimit me gurë e tulla të 
mureve të jashtëm, që ndërkohë u përdor rrallë në 
Turqi. Këto hasen si në qytetet (Korcë, Elbasan. 
Vlorë, Durrës), ashtu edhe në fshatra (Allajbegi) çka 
taregon se teknika arkitekturale e deriatëherëshm 
vazhdonte të ruhej nga ndërtuesit vëndas, duke ju 
përshtatur kërkesave dhe nivelit te ri të ndërtime- 
ve. Me kohë mjaft prej këtyre elementeve lihen më- 
njanë si kluasonazhi për tu zëvëndësuar, shek. XVII- 
shek. XlX, nga teknika e zakonshme e murit me 
lurë, që, në ndërtimet e rëndësishme përdoret ^j- 



— 354 — 



thnjë 1 gdhëndur e skuadruar (Shkodër, Berat, Ti- 
ranë, Peqin). 

Ndër elementët strukturalë që futen me këto 
ndërtime janë harqet e mprehtë e në formë fund 
lundre, trompat parabolike në qoshe për kalimin nga 
plani kuadratik në atë rrethor të kupolës, stalakti- 
tet pranë trompave dhe në mihrabet. Përdorimi har- 
qeve të mësipërm sihenjë dalluese e arkitekurës 
turko-osmane, në portikët e xhamive të para. në 
në dritare e dyer, është një element formal e jo për- 
caktues, që me kohë (fundi shek. XVIII), zëvëndë- 
sohet me harkun rrethor, i cili ndorkohë përdorej 
gjerësisht në arkitekturën popullore dhe në ndërti- 
met e kultit të krishter. Përsa i përket elementeve 
strukturalë si harqet dhe kupolat, përdorimi i tyre 
krahas ndërtimeve të kultit, në fortifikime, banjo, 
ndërtime inxhinjerike, kisha, banesa, etj. tregon se 
kemi mjeshtra të përhershëm vëndas që i përdorin 
dhe në faltoret. Deri më sot nuk kemi të dhëna për 
mjeshtrat popullorë që krijuan dhe ndërtuan këto 
vepra. Dimë se këto ishin të organizuara në atelje 
dhe në esnafe e në disa raste të drejtuar nga arkite- 
ktë të mirfilltë dhe agai i ndertimeve (Berat, Shko- 
dër, Elbasan, Vlorë, Gjirokastër). Dimë gjithashtu se 
në Berat ka patur çezma të ndërtuara nga arkitekt 
Kasemi, në Elbasan 40 të til)a nga Sadefqar Meh- 
meti dhe se në Vlorë ka ndërtuar bastionin brënda 
kalasë Sinani. 

Në drejtim te vlerave arkitekturale në mjaft as- 
pekte kemi një ndryshim cilësor me periudhën pa- 
rardhëse, rezuitat si i përdorimit tjë ngë tipologjie të 
re në aspektin vëllimor e planimetrik, ashtu i karak- 
terit të veçantë arkitektural të saj. Duhet thenë gji- 
thashtu se me kohë në mjaft aspekte, këto ndërtime 
afrohen me ndërtimjet vëndase me më tepër ele- 
mentë nga tradita arkitekturale e deri atehershme. 
Kështu n^a arMtektura turko-osmane u morën ato 
tipe dhe ato elementë që patën afrim më të madhe 
rae arkitekturën e ndërtimeve vëndëse, duke qene 
shtrirja me territorin e vëndit në mvartësi të shka- 
llës së islamizmit, ndërsa niveU ndëtimeve gjLthnjë 
rezultat i niveht të përgjithshem ekonomiko-shoqë- 
ror. 

Në aspektin tipologjik xhamit u ndërtuan sipas dy 
grupeT.'e të mëdha, Ato të tipit me çati druri që në 
periudhën e parë patën një ndërtim të brëndëshëm 
dhe të jashtem afër arkitektuës popullore,' duke që- 
në në xhamitë e mëdha (Berat, Elbasa'n, Gjirokastër) 
kolomet e këndshme të kushtëzuara nga nevojat 
struikturale dhe jo nga kë'rkesat hapsinore. Sidomos 
xhamit e vogla dhe mesxhidet u dalluan nga bane- 
sat vetëm nga minaret dhe portikët. Xhamit e tipit 
kolonat e brëndëshme t<ë kushtëzuara nga nevojat 



strukturale dhe jo nga kërkesa hapsinore. Sidomos 
menteve të veçantë arkitek omkë. Kjo përkujdesje 
sallë unik me kupol, që me shembuUin e pare ^or- 
çë), u ndërtuan sipas shembujve të vjetër të arki- 
tekturës turko-osmane, Ishin këto shembuj dhe për 
më tepër xhamia e Mirahorit që shërbyen si prototi- 
pe për xhamitë e tjera të cilat formuan në vija të 
përgjithshme një sërë tipare që duhen konsideruar 
traditë. 

Ti tilla janë vëllimi i pergjithshëm i kubit nga ana 
e jashtme me çatitë e ulura trekëncfeshe në qoshet; 
tamburet e ulta si vijim i faqeve të jashme të kubit; 
prezenca e portikut si dhe vendosja në tre radhë e 
dritareve nga të cilat të poshtmet di"ej tkëndëshe. Për- 
sa i përket ndërtimit të jashtëm kemi dallime për 
prezencën e nj^ kornize të drejtë në faqet e mureve 
dhe ngushtimin e lehtë të pjesës së sipërme (Korçë, 
Vlorë, Rusaj); prezencën e tamburit të mirfilltë 
(Shkodër); ngushtimin e lehtë të pjeses së tamburit 
(Tiranë, Kavajë, Allajbegi) si dhe përfundimin me 
komizë horizontale të min-eve (Peqin, Shkodër). 

Elementë të tjerë arkitekturalë që i përmbahen 
nje zgjidihje të përafërt në vendin tonë janë drita- 
ret, portat, trompat një qoshet, mimbaret, mihrabet, 
etj. 

Në anën e jashtme një rol lozin_edhe minaret, 
elementë fcarakteristikë jo vetem të xhamisë por 
edhe i qyteteve të mesjetes së vonë, Ato janë të lira 
nga organizimi i brëndshëm (shkalla funksionale) 
dne duken si të krijuara m,ë përpara e te' vëna pranë 
xhamisë. Mjaft prej tyre shquhen për linjën ele- 
gante dhe lidhje me të tërën (Mirahori, e Plumbit 
Berat, Vlorë, Tiranë). Element mie vlerë i tyre janë 
kalimi nga bazamenti për në trupin e minares si dhe 
kazani. Këto janë të trajtuara sipas shijes dhe for- 
mave karakteristike të kohes, duke mos perjashtuar 
këtu dhe përsëritjen m# vonë të tyre. Minaret janë 
kudo në anën e djathtë (përjashto xhamin e Xuqe 
Berat) dhe kanë pergjithësisht nga një minare. Vlen 
të përmëndet xhamia e vjetër në Përmet, minarja e 
trashë e së cilës ka dy kazane. 

Me interes në xhamit dhe ndërtimjet e tjera të 
kultit është trajtimi dekorativ, Si vërejtëm dhe më 
lartë xhamit e vendit tonë i shmangen monokromisë 
së xhamive turko-osmane në fillim nëpërmjet klua- 
sonazhit e pastaj nëpe'rmjet pikturës dhe dritë hijes 
së hajateve, duke ju përmbajtur një veçorije të ar- 
kitektLurës sonë — vleresimit tië pamjes së jashtme. 
Pra, trajtimi i jashtem ipërmbohet traditës, vlerë- 
simit të sajë si në aspektin e formave ashtu edhe të 
ngjyrës, linjë e cila me kohë vjen duke u zhvilluar, 
çka vërehet po të shohim rrugën nga xhamia e Mi- 
rahorit tek xhamia e Haxhi Ethem Beut në Tiranë. 



— 355 



Kur flitet për dekorin duhet permëndur dhe gdhën- 
dja e giirit sidomos gjat shekujve XVIII-XIX në dy- 
er, dritare, mihrabe, kapitele. Kapitelet në fillim 
janë të thjeshtë, por më vonë përdoret së' tepërmi 
dekori bimor që i mvjshet vëllimit të kapitelit (Ti- 
ranë, Shkoder, Peqin). Veç tyre në Tiranë e Peqin 
hasim dhe vendosjen e guriëve të gdhëndur me dekor 
bimorë shënjë e dëshires për të gjallëruar faqet e 
rrafshta me gurë. 

Brëndësia trajtohet me shumë dritë, shpesh e pik- 
turuar vetëm në kupolën ose në gjithë muret, në 
mihrabin si dhe me dritare me xhama shumë ngjy- 
rëshe. Hapsira e hrëndëshme është statike, unike që 
përftohet me një herë dhe pasqyrohet tërësisht në 
anën e jashtme nga ndërtimi vëllimor. 



Përsa i përket elementëve të veçante si mimbaret, 
mihrabet, mafilet, ata janë sipas skemave dhe for- 
mave tradicionale të arkitektures myslimane. Për to 
mjeshtrat popullorë kanë treguar përkujdesje të ve- 
çantë nëpërmjet përdorimit të gdhëndjeve në gurë 
e dru, pikturës si dhe përmasave e proporcionave, 

Gati të gjitha xhamitë e vendit tonë kanë portik. 
Format e para janë si të xhamisë së Mirahorit, sipas 
skemave të xhamive të Slambollit, Gjatë shekullit 

të XVII me sa duket hiqet dorë prej atyre me struk- 
turë guri për të kaluar në struktura të drunjta me 
përmasa gjithënjë më te mëdha sidomos gjatë she- 
kujve XVIII-XIX (Kavajë, Berat, Tirane). 



— 356 — 



PLAN I METRIA 




Pig. 1 

XHAMIA MBRET 

ELBASAN 







2 4 &m. 






— 357 — 



XHAMIA E BEQAREVE 
BEEAT 



" 



Fig. 2 



Fig. 3 




MINARE E X HAMiS E MBRET 



--•^E^ 



[ 1 " 
t 1 


■ 




V 

II 

. i 

'rl 
It 

1 i 











FLANIMETRlA 







— 358 — 



XHAMIA E MIRAHORIT 
KORÇE 



PL AN tMETRIA 





F/G.4 



*.«&? 



XHAMIA E PLUMBIT 



Fl&5 




1 ? 3 4 Sm. 

1 l ii -t-n 







— 359 — 



I 



Fig. 6 



f* :1 




XHAMIA E MURADIES 
VLOKË 



k *mi.$ 






PLANIMETRIA 




O 

* —* — li 



/0 



=!==* 



— 360 — 




Fig- 1 



XHAMIA E NAZIRESHTES 
ELBASAN 



PRErje a*a 





FIANI METRI A 



' 1 4m. 

1 i i a 



— 361 — 



Fig. 8 



XHAMIA E PAZARIT 




— 362 — 



XHAMIA E ALLAJBEGISË - BURIM 

PESHKOPI 



^LANIMETRIA 





Fig. 9 



XHAMIA E GJIN ALEKSIT - KUSANJ 

DELVINË-SARANDE 



FLANIMETRIA 



F/e 10 





w ■ 



., ■% -*■■'■ 



— 363 — 



Fig. II 



XHAMIA E PLUMBIT -S-fa&tXei 




P L A N I M E T R I A 







364 — 



Fig. 11 




PRERJE GJATSORE 






— 365 — 



Fig. 12 

XHAMIA E ETHEM BEUT 
TIRANE 



f «— 









PLANIMETRIA 



I 
Fig. 13 



p m 




XHAMIA NE QYTETIN E PEQINIT 



PLANIME TRIA 







XHAMIA NE QYTETIN E KAVAJES 



— 367 — 




TEQJA E XHELVETIVE 

BERAT 



FiG.fi> 





— 368 — 
ARKITEKTURA E KULTIT TË KRISHTERË 
(Gjatë shekujve XVI-XIX) 



Pushtimi otoman shënoi mbylljen e një periudhe të 
gjatë arkitektonike me tiparet e veta specifike në gji- 
ninë e ndërtimeve të kultit. Veprimtaria e gjerë 
ndërtimore e kësaj periudhe si dhe niveli i lartë që 
pati kjo arkitekturë në vëndiii tonë, rrënjosën një 
traditë shumë të fortë, e cila, porsa gjeti rastin e 
volitshëm, mundi të rilindë. Kështu që duke filluar 
nga gjysma e dytë e shek. XVI e deri në fillim të 
shekullit XIX ngrihen ndërtime të shumta të kul- 
tit të krlshterë, një numur i konsiderueshëm prej 
të eiiëve është ruajtur deri në ditët tona në Shqi- 
përinë e Jugut dhe të Mesme. 

Në arkitekturën e kultit tp ke'saj periudhe janë 
trashëguar mjaft principe figurative dhe konstruk- 
tive të arkiktekturës së periudhës së mëparshme. 
Por megjithatë kjo arkitekturë nuk mund të konsi- 
derohet kurrësesi si vazhdim ose si zhvillim i më- 
tejshëm i arkitekturës së periudhës para pushtimit 
otoman. Në këtë periudhe kemi një interpretim më 
të lirë të tipave dhe formave, një përpunim dhe 
zbatim të tyre gjithnjë në përputhje me rrethanat 
e reja ekonomiko-shoqërore të krijuara. Ndërtimet 
e kësaj periudhe ndjekin një rrugë të tyre të zhvi- 
Ilimit, duke arritur shpesh herë në konceptime ar- 
kitektonike të veçanta. Ndryshimet ndërmjet ndër- 
timeve të periudhës pasbizantine me ato të periu- 
dhës, së mëparshme vihen re së pari në trajtimin e 
jashtëm, në fermulimin arkitektomik, në dekora- 
eion dhe në teknikë ndërtimi. Këto ndryshime 
shtyhen edhe në ndarjen dhe proporcioinet e brend- 
shme, Në strukturat konstruktive, ndonëse janë 
përdorur po ato elementë të njohur, si harqe, qe- 
merë e kupola, kombinimi i tyre ka dhënë s : steme 
konstruktivë specifikë për ketë periudhë. Kemi të 
bëjmë pra me një periudhë bë vecantë arkitektoni- 
ke, e njohur me emër arkitektura pasbizantine, e 
cila, si çdo periudhë tjetër, ka fillLmet e veta, arrit- 
jet më të përsosura dhe më së fundi rënien e saj. 

Fillimet e kësaj periudhe arkitektonike i takojnë 
shek. XVt, kur në vendin tonë rifillojnë të ngrihen 
faltore të krishtere. të cilat janë të vogla dhe të 
thjeshta, Krahas tyre rindërtohen d ; sa kisha të vje- 
tra të rrënuara, siç i'anë kisha e Shën Kollit në 
fshatin Shelcan të Elbasanit (1554). Shën Kolli në 
Kurjan të Fierit (1570), Shën Mëria e Vllahernës 
në kalanë e Beratit {15'/ 8), eti Më tej, duke filluar 
nga gjvsma e dytë e shek. XVI duket një rritje sa- 
sijore dhe cilësore në ndërthnin e kishave, shohim 



të zbatohen tipe dhe konceptime arkitektonike e 
konstruktjive më të zhvilluara. Kjo veprimtari ndër- 
timore arrin pikën e saj më te lartë ne mesin e 
shek. XVIII. Mbas kësaj fiillon një rënie e krijim- 
tarisë ai'kitektonike në këtë gjini, saqë, duke fillu- 
ar nga fundi i shek. XVIII, nuk ndihet më preoku- 
pimi i mjeshtërve për krijime tipesh dhe shpreh- 
jesh të reja arkitektonike e konstruktive. 

Megjithë larminë e tipeve te përdorur, shtrirjen 
e madhe territoriale dhe kohore, ndërtimet e pe- 
riudhës pasbizantine mund të gnipohen në tre gru- 
pe të mëdhenj, në bazë të kompozimit planime'Lrik 
e vëllimor dhe ndërtimlt struktural, të cilat kanë 
luajtur një rol themeltar në formulimin e brend- 
shëm e të jashtëm të ndërtesës. Ndonëse ky gru- 
pim nuk përputhet gjithnjë me shtresëzunin kohor 
dhe ndarjen kiahinore, ky grupim si dhe renditja 
e monumenteve të ruajtur nga më të thjeshtat de- 
ri në ato më të ndërlikuarat, do të ndihmojnë për 
të njohur rrugën që ndoqi zhvillimi i ndërtimit në 
këtë penudhë, si dhe do të pasqyrojë më mirë 
kushtet të cilat lejuan ndërtimin e tipeve të cak- 
tuara në krahina ose vende tjë caktuara, Sipas kri- 
tereve të mësipërme kishat pasbizantine të vendit 
tonë mund të ndahen: 

I. — Kisha njënefëshe. 

II, — Kisha me struktuirë në formë kryqi me 
kupolë. 

III. — Bazilika, 



I KISHAT NJËNEFËSHE 

r 

Ky është tipi më i thjeshte, me pëonasa të vogla, 
Kisha të këtij jjrupi u ndërtuan që në periudhën e 
parë pas pushtimit otoman. Në varësi të mbulesës 
dallojmë disa nëngrupe kryesore: 

Kisha me mbulesë druri (fig. 1). Këto Uoj ndër- 
timesh u ndërtuan në periudhën e parë dhe në për- 
gjithësi aty ku pushteti otoman ishte i fortë. Por 
duke qenë ndërtime mjaft të thjebhta, ato vazhdu- 
an të ndërtohen në çdo kohë dhe kudo. 

Kishat e këtij, nëngrupi janië të ndërtuara me mu- 
re guri të lidhur me llaç gëlqere ose me baltë, e të 
mbuluara me çati të thjeshtë druri, me dy kullime, 
Mbnlesa bëhej sipas rastit me tjegulla ose me rasa 
guri. Zakonisht kanë një absidë rrethore ose me tri 
faqe të nxjerrë jashtë murit lindor. Në përgjithë- 



— 369 — 



si janë të zhveshura nga përpunim i dekorativ në" 
muret e jashtme. Ato kanë permasa te vogla dhe 
shpesh shoqërohen me hajate, të cilat janë ndërtuar 
në një kohë me kishën, ose më vonë. 

Ndonëse nuk dallohen nga vlera arkitektonike, 
mjaft prej tyre ruajnë vlera të mëdha të pikturës 
që veshin faqet e farendshme të mureve, ndër te ci- 
lat mund të përmendim kis'hën e Shën Kollit np 
Shelcan (para 1554), Shën e Premten n,ë Valsh 
(1554), Shën Kollin në Valsh (1604) në rrethin e El- 
basanit, Shën Thanasin në Peeë^l525), Shën Gjer- 
gjin në Leshnicë të Sipërme (1525) në rrethin e Sa- 
randës, Shën Mitrin në FoMçan (1526), Shpn Sotirin 
në Tremisht (1560), në rrethin e Gjirokastrës, Shëh 
Mitrin (1607) dhe Shëin Kosandinim dhe Elenën 
(1644) në Kala të Beratit, e mjaft të tjera. 

Kisha të mbuluara me qemer cilindrik (fi<*. 2). Në 
këtië nëngrup bëjnë pjesë ato kisha njënefeshe, të 
cilat mbulohen me qemer cilindrik me formuese lin- 
dje-perëndim. Karakteristikë tjetër e përbashkët 
për këto ndërtime janë pilastrat në muret giatësore 
të lidhura me harqe, te' cilat e ndërpresin tërthora- 
zi qemerin gjatësor, duke luajtur rolin e brinjëve 
të qëndrueshmerisë të këtij qemeri. Në ndërtime të 
këtij nëngrupi mund të numrojmë kishën e Shën 
Anës në Derviçan (shek. XVI), të Shën Dëlliut në 
Jorgucat (1586) në rrethin e Gjirokastrës, kishat e 
Shën Kollit në Dhrovjan (shek. XVI), të Shën Më- 
risë në Pecë (shek. XVII) të rrethit t@ Sarandës 
_etj. 

Kisha e Shën Anës — Derviçan është e ndërtuar 
mbi fshatin Derviçani, në një terren të pjerrët shkëm- 
bor, në afërsi të rrenojave të fshatit të dikurshëm 
të Derviçanit. Kisha ka hyrje nga ana perëndimore. 
Ambienti i altarit ndahet me një ikonostas prej gu- 
ri, ndërsa absida e vogël rrethore del në murin lin- 
dor. 

Përpunimi i konstruksiondt inë ketë kishë është 
më i arritur në krahasim me kishat e tjera të këtij 
nëngrupi dhe këtu duket më qartë lidhja me tipet 
e vjetër bizantinë. Pilastrat lidhen me harqe në të 
dy drejtimet, duke krijuar një sdstem nikesh të har- 
kuara në muret gjatësore. Në këtë mënyrë, ndërsa 
harqet tëYthorë_sbërbejnë si brinjë ^ëndrueshmërie 
të qemerit, sistemi i harqeve në muret gjatëstre 
krijon një mbështetje më të sigurtë të tij. F«shtë 
naosi ka një «qimiter» (vend varrosje) i cili për 
shkak të terrenit ë pjerët, është i ndërtuar vetëm 
në 2/3 e gjatësisë s# kishës. Qimiteri është p«thuaj- 
se katror në plan, me një kollonë në mesin e saj, e 
cila ka krijuar featër berthama katrore, Çifti lmd«r 
i këtyre bërthamave është mbuluar me kalota sfe- 
riike, ndërsa ai perëndimoni me qemerë cilindrikë. 



Masa në formë paralelopipedi e kishës e mbështe- 
tur pjesërisht në shkëmb, e pjesërisht mbi xokolin 
që krijon muratura e qimiterit, mbulohet nga çatia 
dyujse. Nga jashtë ndonese është e varfër në pep- 
punimin dekorativ, rëndesi i është kushtuar propor- 
cionit, duke theksuar së tepërmi ngritjen në lartësi. 
Për këtë ndihmojnë dhe shkallëzimi i mureve gja- 
tësorë, të cilat japin përshtypjen e nje ndërtimi pi- 
ramidal, absida e ngushtë dhe e gjatë në murin lin- 
dor, si dhe rrënja e theksuar e terrenit nga ana Iin- 
dore. E gjithë kisha e ndërtuar me gurë, e mbuluar 
me plloça guri, e mbeshtetur në shkëmb, harmoni- 
zohet me terenin rrethues të zhveshur dhe duket 
sikur është pjesë e ti j.^ 

Të një faze më të përparuar janë kishat e Shën 
Triadhës në Kardhikaq pranë Delvinës 3he naosi i 
kishës së Manasbirit të Shpërfytyrimit në Çatishtë 
të Gjirokastrës. Këtu trajtimi i hapësirës së brend- 
shme dhe kompozimi volumor i jashtërh janë më të 
pasur. Qemeri gjatesor ndërpritet nie pjesën qën- 
drore nga një qemer tjetër që shkon në drejtimin 
tërthor. Ky qemer i dyte është i ngritur më lart, 
gjë që pasqyrohet dhe në volumin e jashtëm. Çatia 
dy ujse që mbulon qemerin tërthor është më e lar- 
të se pjesa tjetër e çatisë dhe ë ndërpret atë, ndër- 
sa në faqet veriore dhe jugore del në formën e fron- 
toneve trapezoidale. Në Shën Triadhën e Kardhi- 
kaqit ruhen ndërtimi me pilastra i mureve gjatëso- 
re dhe sistemi i hairqeve tërthore që lidhin ato. 
Ndërsa brendësia e naosit të kishës së Cati>hti'S 
eshtë më e pastër dhe mlbulohet nga dy qemeret që 
kryqëzohen në nivele të ndryshme. Nga ana tjetër 
ajo ruan ndëriimin e kishave të manasfmeve me tri 
absida. 

Kishat e tipit sallë me kupele. (fig. S). rtisha » 
këtij nëngrupi i bashkon principi i njëjtë kompozi- 
cional, i cili konsiston në dallimin e një bërthame 
qendrore katrore të mbuluar me kupolë. Në muret 
gjatësore dalin pilastra të cilat Hdhen në të dy drej- 
timet me harqe, duke formuar në këtë menyrë kat- 
rorin nën kuspole. Formën më të_thiështë planime- 
trike e takoimë në narteksin e kishës^së Çatis^tës, 
ku. dalin katër pilastra në qoshet. të lidhura me har- 
qe për të formuar katrorin nën kupolë. Më tej ki- 
shat marrin një formp më të zgiatur në plan. duke 
u formuar në këtë mënyrë dhe dy hapësira të tjera 
në anën lindore dhe perendimore. Keto hap^sira za- 
konisht mbulohen me qemere cilindrike (Shën Më- 
ria Vithkuq, Sbën Gipr.si'i në Demë të Sarandës, 
Shën Kolli në Dhivri të Sarandes). Por ka raste, siç 
është ai i Shen Mërisë në Bqrmash të Kolofjjës, kui 
hapësira perëndimore mbulohet edhe aio me kaln>të 
sferike, por më e vogël se ajo qendrorja. Me fcali- 



— 370 — 



mim e kohes në këtjë kishë janë shtuar dhe tri haipë- 
sira të tjera, të cilat si ndërtim përsëritin dy të pa- 
rat, d.m.th. krijojnë tri berthama më vehte katrore 
të mbuluara me kupola. 

Ndryshim nga skema e mësipërme bëhet në ki- 
shën e Shën Mëhillit në Shales te Kolonjës ku sho- 
him bashkimin e dy bërthamave identike në naos. 

Në çdo rast hapësira lindore e ambientit të alta- 
rit, zakonisht më e vogël, është e mbuluar me qe- 
mer cilindrik. 

Përsa i përket zhvillimit hapësinor, në këtë nën- 
|rup dallohen ndërtimet, bërthama qendrore e të ci- 
lave mbulohet me kalota sferike dhe si rrjedhim 
nuk shfaqet në pamjet e jashtme (Sh'ën Mëria e 
Vithkuqit, Shën Mërja e Barmashit, Shën Mëhilli i 
Shalsit) dhe ato ne të cilat kupola e bërthamës qen- 
drore është e ngritur nëpërmjet një tamburi të lar- 
të (Shën Kolli Dhivër. Shën Gjergji Demë). Nga kë- 
to të fundit, në Shën Kollin e Dhivrit bërihama qën- 
drore kjijohet nga dy qemeret oiTindrike në lindje 
dhe perëndim dhe nga dy absidat e larta në veri 
dhe jugë. 

Shën Mëria në Vithkuq, Është një nga shembujt 
më përfaqësues të këtij nëngrupi. Në plan ka një 
formë paksa të zgjatur. Dy çifte pilastrash me mu- 
ret gjatësore, të lidhur në te dy drejtimet me har- 
qe, krijojnë tre hapësira, ndër të cilat ajo qendrorja 
e mbuluar me kalotë sferike zotëron mbi dy të tje- 
rat. Hapësira perëndimore mbulohet me qemer të 
kryqëzuar ndërsa aio lindorja, e cila është mjaft e 
ngushtë, ka për mbulesë një qemer me prerje 1/4 
e rrethit. Hapësira e vogël e këtij ambienti rritet 
deri diku nga dalja e absidës rrethore në murin lin- 
dor. 

Kisha është mjaft e errët, ' ndriçohet vetëm nga 
nië frengji në murin jugor, si dhe nga dyert kur ja- 
në të hapura. Nga ana jugore eshfë shtruar një ha- 
jat me shtylla druri, ndërsa nga ana perëndimore 
një ambient që lot rolin e narteksit. 

Nga jashtë kisha ka marrë një formë të zgjatur, 
e mbuluar me çati, e ci'la ka një prerje nga faqja 
lindore, duke e kthyer atë në çati mc tre fcullime 
uji. Muratura prej guri është e punuar pastër, me- 
gjithatë mungon dekoracioni. Dallim hsn absida rre- 
thore e nxjerrë, punimit të së cilët i është kushtuar 
kujdes i veçantë. Ajo është e ndërtuar me gurë 
çmërsi. me një varg pilastrash__ të cilat kurorëzo- 
hen nga sipër me harqe, duke krijuar në këtë më- 
nyrë një sistem nikesh në formë arkade. 

Kisha e Shën Gjergjit në Demë. Ngrihet mbi një 
kodër të lartë. nga e cilat hapet një pamje e gjerë 
mbi detin Jon dhe liqenin e Butrintit. Ka qenë di- 
kur kisha e një manastiri, por nga ky ruhen vetëm 



rrënojat e disa konak|ëve si dhe muri rrethues i for- 
tifikuar. 

Kjo kishë dallohet për zgjidhen unikale te ruaj- 
tur në vendin tonë të kupolës. Bërthama qendrore e 
krijuar nga dy qemeret ciHndrikë në lindje dhe pe- 
rëndim, si dhe nga dy niket e harkuara në muret 
gjatësore, vjen e mblidhet duke u ngritur në lartë- 
si_. Brenda kësaj bërthame krijohet një bërthamë e 
dytë me harqe që mbës'hteten nl ; kyçet e harqeve 
të bërthamës së parë, më lart një bërthamë e tretë 
dhe kjo e fundit kurarëzohet nga kupola mbi tam- 
bur. Sipas shkallëzimit të bërthamave bËhet dhe 
shkallëzimi i tamburit. Një ndërtim i tillë i ka dhë- 
në hapësirës së brendëshme njo sens dinamik që 
dëshmon njëkohës'sht dhe per shkathtësinë dhe 
njohuritë konsti-uktive të mjeshtrave tanë. 

II — KISHAT ME STRUKTURË NË FORME 
KRYQI ME KUPOLË MBI KATËR MBESHTETJE 
TË LIRA 

Mon'amentet e ketij grupi janë më të zhvilluara 
si në aspektin struktural ashtu dhe në atë atkitck- 
tonik. Pergjithësisht kisha të këtij tiipi i takojmë në 
manastiret e Shqipërisë së Jugut, të ndërtuara qp 
ne gjysmën e dytë të shek, XVI. 

Me gjithë dallimet që kanë këto nd,ërtime me ato 
të periudhës para pushtimit otoman, principi në 
kompozimiin planimetrik dhe në atë të strukturave 
të brendshme është mjaft i ngjashëm. Ëdhe në ndër- 
timet e kësaj periudhe katër kollona të Tra, mbi të 
cilat kalon një sistem harqesh e qemeresh, krijojnë 
bërthamën qendrore të kurorëzuar me kupolë, z> 
konisht mbi një tambur to lartë, që ndihmon në 
theksimin vertikal të hapesirës së brendshëme. Për- 
vec këtij theksimi në ndërtimet e këtij grupi ndihet 
prania e një aksi gjatësor që duket në ndërtimin e 
brendshëm, kL|_krahët lindor dhe perëndimor janë 
më të zgjatinr, dhe që dallohet nië tepër në trajtimin 
e jashtfëm. Strukturat e brendshme mik shfaqen të 
gjitha në çati, ndërsa mbulesa dyujse u jep atyre 
pamjen e një bazilike me kupolë, me transept (nef 
tërthor), ose pa atë. 

Përpunimi i jashtëm është i thjeshtë, elementet 
dekorative jane mjaft të kttrsyer. 

Kishat këtij giTJpi kanë tiparet themelore të pëT- 
bashkëta, por me gjithë atë mund të dallohen nën- 
grupe që ndryshojnë nga njëri tjetri nga disa tipare 
specifike. 

Kishat me një apsidë (fig. 4). Shembujt më karak- 
teristikë janë kishae Manastrit të Shën Mërisë Dri- 
anos në Zervat (1569,) kisha e Manastrit të Shën Qi- 
riakut dhe Julitës në Dhuvjan (1588) në rrethin e 



— 371 



Gjirokastrës, kisha e Manasfcrit të Shën Mërisë në 
Kameno (1580), kisha e Manastrit t£ Shën Mërisë në 
Krorëz (1672) në rrethin e Sarandës, Kiisha e Manas- 
tirit të Shën Triadhëis ne fshatin Pepel të Gjirokas- 
trës (1750), etj. _ 

Pianimetria e këtyre kishave është në formë ka- 
tërkëndjëshi të zgjatur në drejtimin lindje-perëndim, 
me një ose tre apsida që dalin në faqen lindore dhe 
narteKsi në anën perëndimore. Strukturën qëndrore, 
dmth katër kollonat e iira në qendër ku ngrihet ku- 
pola d'he katër qemeret e krahëve anësore i kanp të 
njëjtë. ZgjicThja e mbulesave të ambienteve këndore 
është e ndryshme. Ato mbulohen me qemere cilin- 
diike që hapen ndaj nefave anësore (Zervat) ose 
ndaj nefit qendror. Nuk janë të ralla rastet kur am- 
bientet këndore mbulohen me kalota sferike (Dhu- 
vjan, Kameno). Ndërtimi i nartekseve është përgji- 
thësisht i njëjtë, me, një qemer qëndror dhe dy anë- 
sorë që hapen ndaj të parit. 

Nga kompozimi planimetrik, kisha e Dhuvjanit, 
është më e zhvilluar dhe të kujton kishat e tipit të 
përbërë të periudhës së mëparshme. Ajo ka në anën 
lindore një çift suplementar kollonash, ku ndahet 
ambienti i altarit, duke e lënë të lirë të giithë pjesën 
qendrore. Edhe nga kompozimi volumor kishat e kë- 
tij nëngrUpi dallohen nga njëra tjetra. Kështu p.sh. 
në kishën e Kamenos dhe të Pepelit kupola nuk 
ngrihet mbi tambure. Në Krorëz, të gjitha strukturat 
e brendes'hme mbuiohen nga çati ciyujse mbi të oi- 
lën ngrihet tamburi. Ndersa në kishat e Zervatit dhe 
Dhuvjanit. kra'hët vëriorë dhe jugonë janë të da- 
llueshme dhe nga jashtë, duke dalë sf dy volume më 
vehte dhe duke ndërprerë çatitë dyujse të kishës. 

Kishat trekonkëshc (fig. 5). Karakteristikë e ndër- 
timeve të këtij nëngruipi është prania e absidave në 
anët veriore dhe jugore, përveç absidës lindore, me 
të cilat përfundojnë krahët e kryqit arkitektonik. 
Ashtu sikundër ndërtimet e nëngrupit të parë, edhe 
kishat e këtij nëngrupi kanë boshtin lindje-perën- 
dim më të zgjatur, çatinë dyuise, të ndërprerë ose jo 
nga transepti dhe në qendër ngrihet kupola mbi një 
tambur cilindrik ose shumëfaqesh. Por në dalJim me 
të parat, ku nuk kemi zgjidhije të njëjtë të struktu- 
rave, në këto kisha vërehet një skemë më e unifiku- 
ar dhe një përpjekje për një lidhje hapësinore ndër- 
mjet pjesëve. Keshtu ambientet këndorë nuk janë të 
kufizuara me harqe në drejtimin gjatësor. Ato mbu- 
lohen përgijlthësiht me qemere cuindrike që hapen 
ndaj nefit qendror. Gjithashtu absidat veriore e j'u- 
gore në daljen e tyre tej muireve perimetralë, i zma- 
dhojnë hapësirat e ngushta të krahëve të këtyre fa- 
qeve. Në këtë mënyrë hapësLra e brendëshme bëhet 
më e rrjedhshme dhe e pandërprerë. Nuk mungojinë 



në këtë nëngrup kishat me planimetri më Çë përbërë 
si p.sh. kisha e Manastrit të Shën Prodhomit në Vos- 
kopojë (1632) me dy pilastra suplementare në anën 
lindore, duke krijuar nfe hapësirë të veçantë pprpara 
absidës. 

Kisha të tjera përfaqësuese ë këtij nëngrupi mund 
të përmendim kishën e Manastirit të Shfaidëlliut 
në Stegopull (1624), të Manastirit _të Shën Mërisë në 
Koshovicë (1669), të rrethit të Gjirokastrës, të Ma- 
nasiirit bë Shën Mërisë në Kakome (1672) pranë Sa- 
randës, etj. 

Kisha e Manastirit te Ungjillizimit në Vanishtë 
(1582). Është një nga shembujt më të arritur të këtij 
tipi ndërtimesh. Këtu i është kushtuar kujdes si 
proporcionimit të brendshëm, në plan dhe hapësirë, 
gje që pasqyrohet dhe me ndërtimin e jashtem, ash- 
tu edhe në përpunimin dekorativ të elementëve më 
kxyesore. 

Ndërtesa e kishës është qendra kompozicionale e 
një kompleksi t|ë tërë ndërtimesh të Manastirit, i cili 
është ndërtuar mbi fshatin Vanishtë. Kisha përbëhet 
prej naosit, narteksit dhe një ambienti shtesë në pe- 
rëndim. Naosi është i tipit np formë kryqi me kupo- 
lë. Ne qendër ngrihen 4 kollona dhe mbi to kryqëzo- 
hen qemerët cilindrikë, duke krijuar katrorin qen- 
dror, ku ngrihet kupoda mbi një tambur të lartë. Kra- 
hët verior dhe jugor janë të ngushte, por hapësira e 
tyre zmadhohet nga hapesirat e absidave që dalin 
tej këtyre faqeve. Boshti lindje-perandim më i gja- 
të i vetë naosit, sidhe narteksi e ambienti shtesë 
në anën perëndimore, i kanë dhënë ndërtesës pam- 
jen e një katërkëndëshi të zgjatur në plan. Pikë- 
risht në këtë bosht janë vendosur hyrjet në nar- 
teks dhe nëperrrtjet narteksit në nefin qendrbr të 
naosit. Në këtë mënyrë ky bosht percakton lëviz- 
jan kryesore dhe në përputhje me këtë është bërë 
ndërtimi i strukturave. Mbuiesat gjatë këtij drejti- 
mi kanë formuese lindje-perëndim, ndërsa qeme- 
ret e pjeseve tp tjera, të ambienteve këndorë, nefit 
tërthor dhe të narteksit, hapen ndaj drejtimit kry- 
esor të lëvizjes. Përveç këtij boshti gjatësor në for- 
mulimin e ndërtesës ështe i pranishëm dhe një 
bosht tjetër vertikal. Lartiësia e mbulesave cilin- 
drike të krahëve të kryqit arkitektonik ështe mjaft 
e madhe, për të dhënë mundësinë e boshtit verti- 
kal nën kupolë të konkurojë boshtin horizontal, pa 
prishur ekuilibrin e _ir»p»rcionimit në lartësi të 
_»jesëve të ndryshme të ferendisë së ndërteses. 

Në ndryshim me proporcionimin e brendshëm, 
nga jashtë kisha ka një formë të zgjatur, meqënëse 
jo të gjitha strukturat e brend|ëshme shfaqen në 
çati, Ato mbulohen nga një çati dyujse, e cila ndër- 
pritet nga mbulesat e nefit tërthor, duke formuar 



372 — 



në pamjet veriore dhe jugore dy frontone trapezoi- 
dale, I vetmi element vertikal është tamburi që 
ngrihet në ndërprerjen e çatisë gjatësore me çatitë 
tërthore të krahëve veiiorë dhe jugorë, 

Muratura është punuar pastër dhe thjeshtë prej 
guri. Një kujdes më i madh i është kushtuar për- 
punimit t£ disa elementeve, kornizave, absidave 
dhe tamburit. Absida lindore është trefaqeshe me 
nike të harkuara nga sipër, ndërsa ato veriore dhe 
jugore janë rrethore dhe përmbajnë një varg ni- 
kesh të ngushta e të gjata, të harkuara nga sipër. 
Më i pasur nc ; elemente dekorativë është tamburi 
tetëfaqësh, ku çdo faqe është e përpunuar me nike 
të shkallëzuara, në formën e haiqeve perspektive, 
të cilat jo vetëm që theksojnë ngritjen e tij në lar- 
tësi, por i japin më tepër plasticitet dhe në dukje 
e lehtësojnë atë. Për eiekt dekorativ ndërluesit ka- 
në kombinuar në muraturën e tamburit gurin dhe 
tullën, duke e përdorur këtë të fundit në harqet e 
nikeve dhe du'ke krijuar në intervale të caktuara 
breza horizontalë. 



III — NDERTIMET BAZIHKALE 

Prirjet për zgjatje t)ë boshtdt gjatësor, për një li- 
dhje hapsinore të ambtenteve në brendësi të ndër- 
tesës dhe për një trajrim të pamjes se jashtme, vë- 
rehen edhe në grupet e mësipërme, Por këto prirje 
gjejnë shprehj'en e vet më të plotë në ndërtimet 
bazilikale, _të cilat hasen në variante të shumë- 
llojta në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut, duke 
filluar nga gjysma e dytë e shek. XVII e gjatë gji- 
thë shek, XVIII, deri në fillim të shek. XIX. Një 
numur i konsiderueshëm i këtyre kishave shquhen 
për përmasat e mëdha dhe për kërkesat në trajti- 
min arkitektonik të tyre. Kisha të tilla janë kate- 
drale qytetesh qendra peshkopatash, kisha në fsh'a- 
tra të mëdhenj, e një pjesë kisha manastiresh. 

Karakterstikë per këtë grup ësfrtë edhe parapël- 
qimi për variante të calktuara në krahina te ndry- 
shme, gjë që mund të ishte dhe emërtim varianti. 
Por, duke iu përmbajtur kritereve të caktuara, 
mund të dallojmë nëngrupet e mëposhtëme: 

Bazilikat me kupolë (fig. 6). Numri më i madh se 
katër i kollonave të ndërtimeve të këtiji nëngrupi 
jep një bosht të ndijshëm gjatësor dhe një ndarje 
të qartë me tre nefe, nga të cilat, ai qëndrori është 
më i lartë dhe më i gjerë se dy anësorët. Karakte- 
ristikë e përhashkët për këto .nidp-rtime «shtë kupola 
mbj një tambur të lartë, që ngrihet në nefin qen- 
dror. Përgiithësisht nefi qendror mbulohet me qe- 
mer cilindrik me formuese lindje-jperëndim. Në di- 



sa kisha, siç është ajo e Shën Mërisë në Vrahogo- 
ranxi (1622) dhe e Shën Thanasit në Poliçan të rre- 
thit te Gjirokastrës, mbulesat e nefeve anesorë, që 
realizohen me qemere me seksion çerek rrethi të 
pandërprerë gjatë gjithë gjatësisë së nefeve, si dhe 
mbulesa me qemer cihndrik që ndërpritet vetëm 
nga kupola, u japin këtyre Mshave një formë mjaft 
të qartë bazilikale, si nga strnkturat e brendëshme, 
ashtu dhe nga forma e jashtme. Por jo gjithnjë 
strukturat e brendëshme kanë ndërtim tipik bazili- 
kal. Kështu p.sh. në kishat e Shën e Premtes në 
Lukove të Sarandës dhe të Manastirit të Nivanit 
(1704) të Gjirokastrës, mjbi kollonat kalojnë harqe 
në drejtim tërthor, që i lidhin ato me njëra tjetrën 
dhe me muret gjatësore. Në këtë mënyrë këto har- 
qe e ndërpresin qemerin e nefit qendror dhe lozin 
rolin e brinjëve të qëndrueshmerisë të këtij qeme- 
ri, ndërsa në nefet anësore ndermjet harqeve ngri- 
hen qemere cilindrike të cilat hapen drejt nefit 
qendror. 

Në ndryshim me këto, në k:shën e Shën Mëhillit 
në Mingul të Gjirokastrës, sistemi me harqe mbi 
kolona në të dy drejtimeft ka krijuar nga nefet 
anësore bërthama të vogla që mbulohen me kalota 
sferike. 

Bazilikat me mbulesë nje sistern qcmcrësh e 
kalotash sferike (fig. 7). Në monumentet e këtij 
nëngrupi janë realizuar arritjet më me vlerë arki- 
tektonike- dhe konstruktive të arkitekturës pasbi- 
zantine në vëndin tonë. Ndërtime të tilla takohen 
kryesisht në zonën e Korçes. 

Kriteret e dalllimit të pjesëve të veçanta të bren- 
oisë së ndërtesës ndërmjet kolonave dhe mureve 
amësore, që vihen re në disa kisha të nëngrupit të 
parë, këtu shtyhen më tej, duke na dhënë një sis- 
tem mjaft ë larmishëm mbulese. Nga ana tipologji- 
ke si hallkë kalimi nga ndërtimet e nëngrupit të 
parë në ndërtimet e këtij nëngrupi mund të na shër- 
beiinë kisha e Shën Mëhillit në Vithkuq të Korçës 
(1682). Në këtë monument vërehet se kollonat që 
ndai nefet lidhen me një sistem harqesh në të dy 
drejtimet ndërmjet tyre dhe me muret anësore, du- 
ke kri.iuar në këtë mënyrë një numur të madh bër- 
thamash. Por këtu nefi qëndror vazhdon të ketë 
një mbulesë me qemer cilindrik me formuese lin- 
4]"e-perëndim me brinjë qëndrueshmërie, me për- 
jashtim të hapësires më perëndimore. Në këtë she- 
mbull shohim të shfaqet dhe një nef tërthor, me 
gjerësi sa ai qendrori dhe në ndërprerjen e tyre kri- 
johet theksimi kryesor i tërë kompozimit. nië bër- 
thame hapësinore e mbuluar me një kalotë sfe- 
rike. Të gjitha bërthamat e krijuara në nefet anë- 
Gore mbulohen me kalota të vogla sferike. Hapësira 



— 373 — 



më perëndimore e nefit qendror, në drejtim të hyr- 
tim të hyrjes kryesore për në kishë e ka qemerin 
me formuese veri-jugë, në përshtatje me hyrjen 
dhe levizjen brenda ndërtesës. 

Ky lloj kompozimi shtyhet më tej dhe merr for- 
ma të shumëliojshme në bazilikat e mëdha të Vos- 
kopojës, Shën Mëria (1712), Shën Kolli (1721), Shën 
Mëhilii (1722), Shën Thanasi (1724), në Mshën e 
Shën Gjergjit n,ë Shipckë të Korçës, në katedralen 
e Shën Mëiisë në Kala të Beratit (1797), në Shën 
Mërine e Sopikut të Gjirokastrës, etj. 

Në këto bazilika nuk kemi më bërthania të ve- 
çuara, por grupim të tyre, ku në çdo gruphn kemi 
nga një theksim kompozicional të pavarur, që arri- 
het nëpërmjet përmasave dhe mbulesës me kupolë. 
Në kishat e Voskopojes dhe në atë të Beratit të 
krijohet përshtypje se kemi ndërthurjesn e dy bër- 
thamave në formë kryqi me kupolë, që krijohet nga 
secili grupim, ndërsa në kishën e Sopikut dy kupo- 
la të mëdha në nefin qendror shoqërohen sejcila 
nga katër kalota të vogla sferike në nefet anësore. 

Të kompozuara në këtë mënyrë këto kisha shqu- 
hen për një sens hapësiror të brendësisë, për një 
hapësirë më unike, ku megjithë ndonjë ndryshim 
të vogël ne përmasat e grupimeve, asnjëra nga to 
nuk mbizotëron mbi tjetrën. 

Por kio hapësirë e brendëshme kaq dinamike 
fshihet nga jashtë nga çatija e gjerë dyujse, saqë të 
krijohet përshtypja se kemi të bëjmë me kisha të 
thjeshta. Gjithashtu kuota e ulët e dyshemesë së 
kishës, nën nivelin e terrenit, ka bërë që jo e gji- 
thë lartësa e brendshme të shfaqet në pamjen e 
jashtme. 

Megjithatë ndërtuesit nëpërmjet përdorimit të 
portikëve, nartekseve dhe përpunimit dekorativ të 
absidave e portikëve, janë përpjekur për të bërë 
një hap cilësor përpara në trajtimin arkitektonik të 
jashtëm. 

Kisha e Shën Kollit në Voskopoje. Është një nga 
monumentet më me vlerë që kenii trashëguar nga 
e kaluara në qei^drën e fuqishme ekonomike e kul- 
turore të Voskopojas dhe në përgjithësi në krejt 
vendin tonë. Muret e brendëshme janë veshur me 
piktura të punuara nga kryemjeshtri i shek. XVIII 
David Selenica, me vlera shumë të mëdha artisti- 
ke, ndërsa portiku i saj është pikturuar nga velle- 
zërit Korçarë Kostandini dhe Athanas Zografi. 

Kisha përbëhet nga naosi, një portik ose hajat 
në anën jugore dhe narteksi i bashkëngjitur në 
anën perëndimore. Në hyrje ngjitur me portikun, 
në një kohë të vonë është ndërtuar një kambanore 
e Iartë. 

Portiku ëshijë trajtuar me një sërë kolonash prej 



guri në ballë, që mbajnë një harkadë në drejtimin 
gjatësor. Kolonat lidhen gjthashtu me harqe me 
murin jugor të kishës, duke krijuar disa bërthama 
katrore të mbuluara mie kalota sferike. Nga por- 
tiku ose hajati zbret me disa kërribë shkaUë në naos 
dhe vetëm atëhere ndjen madhështinë e hapësirës 
së brendëshme. 

Kisha ka formë mjaft të zgjatur në plan me për- 
masa rreth H x 21 m dhe me lartëisi maksimale S 
m ku ngrihen dy rrjesh'ta kolonash me nga pesë 
kolona secila, që e ndajnë ndertesën në 3 nefe. Ko- 
lonat janë grupuar katër e katër, për të formuar 
bërthamat me strukturë në formë kryqi, te nder- 
thurur me njëra tjetrën. Sejcila bërthamë ka pjesën 
qendrore të mbuluar me kupolë, ndërfia mbulesat e 
tiera janë të shumëllojshme, qemerë cilindrikë, qe- 
merë të kryqëzuar, kalota sferike. etj. Në këtë më- 
nyrë hapësira e brendëshme niedh hrshëm I) ja një- 
ra bërthamë në tjetrën dhe shpërndahet frialë gji- 
thë gjatësisë së kishës, pa arritur të grumbuilohet e 
të ngjishet në një vend të vetëm. Çifti lindor i ko- 
lonave ka prerje katrore dhe ndan ambientin e al- 
tarit, i cili përfimdon me absidën. e madhe të nxje- 
rrë jashtë, Kisha ndriçohet nga dritare të hapura 
në muret veriore dhe jugorë. 

Naosi komunikon me narteksin në anën perëndi- 
more. Narteksi ka në plan formë trapezi, me një 
rrjesht kblonash në mes dhe është mbuluar me një 
sistem qemerësh cihndrikë, ndermjet një rjeti har- 
qesh në të dy drejtimet. 

Ndonëse kompozimi volumor i jashtëm eshte i 
thjeshtë, kisha mbuiohet me një çati të gjerë dyuj- 
she, teknikës së ndërtimit dhe trajtimit dekorativ 
L është kushtuar kujdes i veçanbë. Aftësia e mjesh- 
trave në ndërtimin e sistemeve ië kurbëzuara, shfa- 
qet dhe në punimin e rregullt e të pastër të mura- 
turës së gurit të lidhur me llaç gëlqere. Një përpu- 
nim mjeshtëror ka sidomos absida me një varg pi- 
lastrash të skalitura hollë, që kurorëzohen nga si- 
për me harqe, duke krijuar nike të sheshta. Një rip 
dekorativ i punuar me tulla të vendosura në formë 
kurriz peshku dhe korniza e hollë përfundojnë nga 
lart muraturën e absidës. Në dalhm me faqet e tje- 
ra, ku ndihet ftohtësia e muraturës se gurtë, për- 
punimi i pamjes jugore me portikun është më i 
ngrohtë, gjë që arrihet nëpërmjet përmasave të vo- 
gla dhe përdorimit me shumicë te tullës për qëlli- 
me dekorative. 

Bazilikat me tavan të rafshët (fig. 8). Ndërtimet 
e këtij nëngrupi jane gjithashtu mjaft të përhapu- 
ra gjatë gjysmës se dytë të shek. XVIII dhe në fi- 
Ilim të shek. XIX. Numrin më të madh të tyre e 
ndeshim në Myzeqe. Si përfaqsueset më tipike të 



— 374 — 



të fcëtij nengrupi mund të' rendisim kishën e Sh,ën 
Ilisë në Voskopojë (1751) kjshën e Manastirit të 
Anteiicës (1730), Shën Gjergjin e Libofshës (1776), 
Shën Thanasin në Karavaista (1778), Sh,ën Kollin në 
Krutjen e Sipërme (1811), në Myzeqe, si 3ne Shën 
Spiridhonin në Vuno. 

Brendësia e këtyre ndërtesave ndahet në dy rrje- 
shta kolonash prej guri ose ' druri me tre nef a. Ndo- 
njëherë kollonat lidhen me harkada gjatësore (Vos- 
kopojë, Karavasta, Vuno). 

Ndonëse kanë përmasa të medha, mbeten mjaft 
tnbrapa monumenteve të nengruplt të dytë, persa 
i përket organizimit të _hapësirës S|e brendshme. 
Gjithçka këtu është thjeshtëzuar dhe trafshuar. Gja- 
Uerisë së lëvizjes së hapësiirës së breadëshme, në- 
pjërmjet sistemeve të kurbëzuar të lartësive, ma- 
dhesive dhe formave të shumëllojshme brenda ndër- 
tesës, i ka zënë vendin statizmi j mbulesave _të raf- 
shta te nefeve. Këte thjeshtezim mjeshtrit' janë 
munduar të kompensojnë nëpërmjet përpunimit de- 
korativ të tavaneve. 

Megjithatë nuk kanë munguar përpjekjet për një 
dallim ndërmjet pjesëve të ndryshme të brendësh- 
me. Në kishën e Shën Ilisë të Voskopojës dhe në 
kjshën e Karavastase, nefi qendror më i gjerë ngri- 
het mbi nivelin e nefave anësorë dhe ndriçohet nga 
dritare të hapura mbi çatitë e tyre. Një kompozim 
i tillë është i dukshëm dhe nga jashtë, ku dallohet 
pjesa qendfore e mbuluar me çati dyujse nga dy 
pjesët anosore më të ulta të mbuluara me çati një- 
ujse. 



Siç shihet nga materiali i cLhënë grupimi i mësi- 
pëmr ka vlerë jo vetëm tipologjike, por edhe koho- 
re. 

Duke ndjekur karakteristikat e cdo grupi e të 
nëngrupi vërehet një përpunim i vazhdueshëm i 
komceptimit hapësinor. Fillohet me kompozime të 
Vhjeshta e përmasa të vogla dhe graduaEsht, kom- 
pozime të thjeshta e përmasa fë vogla dhe gradua- 
lisht, kompozimi qoftë planimetrik, qoftë volumor 
e struktural bëhet më i pasur e i shumëllojtë, deri 
sa arrin kuhnin e vet në bazilikat e shek. XVIII, 
Shumëllojshniëria e zgjidhjeve planimetrike e kon- 
struktive, ndryshimet që duken në kishat e të njëj- 
tit grup, madje të te njëjtit nëngrup, dëshmojnë për 
një përpjekje të mjeshtërve për të gjetur mënyra 
të reja të shprehjes arkitektonike dhe të individua- 
litetit tp tyre. 

Por në gjithë këto larmi tipesh, një ide e për- 



bashkët, ku më e dukëshme, e ku më pak e dukë- 
slune, i bastokon të gjitha zgjidhjet, Kjo është para- 
pëlqimi për një bosht të zgjatur horizontal, edhe 
aty kru është i pranishëm thekshni vertikal. Është 
në radhë të parë ky koncept kompozicinal që i da- 
llon ndërtimet e kësaj periudhe nga ato të periu- 
dhës sp mëparshme, ndonëse si tipe kanë qënë të 
njohur nga arkitektura bizantine. Keshtu p.sh. në 
kishat e tipit sallë me kupolë bërthama qendrore 
jo gjithnjë mbulohet me fcupolë mbi tambur dhe 
ajo shoqërohet nga hapësira të tjera në lindje e ne 
perëndim. Po kështu në ndërtimet me strukturë në 
formë kryqi me kupolë boshtd tërthor është zvogë- 
luar mjaft në favor të boshtit gjatësor. Kjo prirje 
pasqyrohet dhe ne pamjet e jasihtme. Strukturat e 
brendshme nuk 'shfaqen më pamjet e jashtme, si- 
kundër ishte karakteristike për periudhën e mëpar- 
shme. Në ndryshhn me kishat bizantine, ku, për dy 
tipat që përmendëm, kemi një shkallëzim të volu- 
meve të ndryshme rreth qendrës të ngritur mbi një 
tambur të lartë, e cila mbizotëron mbi volumet e 
tjera, pra një kompozim piramidal, në kishat e pe- 
riudhës në shqyrtim strukturat e brendshme fshi- 
hen nën një veshje bazilikale me çati dyujse, të 
ndërprerë, ose jo nga çatia tërthore e transeptit dhe 
nga tamburi që mban kupolën. 

Ndryshime vërehen dhe në trajtimin dekorativ 
t^ jashtëm. Nëkishat e kësaj periudhe mungon de- 
kori i pasur me tuila në muratura, frontone, kupolë 
etj. Megjithëse nuk mungojnë përpjekjet për për- 
punimin dekora.tiv të jashtëm, ato në përgjithësi 
karakterizohen nga volume të mbyllura, faqe të 
rrafshta dhe hapësirat e pakta 1£ ndriçimit. Këto 
ndryshime duhen lidhur dhe me kushtet e periu- 
dhës kur pushtuesi i huaj ishte intolerant ndaj kë- 
tyre ndërtimeve. Kështu që gjithë aftësia e mjesh- 
tërve u shfaq në ndërtimin e brëndëshëm dhe në 
këtë drejtim ato nuk Imituan në mënyi'ë shabllone 
prototipet e zgjedhura, por mbi bazën e tyre kriju- 
an kompozime të reja. 

Kërkesat për një trajtim dekorativ më të madh 
në anën e jashtëme fillojnë e shtohen gjatë shk. 
■XVIII. Se pari fillon të zbukurohet absida me nike 
të shumta që shkojnë derinë tokë dhe që mbulohen 
mbulohen me harqe të shkallëzuar. Në to fillojnë të 
përdoren dhe tullat si në kornizat dhe harqet ku al- 
ternohen me gurë. Të tilla janë kishat e Myzeqcsë, 
Voskopojës, Dropuhit. Po kështu zbukurohen edhe 
tamburet e kupolave si në Poliçan, Vanishtfë e gjet- 
të. Më tej fillojnë të zbukurohep hajatët nëpërmjet 
përdorimit të mjë dekori mjafF tie pasur prej tu- 
llash, si në Shën Kollin e Voskopojës. Së dyti fillon 



— 375 — 



t£ vlerësohet në tërësi arkitektura e jashtme e kd- 
shave nëpërmjet arkadave plotë hijeshi të hajate- 
ve, lëvizjes së" vëllimeve, vendosjes së boshlLëqeve 
ndaj së tërës, dritë hijes, lidhja me këmbanoret. 
Kjo përkujdesje shikohet sidomos në kishat me ku- 
pol nëpërmjet të sHuhetës mjaft të kërkuar të ku- 
polës mbi tamburin e lartë. 

Një vend më vehte zë këtu kisha e Manastirit të 
Shën Mërisë në Goranxi (1600) e tipit në formë kry- 
qj me kupol me tre apsida (£:g. 9). Format arkitek- 
turale të sajat janë mjaft të goditura, me propor- 
eione të hedhura, të trajtura pastër, gjithshka e le- 
xueshme. Mbi sipërfaqen. e jashtëme syri lëviz nga 
apsida në faqet e mureve e sërish në apsida, nga 
vëllimi krysor në kapelën e lartë. Ky trajtim unik 
e i vJjueshëm i vellimeve në anën e jashtëme për- 
forcohet nga përpunimi i njëjtë i tyre nëpërmjet pi- 
lastrave të holla prej guri të punuar nëpër qoshet 
e absidave shumëfaqëshe dhe që mbulohen nga 
harqe gjysme rrethor të ndërthurur. Më i dëndur 
dhe më pak elegant është ky dekor në tamburin e 
kupolës. Kemi të hëjmë me një ndikim të qartë të 
arkitekturës perëndimore e cila flet për kontakte te 
qarta, Duhet veçse të vërehet se këto ndikime janë 
në trajtimiin e jashtem dekorativ, sepse tërësia si 
në kompozimin planimtrik e vëllimor të brendësisë 
ashtu edhe të anës jashtëme është e njëjte me ki- 
shat e tjera të kësaj periudhe që ndërtohen në ven- 
din toinë. Në vlerësimin arMtektonik të brendesisë 
së këtyre monumenteve, krahas organizjmit plani- 
metrik e vëllimor nje rol mjaft të rëndësishëm lot 
dekoracioni i brendshëm, ku vendin zotërues e ze 
piktura murale dhe punimet në dru. Piktura mura- 
le zë gjithë sipërfaqen e mureve dhe mbulesave të 
kurbuara duke ndihmuar në një perceptim tëre'sor 
të hapësirës së brendshme. Me dru të gdhendur 
janë ndërtuar ikanostaset, amvonet dhe fronet e 
dhespotëve, shumë prej të cilave janë kryevepra 
arti. Jo me pak vlera janë dhe përfundimet që mund 
të nxirren në Iidhje me nivelin e lartë teknik të 
ndërtimeve, duke patur parasysh përdorimln e gje- 
rë dhe të? shumëllojtë t|ë strukturave të kurbëzuara, 
të cilat dëshmojnë për një njohje të thellë të kon- 
struksionit dhe për një siguri dhe shkathtësi n,ë 
zbatimin e tyre. 

Nidërtuesit e tyre zotërojnë mjaft mirë perdori- 
min e qemerëve të tipeve te ndryshme, kësulave 
sferike, kupolave. Ata tregohen mjaft' të aftë në 
vendosjen e përbashkët të tyre për mbulimin e ha- 
pësirave të mëdha. Në këto raste ata të mbeshtetur 
në traditën arrijnë të ekuilibrojnë përbrënda struk- 
tures shtytjet e mëdha të mbulesave të kurbuara, 
pa shtuar vëinmet e mureve dhe numrin e kolona- 



ve. Këto shikohen mjaft mirë në kishat e tipit sa- 
llë me kupole, ato në formë kryqi me kupalë dhe 
bazilikat me kupolë. Duke marë në konsideratë 
shtrirjen teritoriale dhe kohore të arkitekturës pas- 
bazantine vërejmë se në periudha të caktuara ose 
në zona të caktuara duket preferenca për tipe të 
caktuara. Kështu në Myzeqe gjatë sh. XVIII pa- 
rapëlqehen bazilikat me çati druri e përmasave të 
mëdha, ne zonën e Korçës parapëlqehen bazilikat 
me mbulesa qemerësh e kupolash, në krahmën e 
Gjirokastrës kishat në formë kryqi me kupolë, po 
kështu edhe në bregdet. Ndër të tjera kjo shp'jego- 
het edhe me veprimtarinë e ateljeve apo grupeve 
ndtrtuesish, të cilët për periudha të caktuara apo 
dhe breza të tërë veprojnë në krahina të veçanta. 
Por, siç e pamë dhe më Iartë, në të njëjtiën kohë 
nuk mungojnë edhe ndërtime në po këto zcna të 
tipeve të tjerë, ashtu edhe kishat njënefshe që ndër- 
tbhen kudo. Këto fenomene tregojnë për lidhje ak- 
tive të ndërtuesve në krahina të ndryshme dhe për 
lëvizje të tyre brënda vendit. 

Duhet shënuar gjithashtu dhe ndryshimet në as- 
pektin kronologjik. Ndërsa në _p_eriudhën e parë 
kemi kryesislit ndërtime të thjeshta me piërmasa të 
vogla njënefshe apo mbuluar me qemere, më vonë 
kalohet në ndërtime më të mëdha të tipit bazilikal 
apo në formë kryqj me kupol duke shkuar drejt ka- 
rakterit ceremonial që arrin kulmin në shek. XVIII. 
Ky fenomen nga ana e tij dëshmon në rradhë të 
parë për ndryshimin e kushteve historike, ekono- 
mike dhe shoqërore në periudha e krahina të ndry- 
shrne të vendit. 

Duke krahasuar ndërtimet e kësaj periudhe me 
ato të vendeve fqinjë, rezulton se vendi ynë ze një 
vend të rëndësishëm në arkitekturën pasbizantine 
balikanike, përfundim ky me mjaft rëndësi po të 
shikohet lidbur me zhvillimin e arkitekturës popu- 
llore bashkëkohese, përderisa ndërtuesit në më të 
shumtën e rasteve janë_po ata. 



MANASTlfcET 

Përveç kishave, nga kjo periudhë janë ruajtur dhe 
mjaft manastire, kryesisht në Shqipërinë e mesme 
dhe të jugut. Ato janë një tjetër tregues i shfrytë- 
zimit të dyfishtë, shpirtëror e material, të masave 
të gjëra të popullit. Manastiret me kohë arritën 
të grumbullojnë pasuri të mëdha, të shtien në dorë 
toka dhe të vene nën varësinë e tyre jo vetëm fa- 
milje të veçanta, por edhe fshatra të tërë. 

Siç rezulton nga të dhënat historike, mjaft nga 
manastiret e kasaj periudhe janë themeluar që në 



— 376 — 



periudhën paraardhëse, por ndjërtimet që ruhen në 
to i takojnë kohëve më të vona si rezultat i rindër- 
timeve të herëpasherëshme. 

Manastiret janë ngritur fshatrave dhe, sidomos 
në periudhën e pat;ë të pushtimit osman, m,ënjanë 
rrugëve të komunikacionit. Ato ndërtohen në vende 
zotëruese. në pika sa më të mbrojtura, aq dhe pik- 
toreske. Karakteri mbrojtës është një tipar i ma- 
nastireve, i ciia në periudhën e parë ka qënë më i 
theksuar. Ato rrethoheshin me mure te lartë dhe 
paiseshin me frengji, e ndonjëherë_me kulla mbroj- 
tëse. Me kalimin e kohës ky karakter zbutet. 

Ndërtimet që perbëjnë manastiret ndahen në 
ndërtimet e kultit — kisha, ambientet e banimit të 
klerit dhe shërbyesve të manastirit, ambiente për 
fjetje të besimtarëve ose konakët, si dhe ambientet 
ndihmës, ahure për bagëti, qilarë per zahiretë, etj. 
Këto ndërtime formonin një tërësi arkitektonike, 
qendrën e të cilit e zinte Ëisha, Ndërtesat mund te 
mos jenë te njëkohshme. Ato shtohen herë pas here 
me shtimin e fuqisë së manastirit, duke mbartur 
me vete karakteristikat e kohes së ndërtimit, Duke 
mos qenë të kushtëzuara nga kërkesa të kultit, ndër- 
tesat kanë një trajtim arkitektonik më të lirshëm. 
Kompozimi i tyre është i ngjashëm me atë të hane- 
ve dhe të banesave, kategori ndërtimesh me të cilat 
kanë afërsi funksionale. 

Megjithëse koncepti kompozieional i manastireve 
është pak a shumë i njëjtë, ato dallojne ndërmjet ty- 
re nga trajtimi arkitektonik i ndërtesave. Gjithash- 
tu edhe brenda një manastiri takohen ndërtime me 
karaktere të ndryshëm, Megjithatë edhe pse ndry- 
shoai karakteri i ndërtimeve, jan,ë krijuar shpesh an- 
samble, të cilat dallohen për një kompaktësi kom- 
pozicionale ku çdo ndërtim ze një vend të caktuar 
në sajë të funksionit që përmbusn. 

Një nga manastiret që paraqet interes ppr arki- 
tekturën e ndërtimeve të tij është manastiri i Ka- 
komesë në rrethin e Sarandës, i ngritur pranë një 
gjiri mjaft piktoresk të bregdetit te Jonit (fig. 10). 
Manastiri ështe vendosur në një terren të pjerrët, 
që ka kushtëzuar krijimin e disa taracave_ brenda 
oborit. Në mes të oborrit ngrihet kisha, pikturat e 
së cilës datohen të mesit të shek. XVII. Në anën ve- 
riore të kishës janë ndërtuar përballë njëra tjetrës 
dy ndërtesa, konakët dhe një kullë, që i përkasin 
periudhave të ndryshme dhe që ndryshojnë si nga 
karakteri, ashtu dhe trajtimi arkitektonik. 

Konakët janë dykatpshe me planimetri në for- 
mën e shkronjës L, që mbyllin qoshen veriperëndi- 
more të manastirit. Muret veriore dhe jugore shër- 
bejnë në këtë mënyrë dhe si mure rrethues. Nga 



ana e oborrit shtjellohen dy galeri të hapura në të* 
dy katet e konakëve. Galerite janë trajtuar me har- 
kada mbi pilastra në fcatin përdhe, ndërsa harkada 
e sipërme është më e lehtë mbi kollona të vogla që 
ngrihen mbi parapetin e galeris^. Ambientet ,e ba- 
nimit pë katin e siperm janë reshtuar varg njëri 
pas tjetrit, me dyer që deilm në galeri. Në skajin e 
krahut jugor është vendosur dhoma kryesore e ko- 
nakut, e paisur me oxhak dhe e ndriçuar nga dri- 
tare të mëdha. Kati përdhe perdorej kryesisht për 
depo dhe haure. 

Forma e thyer plarjimetrike me harkadën dykatë- 
she që lëviz gjatë gjithë gjatpsisë së ndërtesës, i ka- 
në dhënë asaj një karakter te hapur dhe të lehtë, 
Trajtim krejt të ndryshëm nga konakët ka kulla, e 
cila ngrihet në skajin verilindor të oborrit. Ajo ësh- 
të një nga ndërtimet e para të manastirit, me shu- 
më gjasë e një kohe me ndertimin e kishës, pra e 
mesit të shek. XVII. 

Kulla ka funksione të qarta mbroj'tëse. Ajo ngri- 
het si volum krejt i mbyllur trekatëshe, n,ë të cilin 
hapen vetëm dyert dhe ndonjë dritare e vogël që 
sheh nga oborri. Kati përdhe ka hyrje më vete, 
ndërsa hyrja për në katin e dytë bëhej nëpërmiet 
një ure të lëvizëshme. e cila mbështetej në shesh 
pushimin e blokrut të shkallëve të shkëputur nga 
ndërtesa dhe në prakun e portës. Kati i tretë ndër- 
lidhej me shkal^ë të brendshme. Në mure janë ha- 
pur frengji të shumta. 

Në të njëjtën periudhë në bregdetin e Jonit ndër- 
tohen dhe manastire të tjerë të fortifikuar, relati- 
visht më të vegjël, si Manastiri i Korëzit (af|ër Ka- 
komesë), Manastiri i Shën Gjergjit në tJeme (pranë 
murit barierë në veri te Butrintit), Manastiri i Shën 
Mëri Krimarovës mbi fshatin Piqeras, etj. Nga k,ëto 
manastiri i Krorëzit ruan rrënojat e konakëve me 
çardak të drunjtë, të ndërtuar më 1762. 

Trajtimi i konakëve me galeri të hapura bëhet 
një tipar dallues për një varg manastiresh. Një per- 
faqësues tipik për këtë skemë është Manastri i Ar- 
denicës (fig. 11) në rrethin e Lushnjës. Ai ngrihet 
mbi një kodër zotëruese ndaj fushave përreth. Ndër- 
timet e sotme i takojnë shek. XVIII, kohë e ndër- 
timit ë kisbas. Rreth obprrit .janë kpnakët, të cilat 
shërbejnë si dhe rretHTm i tij, Konakët, me përjash- 
tim të një pjese në krahun verior, janë dy katshe, 
ku si zakonish kaff i përdhe shërben si depo dhe 
ahure, ndërsa sipër tyre janë ndërtuar ambientet e 
banimit. Pjesa e poshtme e konakëve eshtë e ndër- 
tuar me gurë, ndërsa në katin e banuar përdorej dhe 
çatmaja, Të dy katet hapen ndaj oborrit me galeri 
e poshtëme dhe me shtylla druri në ate të sipërmen 
të trajtuara me harkada mbi kollona guri në pjesën 



— 377 — 



Hyrja për në manastir bëhet në anën lindore. 
Pranë hyrjes është ndërtuar një mulh vaji, Si kemi 
parë dhe më sipër në këtë manastir dallohen dhe 
gjurmë të ndërtimeve m,ë të vjetra. 

INë të njëjtën mënyrë janë trajtuar dhe manasti- 
ret e Dhuvjanit, Nivanit etj. Manastiri i Dhuvjanit 
shquhet për një kompozim mjaft të ngjeshur (fig. 
16), Konakët rrethojnë kishën nga perëndimi dhe 
veriu. Ato kanë një harkadë eiegante prej guri në 
katin e poshiëm, mbi të cilen ngrihet e lehtë gale- 
ria e katit të sipërm me shtylla druri në ballë dhe 
testekë që mbajnë zgjatimin e strehës së çatisë. 

Por përveç skemave të tilla, takohen dhe manas- 
tirë, konakët e t^ë cilëve kanë trajta të mbyllura, siç 
është manastiri i sh. Prodhromit në Voskopojë (fig- 
12), ose manastiri mbi fshatin Zervat të Gjirokas- 
trës (fig. 14). Në konakët e manastirit të Voskopojës 
rohn ndërlidhës të ambienteve e lozin korridoret e 
brendshëm. 

Një kujdes bë x r ecantë u kush'tohej përounimit të 
hyrjeve të manastireve. Ato mund të vendoseshin 
drejtpërdrejtë në muret rrethues, siç është në ma- 
nastirin e Demës Çfig. 13), por ka raste kur ato bë- 
heshin pjesë të ndërtesave. Kështu psh hyrja për në 
Manastirin e Zervatit (fig. 14) është e vendosur në 
pjesën qendrore të një godine të lartë. trekatëshe, e 
mbrojtur nga dy krahët e dalë të saj. 

Po kështu në Manastirin e Vanishtës (fig. _J5) 
Kyrja bëhet gjithashtu nëpermjet ndërtesës dhe ësh- 
të e mbrojtur nga një krah i dalë i saj. Në katin e 
sipërm të pjesës së hyrjes ështe* ndërtuar një divan 
i hapur, i cili zgjatet në formë ballkoni mbi portë. 



Nga kjo pikë hapet një pamje mjaft piktoreske e lu- 
ginës së Drinosit. 

Preokupim për manastiret ka qenë dhe furnizimi 
me ujë. Uji siigurohej nga puset ose nga sterat, të 
cilat mblidhnin ujin e shiut me anë të ullukeve nga 
çatitë e ndërtesave. Shpesh sterat trajtohen me për- 
kudjesje nga ana arkitektonilke. Kështu psh stera e 
manastirit të Vanishtës (fig. 15) ësht^ ndërtuar në 
formën e një kulle të lartë. Në pjesën e poshtme 
të ndërtuar me gurë është vendosur stera dhe në 
fimd t,ë saj vendi i marrjes së ujit. Mbi sterë ësh- 
të ngritur një ambient i vqgël me skelet druri. 
Pjesa e përparme e këtaj ambienti del hë formë er- 
keri tej rafshit të muraturës së gurtë dhe është i 
pisur me dy dritare të mëdha. Kjo psntë një pikë 
tjetër e kendshme ndenjeje, krahas çardakut të 
haipur mbi portë. Stera me siluhetën e saj të he- 
dhur, krijon një theksim të goditur vertikal të an- 
samblit të manastirit. 

Të ndërtuara par qëllime të caktuara manastiret 
dallohen për një perkujdesje në trajtimin arkitek- 
tonik e konstruktiv. Por megjithatë ato përmbaj- 
në ndërtime me karakter laik, të ngjashëm nga 
kerkesat funksionale me kategori të rjera ndërti- 
mesh si hanet ose banesat. Ato janë ndërtuar nga 
të njëjtët mjeshtra ndëiiimi. Në këtë vështrim ato 
sjelin të dhëna me rendësi për arkitekturën e kë- 
saj periudhe. Këshfu mund të përmenden kulla e 
manstirit të Kakomesë e shek. XVII, cardaku i 
datuar i manastirit të Krorjëzit, trajrlmin e mjaft 
elementëve dekorativë e konstruktivë etj. 



— 378 — 




POL /ÇAN /Sfi. /W/W) 



Fig. 1 




■BERAT ' f $/)./&$ fimcf/h/ (//%? tfenoj _ i 







LESNN/CS 



BEMr (Sfi.Mtfcr) 



O 1 2 3 4 
I !---(■■ > 1 



— 379 — 





Fig- 1. 



Fig. 2. DERVIÇAN 






Fig. 2; ÇATISTE 



Fig. 2. DERVIÇAN 






— 380 — 



Fig. 2 






DERV/ÇAN 
















Z^ 


8 1 


f T 


1 

] 








°£CA 







DtfHOVJAM 





KAFtDft/KAQ 




ÇAT/sr£ 



O 2 4 £ 



— 381 — 



Fig. 3 



Ij p a ' a a| | n q o ^. 





Wm?«/ç fSh. Mër/aJ 





SrtALeS 





BAftMASV 






024 e 



/5///!//?/ 




DEMA 



— 382 — 






Fig. 3. VITHKUQ (Sh. Mcria) 



Fig. 3. BARMASII 




Fig. 3. DHIVRI 



— 383 — 



Fig. 4 





PEPEL 





KAMEVO 




/> 2 4 e 




KROREZ 




ZERVAT 








DNUVJAN 



— 384 — 




Fig. 4. KAMENO 



Fig. 4. KROREZ 



Bft -*■ 




■ 



Fig. 4. ZERVAT 



Fig. 4. DHUVJAN 



— 335 — 



Fig. 5 





■<] 

- f\ 
n .l 








VAh»SfrT£ 






STEGOPULL 



2 4 £ 




VOSKOPOJ£ fSh Prea/?r a mr) 



386 — 




Fig. 5. VANISI 



■ 
■ 



Fig. 5. VOSKOFOJË (Sh. Prodhromi) 





9 
1 
1 




Fig. 6. VLLAHO GORANXI 



Fig. 6: POLIÇAN 



— 387 — 



Fig. 6 



l:;av_-__t::__._ii 
Ji/V My \i 

1 1 

%M 


L i i _-i _ 

f ^ 

1 . /jt 

[7 \f 





POLIÇAN 






LUKOV6 



VmHOGOHANXl 





NiVAN 




— 388 — 



Fig. 7 



: "_T 



HH 



"~ c m I t .._-_____:jI 



SOPIK 





, BERAT 'fSA Aferrt) 

"Ml II -^ 



voskopoje (ss? fo//,j 




av:.:^a:::;isi'x;;s.;. : ;-^; 



IX 



£1 



:4______ -? e 




y/r/fKuo 



(S/f.A/f/v/tJ 



— 389 — 



Fig. 7 





VOSKOPOJË (Sh. Thanasi) 



I \ VOSKOPOJË (Sh. KoIIij 





VOSKOPOjE (Sh. Kolli) 



VOSKOPOJE 



— 390 — 




Fig. 8 




¥UW 



OBofsh:. 




KARAVASm 





Vo$KQPQJ£ (Sb.J/fb] t 



■0 2 4 ■£■■ 




— 391 — 




/&■ 




*!*#" '^T^^^e&mm-'- ^r^^-^rr^ 



% & 



% 



4k 




Fig. 8 VOSKOPOJË (Sh, Hia) 




■■■■ ■ -mff-- 1 ' | 





Fig. 8 LIBOFSH 



Fig. 9 Goranxi J£ 



i^ 



— 392 — 



Fig. 10 



MANASTtftt t t<AKOMESE 




KULLA- 





PPK 




— 393 — 



Fig. XO 








KONAKE 
MANASTIRI I KAKOMESE Sarandë 





KULLE 



— 394 — 



Fig. 11 




MANASr/ffl / ARDENfCES 








— 395 — 




3 * 



Fig. 12 



MANASTIRI I Sh, PRODHROMIT - Voskopojë 



. 





Fig, 13. MANASTIRI I DEMES - Sarandë Fig. 14. MANASTIRI I ZERVATIT - Gjirokastër 



— 396 





■ 



1 



ms& 





1 






JHb^^..: 






- JMBk*? 


l J 1 





Fig, 15. MANASTIRI I VANISHTES - Gjirokastër 



■ Hkj 




Fig. 16. MANASTIM I DHUVJANlT - Gjirokastër 



— 268 — 



QYTETI SHQIPTAR DHE BANESA GJATË SHEK. XI-XIV 



Megjithë të dhënat relativisht të pakta mbi kara- 
kterin urbanistik të qytetit shqiptar, gjatë shekujve 
XI-XV, dhe veçanërisht të banesës së kësaj periu- 
dhe, prapseprapë duke u bazuar mbi to mund të je- 
pet një karakterizim i përgjithshëm i natyrës së qy- 
tetit dhe tipareve të banesës. 

Qyteti i kësaj periudhe ishte një qendër zejiaro- 

tregëtare, e cila kryen dhe funksionin e tregut për 

krahinat përreth. Ekonomia e mbyllur natyrore, de- 

tyronte banorët e qytetit që të ushtronin pjesërisht 

dhe bujqësinë, kulturat frutosre dhe btegtorinë, siç 

dëshmojnë trojet relativisht tjë gjëra, rreth qyteteve 

të cilat ishin në pronësi të tyre. Ndër qytetet e kësaj 

penudhe një vënd të rëndësishëm zenë ato bregde- 

taret, Shkodra, Durrësi dhe Vlora të cilat kryenin 

tiegëti me viset përtej detit si dhe qyte\et e bregut 

Dalmatin, deri në Venedik. Kjo binte si pasojë dhe 

zhvillimin e mjeteve të lundrimit, të cilat përbënin 

një fushë të rëndësishme në jetën ekonomike të qy - 

teteve. Peshkimi dhe sidomos kriporet, i jepnin të 

ardhura të mëdha qytetit. Diferencimi klasor në 

qytetet e kohës ishte i qatfië, më një anë qëBidronin 

shtresat e pasura (nobilis) me tregëtarët, funksiona- 

rët dhe klerin, ndërsa në anën tjetër shumica e po- 

pullsisë »<populares>* që merrej kryesisht me arti- 

zanat. Të parët quheshin dhe qytetarë (cittadini), 

ndërsa të dytët përgjithësisht artizanë (artesani, 

artiziani). Pasigurija që filloi të shfaqej me dukjen e 

turqve, gjatë fundit të shek. XIV, detyroi mjaft 

fshatarë që të vendosen në qytet, duke krijuar kë- 

shtu dhe një shtresë punëtorësh të thjeshtë. Ndër 

zejtaritë kryesore që ushtroheshin, ishin ato të për- 

punimit të lëkurëve, të endjes së mëndafshit, ar- 

gjendaria, poçeria, të përhapura qene gjithashtu mje- 

shtëritë e kovaçëve, furxhive, kasapëve, këpucarëve 

etj. Aristokratët përveç nëpunësive të larta, kishin 

në dorë edhe tregëtinë. Veçanërisht në Shkodër dhe 

në Durrës u krijua një aristokraci tregëtare e fuqi- 

shme, duke qënë këta qytete ndërmjetës të tregëti- 

së me krahinat e brendtishme të vendit. 

Shkatërrimi i shtetit të Bizantit, pruri pasojë në 
marrëdhëniet ndërmjet qyteteve dhe feudalëve që 
zotëmnin hapës ; rat në kufi me pronat përreth qy- 
teteve. Këta te fundit kërkonin shuma të hollash për 
të siguruar tokat e qytetit. Në anë t.jetër dhe feuda- 
lët kishin në qytete banesa dhe rrallë dhe kulla, siç 
është rasti i Muzakajve në Durrës në shek. e XIV. 

Qyteti shqiptar i kohës është përgjithësisht një 
qendër e fortifikuar, dmth e rrethuar me mure 
mbrojtëse, të cilët janë të paisur me hyrje dhe ku- 



lla. Pasigurua, lidhur sidomos me dyndjet e popuj- 
ve, e theksoi edhe më tepër përkujdesjen për sigu- 
rimin e qendrave qytetare të banuara nga sulmet 
eventuale. Shumica e qytetve të kësaj periudhe, ash- 
tu si përgjithësisht ata mesjetarë, janë vazhdim i 
qyteteve më të lashtë, që lidhen me qendrat e for- 
tifibuara ilire. Kiëta të fundit, siç dihet, ndërtoheshb 
në terrene me mbrojtje të mirë natyrale, me përja- 
shlim të qyteteve bregdetare si Durrësi (fig. 1). Pra 
dhe qytetet mesjetare, vazhdimi i atyre më të la- 
shtë, si dhe ata të ndërtuar gjatë mesjetës, si Gjiro- 
kastra, ngrihen zakonisht, mbi lartësi me mbrojtje 
natyrale, duke u shtrirë kështu përgjithësisht mbi 
terrene të aksidentuara. 

Zhvillimi urbanistik i këtyre qendrave të banu- 
ara qytetare, është kushtëzuar ndijshëm nga forti- 
fikimi me mure rrethues. Praktikisht ky rrethim 
kufizonte qartë truallin brenda të cilit zhvillohej 
qendra e banuar, duke bërë që ekonomia e terrrenit 
të ishte një faktor me rëndësi i dores së parë ne ko- 
mpozimin urbanistik. Pikërisht për këtë arsye ndër- 
timet ishin mjaft fë dendura, dhe shpesh të kompo- 
zuara në formë vargu. Ato përgjithësisht delnin 
drejtpërdrejt në rrugë, oborret, thuajse mungonin 
ose ishin tepër të vegjël. Zgjerimi i qytetit çonte 
shpesh dhe në ndërtime fare pranë, apo dhe mbë- 
shtetur mbi muret rrethues. Ekonomia e terrenit për- 
caktonte dhe mbisundimin e ndërtesave me kat. Në 
pjesën më të mirë të qytetit, zakonisht në zonën më 
të lartë, ndërtonin shtresat e pasura, Qyteti në zhvi- 
llimin e tij nuk paraprihej nga planifikimi. Rrjeti 
rrugor niste nga hyrjet e fortifikimit duke u shpër- 
ndarë në një numër të dëndur rrugësh të ngushta, 
e të përthyera, shtruar me kalldrëm. Shpesh, për të 
fituar sipërfaqe banimi, praktikohej ndërtimi i qe- 
merëve mbi rrugë. Një vënd të rëndësishëm në ndër- 
timet e qytetit, duke spikatur me volumet dhe traj- 
timin arkitektonik, zinin ndërtimet e kultit, të cilat 
ngriheshin në trojet më të mira. Nuk mungonin dhe 
ndërtimet shoqërore si gjelltoret, vende dëfrimi etj. 

Një vënd të rëndësishëm zinin në qytet dhe dy- 
qanet e artizanëve, për të cilët nuk ka të dhëna mbi 
formën dhe menyrën e ndërtimit. Pranë mureve 
mbrojtëse të qyteteve zhvilloheshin dhe pazaret, ku 
popuhsia fshatare e rretheve tregëtonte në shesh të 
hapur produktet e veta, 

Zhvillimi i qytetit mesjetar shqiptar, rritja e nu- 
mrit të banesave, binte si pasojë nevojën e zgjerimit 
të qytetit, i cili filloi të shtrihej përtej mureve rre- 
thues. Fillimi i këtij procesi shumë të rëndësishëm, 



— 269 — 



për të ardhmen e qëndrave të banuara qytetare, i ci- 
li shënon lindjen e qytetit të hapur, nuk dihet me 
saktësi se kur filloi. Sigurisht që kjo dukuri nuk është 
e njëkohëshme për mbarë qytetet shqiptare të kohës 
sepse ajo është e kushtëzuar nga zhvillimi i brend- 
shëm ekonomiko-shoqëror i tyre. Kështu në Berat 
përmendet një lagje jashtë kështjellës (suburbia ca- 
stri Bellogradi) që më 1280, dalja e ndërtimeve nga 
muret rrethuese të kalasë së' Gjirokastrës duhet t'i 
përkasë gjysmës së parë të shek. XIV. M ë i hershëm 
se këto duhet të ketë qënë qyteti i poshtëm mesje- 
tar i Lezhës. Lagjet e jashtme të qyteteve mesjetare 
u quajtën, mbas shek, XV, në mbarë Ballkanin Va- 
rosh (nën kështjellë). Në shumicën e tyre lagjet e 
jashtme ishin të pambrojtura me mure rrethues, por 
nuk mungonin dhe raste kur dhe këto lagje mbro- 
heshin me mure, duke qënë këta të fundit të lidhur 
me muret rrethues të kalasë. 

Lagjct e para jashtë kështjellës, vendoseshin gji- 
thmonë pranë kalasë, e cila në raste rreziqesh stre- 
honte brenda saj dhe banorët e lagjeve të jashtme. 
Vetkuptohet se së pari, jashtë rrethimit u vendosën 
shtresaf e varfëra dhe të mesme të poipullsisë, çka 
presupozon ndërtime të vogla me materiale jo të qën- 
drueshëm. Vendosja e lagjeve të jashtme pranë ka- 
lasë, kushtëzoi dhe vendosjen e tyre në terrene të 
pjerrta shkëmbore, duke ndikuar kështu në formu- 
limin urbanistik të këtyre ansambleve. Me krijimin 
e lagjeve të para, jashtë mureve rrethues filloi pro- 
cesi i rëndësishëm i zgjerimit të qytetit, duke u ven- 
dosur një raport dinamik ndërmjet kalasë dhe Varo- 
shit. Ky raport me kalimin e kohës është në dobi të 
faktorit të dytë, por deri aty nga fundi i shek, XV, 
ende qendra e banuar brenda kalasë mbetet pjesa 
kryesore, për të mos thënë vetë qyteti. 

Qyteti i Shkodrës {fig. 2) paraqet një shembull in- 
teresant të zhvillimit dhe karakterit të qytetit të 
kohës. Rreth kalasë së Rozafatit, qyteti i poshtëm 
lëviz vend disa herë, duke qenë i rrethuar me mu- 
re. Krahas këtyre lagjeve të mbrojtura, kishte dhe 
lagje të hapura si ajo ndërmjet Bunës dhe mureve 
të qytetit, si dhe një përtej Kirit në fushë. 

Lezha, gjithashtu gjatë kësaj periudhe paraqitet 
me dy njësi të veçanta, qytetin e sipërm mbi mal 
dhe Varoshin e fortifikuar ndërmjet qytetit të si- 
përm dhe Brinit. Siç u përmend në Berat përmen- 
det një lagje e jashtme në vitin 1280, siç duket ësh- 
të fjala për ansamblin në perëndim të kalasë. Në 
mesin e shek. XV, lagjet e jashtme të Beratit kanë 
qënë të fortifikuara. Gjirokastra, paraqet shembu- 



llin më tipik të lindjes së një qyteti në mesjetën e 
mesme dhe pikërisht në shek. XIII. Dhe kjo qendër 
e fortifikuar pësoi procesin e lindjes së lagjes së ja- 
shtme, qytetit të hapur, aty rreth gjysmës së parë 
të shek. XIV. 

Proeesi i lindjes së qytetit të jashtëm, pranë qe- 
ndrave të fortifikuara, kishte arritur në prag të shek. 
XV, ku më" shumë e ku më pak një zhvillim të duk- 
shëm. Lufta shqiptaro-turke e shek. XV dhe në për- 
gjithësi rezistenca që i bënë qyietet shqiptar posh- 
timit osman, penguan seriozisht këtë proces të i'ën- 
dësishëm të zhvillimit të tij, i cili rifillon në kushte 
të reja, veçanërisht nga mesi i shek. XVI, me një 
intensitet të dukshëm. 

Ashtu si për qy.etin, madje edhe më ndjeshëm, të 
dhonat për banesën e kësaj periudhe janë tepër të 
mangëta dhe fragmentare, duke mos lejuar të jepet 
një kuadër i saktë i karakterit të saj. 

Për arsyet e dhëna më sipër kuptohet se masa e 
qytetarëve të shtresave të mesme dhe të varfëra 
ndërtonte banesa të thjsshta, megjithëkëtë mbisun- 
donte ndërtimi i banesave me kat si më racionale 
në kushtet e nevojës për ekonomi maksimale të 
trualUt. 

Banesat ndërtoheshin me gurë, me dru apo me 
kombinimin e këtyre dy materialeve. Mbulesa e ty- 
re bëhej me f urde apo dhe kashtë, duke u bërë shpesh 
shkak për zjarre të mëdhenj, Tjegullat përdoreshin 
në godinat e kultit dhe rrallë në ato të shtresave të 
pasura. 

Përvec këtyre të dhëna të pakta burimore, për /e 
krijuar një ide të karakteristikave të bane^ve /të 
kohës ndihmojnë sadopak rrënojat e banesave pra- 
në kalasë së Borshit që duhet t'i përkasin shek. XIV, 
rrënojat e fshatit të Kamenicës që i përkasin shek. 
XIV-XV, si dhe gërmimet në qytetin mesjetar të 
Shurdhahut. Banesat e Shurdhahut, pergjithësisht 
datohen të shek. XI. Planimetria e tyre lexohet qar- 
të. Banesat (fig. 3) janë përgjithësisht dy kthinëshe, 
por ndeshen dhe banesa me një ambient qendror 
ndërmjet tyre. Në disa raste banesa origjinale ka pë- 
suar sntesa të mëvonshme, duke u shtrirë kompozi- 
mi horizontalisht. Të dhënat nuk lejojnë te gjykosh 
prerë në se banesat kanë qënë përdhese apo me kat. 
megjithse shtrimi i tyre me pllaka guri të shtyn të 
mendosh se afo kanë qënë përdhese. Nga elementët 
arkitektonikë ruhen kamare, fragmente hyrjesh dhe 
një hapësirë dritareje. Banesat janë ndërtuar me mur 
guri lidhur me llaç gëlqereje. Gjurmët e suvasë të 
gjetura, tregojnë se ambientet ishin brënda të su- 
vatuara. 



— 270 — 




■ - i r "T1flfii~Mi'tr<"iil'fi" " 'iii'Ti 

Durrësi sipas një gravure të botuar më 153(5} 

Fig. 1 



'<Li< 



&*&i 



'T*'^: 



**£. ..X.V^^' 



> » 



^lfc ife **£!• ^k-.^ V ^i 



A. 



S&iSP^ £i 







4M 

T" ■ | i 'II 

Shkodra sipas një gravure të botuar më 153(5) 
Fig. 2 



BANESE NE KALANE E SHURDHAHUT 





FIQ.3 



— 271 — 



NDËRTIMET E KULTIT TË KRISHTERË 
Ndërtimet e kultit në shek. VII-IX 



Me sulmet sllave të f undif sr^.Vl* fillimit sh. VII 
përfundon një etape në zhvillimiri ekonomiko-sho- 
qëror të Ilirisë me pasoja dhe në fushën e ndërtime- 
ve dhe arkitekturës. Gjurmët e shkatërrimeve dhe 
djegjve janë gjetur ne mjaft ndërtime të kësaj ko- 
he. IHria, pra dhe territori i vendit tonë, erdhi në 
këtë periudhë mbas një lulëzimi që me sa kuptohet 
filloi prej kohës së Anastasit të I e vijon me Justi- 
nianin e I e të tjerët, të gjithë këta perandorë me 
origjinë Ilire. Shekujt që vijojnë janë shekuj në 
mjaft drejtime akoma të erët, janë shekuj në të 
cilët në Ballkan ndodhin tranformime të mëdha et- 
nike, gjatë të cilëve' formohet kombësia arbëreshe, 
shqiptarët e sotëm, që siç dëshmojnë studimet arke- 
ologjike e gjuhësore, janë vijuesit e Ilirëve. 

Për këto shekuj mungojnë edhe të dhënat buri- 
more, çka e vështirëson akoma më tepiir krijimin e 
një kuadri të plotë mbi ndërtimet e kësaj periudhe. 
Të dhënat e zbulimeve arkeologjike për kulturën 
mesjetare të hershme tregojnë qartë vijushmërinë e 
banimit në mjaft qendra të dikurshme të cilat va- 
zhdojnë të jetojnë edhe në këto shekuj, pamvarë- 
sisht nga madhësia e roli i tyre në jetën ekonomike 
e shoqërore. Për krijimin e një ideje të ndërtimeve 
të kësaj periudhe në gjendjen e sotme të zbulimeve 
shërbejnë pak monumente, por që tërthorazi hedhin 
dritë në problemet përkatëse. Me rrënimin e jetës 
ekonomike e shoqërore dhe varfërimin e vendit me 
sa duket ndërtimet e reja të kultit janë të pakta dhe 
me materiale të tilla që nuk i kanë qëndruar kohës. 
Kështu njihet një kapele mbi rënojat e bazilikës së 
varezës së Skampinit, e ndërtuar me material të vje- 
tër të lidhur me llaç balte. Çka është më e rëndë- 
sishme, njmet qënia në funkisionim gjatë këtyre 
shekujve të dy bazilikave mjaft të rëndësishme, asaj 
të Butrintit dhe Ballshit. 

Bazilika e madhe e Butrintit rindërtohet në sh. e 
IX-X duke u kompletuar sipas ndërtimit planime- 
triko-vëllimor të mëparshëm. Kështu rindërtohe- 
hen pilastrat e të dy arkadave, në zonën ndërmjet 
transeptit dhe murit perëndimor. Muret e reja janë 
ndërtuar me gurë e tulla, të cilat vendosen në rra- 
dhë horizontale pa ndonjë përkujdesje os>e sipas tek- 
nikave të rregul'ta të injohura gjatë shekujve të më- 
parshëm. Gja'të këtij rindërtimi ngrihet edhe dyshe- 
meja me p'Miakat e diikurshme e naosit dhe ambientit 
altarit, mbasi janë dëmtuar edhe mozaikët e dikur- 



shëm. Nga gjendja e monumentit nuk mund të për- . 
caktohet në se ay qe i braktisur dhe i rrënuar prej 
kohësh, në se përdorej një pjesë e tij, siç ndodh më 
vonë me kapelën në krahun }ugor të transeptit, apo 
ishte në përdorim. Dihet vettm sa peshkopata e Bu- 
trintit haset në dokumentat kishtare gati gjithnjë 
gjatë mesjetës. 

Bazilika e sh. Mërisë në Ballsh, Pamvarësisht nga 
identifikimi me Gllavënicën, gjetja e një shtylle në 
vitin 1918 me mbishkrimin mbi mbretin e bullgarë- 
ve Boris Mihalin, i cili kthehet në fenë krishter në 
vitin 865 dëshmon qartë se bazilika ekzistonte, me 
shumë gjasë në përdorim, në këtë kohë. Kjo tregon 
se për ndërtimet e mëvonshme ishin pikërisht mo- 
numentet paleokristian ata që shërbyen për modele 
dhe element ndërlidhës me traditën e vjetër. 

Kapela e amfiteatrit të Durrësit njihet më tepër 
për mozaikët me portretin perandorak, me vlerë ar- 
tistike e historike të dorës së parë. Ajo është ndër- 
tuar në strukturat e amfiteatrit, duke shfrytëzuar 
galeritë e tij (fig, 1). Muret e kishës ngrihen mbi pje- 
sët e vjetra drejtpërdrejt mbi muret me teknikë të 
përzjerë {opus cementum) të shkallares, çka tregon 
se pjesët e gurta ndërkohë ishin marë, M uret e reja 
janë ndërtuar me gurë dhe tulla (fig. 1). Me tulla ja- 
në harqet që mbulojnë drtiaren dyshe të absidës dhe 
pjesët mbi të, si dhe pjesët e sipërme të mureve ve- 
rior dhe jugor. Në këto të fundit tullat janë në rra- 
dhë të ndërprera dhe ndërmjet gurëve, por jo një 
teknikë e kristalizuar, çka na shtyn të mendojmë se 
ndërtimi i takon sh. IX-XI. Në planimetri kisha ësh 
të drejtkëndëshe dhe vjen duke u ngushtuar sipas 
vetë galerive të amfiteatrit. Pjesa perëndimore është 
e ulët sepse pengohet nga galaritë. Këtu janë dy pa- 
nelet e mozaikut të përmendur. 

Monumenti me sa gjykohet nga përmasat, vend- 
ndodhja, mozaikët, ka shërbyer edhe si një kapelë 
varimi. Ai sigurisht nuk është i ' vetmi monument i 
këtyre shekujve në Durrës, ku krahas monumente- 
ve të shekujve të mëparshëm, janë ndërtuar dhe 
monumente të tjerë, për deri sa qyteti nuk e hum- 
bi rëndësinë e tij dhe qe nga fillimi i shek. të IX ish- 
te qëndra e Temës me të njëjtin emër. 

Ndërtimet e sh. X-XV. Megjithse të kufizuara në 
numër, monumentet e kultit të këtyre shekujve me 
larminë e tyre japin mundësi për një njohje të mirë 
*Je arkitekturës dhe ndërtimeve të kësaj periudhe. 



— 272 — 



Tipologjikisht kishat klasifikohen sipas skemave 
tradicionale, duke patur parasysh brenda çdo grupi 
renditjen kronologjike: 

I. Kishat njënefshe , 

II. Bazilikat 

III. Tipet në formë kryqi me kupol. 

IV. Tipa të veçantë me kupol 

duke futur në grupin e fundit disa monumente, në 
mjaft raste të rëndësishëm, që nuk mund të për- 
fshihen në grupet e tjera për shkak të veçantive që 
paraqesin dhe që në ndonjë rast arrijnë deri në uni- 
kale. 



KISHAT NJË NEFSHE 

Këto monumente dallohen për përmasat e vogla, 
për trajtimin e thjeshtë arkitektural dhe gjënden në 
tërë territorin e vendit tong^ Për nga ndërtimi vë- 
llimor e strukturai dhe mbulesa mund të veçojmë 
tre nëngrupe, me mbulesë me çati druri, me mbu- 
lesë mc qemer dhe salla me kupol, 
Kishat një nefshe me çati druri 
Në këtë nëgrup bëjnë pjesë një sërë kishash me 
planimetri një nefshe të cilat janë të mbuluara me 
çati me karpiata druri. Të tilla janë Profet Ilia në 
Bual të Përmetit. Shën Sergji e Baku në Himarë, 
Shën Jovani në Boboshticë dhe Shën Mitri në Bez- 
nush't të Korçës, diisa kisha rrënoje në Kaimenicë 
e Butrint të Saraindës dhe kisiha e Shën Kollit në 
Shelcan tjë Elbasanit. 

Profet Ilia në Bual të Përmetit është kishë me na- 
os drejtkëndesh, narteks dhe kolonadë në anën ju- 
gore. Nga ndërtimi i vjetër ruan muret kryesore të 
naosit (fig. 2), ndërsa i takojnë një rindërtimi narte- 
ksi, hajati dhe pilastrat në brendësi për të mbajtur 
mbulesën e re me qemer. Me interes në këtë m:nu- 
ment është teknika e ndërtimit të mureve që mund 
të ndiqet kryesisht në muret verior dhe lindor. Ato 
janë ndërtuar kryesisht me gurë, duke patur vënde- 
vënde tulla të vendosura horizontalisht në rrjeshta e 
njëra mbi tjetrën, si dhe tulla vertikale e tulla të 
pjerta pranë tyre, më tepër në njerën anë. Teknika 
dhe dekori i mureve përbën një rast te ndërmjetem 
të kishave të Perondisë. Kosinës dhe Labovës së Kry- 
qit, që i takojmë më poshtë. Kemi itë sshpërbërë tek- 
nikën me tulla horizontale dhe futjen e dekorit me 
tulla të pjerrta, por që këtu si dhe në Kosinë nuk ka 
marë forma të qarta. Nga këto të dhëna kisha da- 
tohet nga fundi i shek. XI deri në gjysmën e parë të 
shek. XII. 

Shën Jovani në Boboshticë të Korçës. Përbëhet 
n@a naosi me absidi trefaqshe inië lkidje dhe një nar- 



teksi të shtuar më vonë në anën perëndimore fig, 3) 
Nga ndërtimi i vjetër kemi faqet lindore dhe ve- 
riore, të cilat janë ndërtuar me tulla dhe gurë çmër- 
si. Tullat rrethojnë gurët duke u vendosur me shu- 
micë vertikalisht dhe në rreshta shumëtullëshe krye 
tre-katër rreshta guri, Kjo teknikë ndërtimi me 
pretendime dhe vlera estetike, është një shpërbërje 
e teknikës së njohur me emrin «kluasonazh» dhe 
përbën një sprovë per të fituar nga kombinimi I 
gurit me tullën efekte të reja dekorative, duke për- 
dorur elementë të njohur. Në një kënd të tillë vësh- 
trimi monumenti da.tohet si i fundit të ish. XIV, 

Me interes janë gjithashtu kishat e Shelcanit {sh. 
XIV) dhe Bezmishtit (sh. XIV) që ruajnë pjescrisht 
muret e vjetra të ndërtuar me kluasonazh me dy 
rreshta tullash horizontalë. Jo pa vlerë janë dhe ki- 
shat e fshatit rrënojë të Kamenicës dhe ato të Bu- 
trintit, ndërtuar me gurë duke patur vënde vënde 
tulla horizontale. Ndër to më të goditura janë ato të 
Kamenicës, ndër të cilat kisha Nr. 2, mundet më e 
vjetra (sh. XIII-XIV), shquhet për brezat me tulla 
dhet dskoracionin prej shkronjash. 

Kishat n jë nefshe mbuluar me qemer. Nga ky 

nëntip janë evidentuar më pak shëmbuj per kishat 

. që janë në gjëndje rrënoje është e vështir t gjy- 

kohen për mbulesën kur muret ruhen pak mbi tokë. 

Kisha e Shpërfylyrimit në Herbel të Peshkopisë 
është momumenti më në veri i arkitekturës me ti- 
pare bizantine të vëndit tonë. Si ndërtim i vjetër 
është vetëm kapela e dikurshme, që sot luan rolin, 
e ambientit të altarit pë naosin e ri në perëndim të 
saj. Kapela është e vogël nga përmasat dhe ruan në 
pjesët e sipërme të mureve thembrat me gurë çmërsi 
të qemerit që dikur mbulonte kishën, Muratura ësh- 
të e ndërtuar me gurë gëlqeror e çmërsi dhe tulla. 
Tullat janë vendosur horizontalisht ndërmjet gu- 
rëve dhe vehte vende ndërmjet rreshtave, sipas tek- 
nikës së mureve kisha datohet e sh.XII-XIII, 

Kisha e Shën Premtos në Sop të Pierit është një 
kishe e vogël e mbuluar me qemer që ruhet pjesë- 
risht. Ajo përbëhet vetëm nga naosi në të cilin hyet 
nga veriu (fig. 4). Kisha është e vendosur mbi një 
xokol me muraturë guri. Muret janë ndërtuar në 
pjesën e poshtëme me blloqe antike dhe tulla ndër- 
mjet gurëve (fig. 4), njëlloj si pjesa e poshtëme e 
mureve të trapezarisë së Manastirit 'ië Apolonisë. 
Mbi të kalon një brez tullash e dy rradhë gurësh. 
Pjesa mbi të e ndërtuar me teknik,n e kluasonazhit 
i takon një kohë të dytë. Në anën e perëndimore ka, 
patur një nike me një dritare në mes. Datimi është 
i shek. XIII-XIV duke u nisur nga afrija me monu- 
mentin e mësipërm. 

Një kishë tjetër njënefshë e rënuar, dikur mbu- 
luar me qemer ruhet pranë fshatit Mullet (Tiranë). 



— 273 — 



Më vehte ndërmjet dy nëngrupeve të para të 
tipit, qëndrin kisha Shën Mërisë në Cerckë të Erse- 
kës. Kjo mbulohet me çati dyujse në pjesën e nao- 
sit, duke patur frontone në anët veriore dhe jugo- 
re, ndërsa ambienti i altarit është i mbuluar me qe- 
mer cilindrik. Me interes është në faqen jugore një 
dekor që imiton atë me tulla të vendosura horizon- 
talisht, vertikalisht dhe pjerrtazi, si në Kosinë dhe 
Bual, Duke gjykuar nga ndërtimi planimetrik e vë- 
llimor si dhe dekori, kv monument mund të dato- 
het i sh, XII. 

Kisha e shën Kollit në Armen të Vlorës i takoin 
këtij tipi të vjetër duke qënë primitive në format e 
saja si në planimetrinë (fig. 5) ashtu edhe në struk- 
turat. Në brendësi kisha ndahet në tre pjesë, në- 
përmjet pilastrave në mure dhe harqeve mbi to. 
Pjesët anësore mbulohen me qemere cilindrik ndër- 
sa ajo qendrore me një kupol të çrregullt. Muret 
janë të trasha dhe të ndërtuara me gure ndërsa në 
kupol janë përdorur edhe tulla. Duke u nisur nga 
format primitive (fig. 5) dhe krahasimi me nderti- 
met e tjera te këtij tipi në vendet fqinjë monu- 
menti dalohet si i sh. XI-XII. 



BAZILIKAT 

Përsa i përket ndërtimit planimetrikovëllimor, 
vendosjen në kohë dhe shtrirjen territoriale bazihkat 
përbëjnë një tip me rëndësi për studimin e arkitek- 
turës të sh. XI-XIV. Ato ruajnë traditën e ndërti- 
meve, duke patur si shembuj monumemtet akoma në 
këmbf në këto shekuj siç e dokumentojnë bazilika e 
madhe e Butrintit dhe ajo e Ballshit te' sh. V-VI. 

Kisha e Shcn Kollit në Perhondi të Beratit. Ësh- 
të një bazilikë tronefshe (fig. 6) mbuluar me çati 
druri. Ajo përbëhet nga naosi tre nefësh, narteksi 
me këmbanoren në anën perëndiniore dhe ambienti 
i altarit i ndarë në «bemë», «protezis»- dhe «diakoni- 
kon», me nga një absidë për secilën, ndër të cilat ajo 
qëndrorja është më e madhe, e ndriçuar nga një 
dritare e madhe treshe. Nefi qëndror është i lartë 
dhe ndriçohet me nga tre dritare për çdo anë në 
murin që ngrihet mbi arkadat ndarëse të nefeve. 
Muret e kishës janë ndërtuar me gurë dhe tulla, 
Kct;) të fundit janë vendosur sipas një teknikt 1 të 
rregullt, me veçanti vendosjen në radhë jo të plo- 
ta, si dhe njëra mbi tjetrën ndërmjet gurëve. Duke 
u nisur nga tipi arkitektural, ndarja e qartë e am- 
bientit të altarit, mbulimi i bemës në nivel më të 
ulët se nefi qëndror dhe teknika e ndërtimit kisha 
datohet si e sh. XI. 



Një fazë më të vonë i takon ndërtimi i këmba- 
norës dhe pjesërisht i narteksit, me gurë dhe breza 
tullash, njëlloj si në muret e fillimit të sh. XIII në 
kalanë e Beratit. Me interes është këmbanorja e li- 
dhur me narteksin, shenjë e influenqës së arki- 
tekturës perëndimore dhe një ndër shëmbujt më të 
parë në arkitekturën bizantine të Ba.lkanit. Ë një ko- 
hë edhe më të vonë (sh. XIII-XIV) është ngritja me 
teknikën e kiuasonazhit e mureve të narteksit dhe 
nefave anësore për të zbutur pjerrësinë e çatisë. 
Edhe pse nuk mund të quhet e përkyrer në aspek- 
tin estetik, nëpërmjet proporcioneve, lëvizjes së vë- 
llimeve, dekorimit piktoresk të mureve ndërtuesit 
na kanë dhënë një godinë (fig. 6) që shquhet ndër 
monumentet e kësaj periudhe, Duke u ruajtur në 
tërësinë e saj, ajo gjithashtu përbën një dëshmi të 
dorës së parë për njohjen dhe vlerësimin e arkitek- 
turës të sh. XI-XIV. 

Bazilika nën Xhaminë e Fatihut ne Durrës. Mbi 
rrënojat e një bazilike të vjetër në qendrën më të 
madhe të kësaj periudhe në vendin tonë, është ngri- 
tur Xhamia e Fatihut. Nga ndërtimi i vjetër ruhen 
themelet dhe pak mure me tulla (fig. 7). Ruhen gji- 
gjatshtu pjesërisht arkada veriore dhe muri perën- 
dimor i ndërtuar me teknikën e kluasonazhit që l 
takojnë një fazë më të vonë. Nga gërmimi dhe son- 
dazhet kanë dalë në dritë 3 absida në anën lindore 
dhe planimetria trenefshe me arkada mbi pilastra. 
Arkadat mbështeten në numrin lindor, duke mos 
veçuar në këtë mënyrë ambientin e altarit. Përsa 
njihet sot monumenti, duke u nisur nga planime- 
tria e tij kuadratike e duke patur parasysh paralele 
të tilla si kishat e Kosturit (Greqi) është datuar si i 
sh. XI. Në shek. XIII-XIV ky monument ka pësuar 
një rindërtim, duke perdorur teknikën e ndërtimit 
të kohës, 

Bazilika në fshatin Çiflik të Sarandes. Ruhet sot 
në gjendje rrënojë. Ajo është një bazihke me tre nefe 
të ndara nga arkada me një kolonë në mes dhe pi- 
lastra në murin perëndimor dhe ambientin e altarit 
(fig. 8). Ambienti i altarit përbëhet nga bema, pro- 
tezisi dhe diakonikoni të ndara ndërmjet tyre. Në 
anën perëndimore është narteksi, i cili përsa mund 
të gjykohet nga gjurmët, ka qënë me dy kate, 

Muret janë ndërtuar me gurë dhe tulla, me një 
teknikë të përafërt me atë të mureve të kishës së 
Perond ; së, por me më pak tulla në rradhë horizon- 
tale.' Në pjesën e sipërme të murit perëndimor kemi 
dhe muraturë me kluasonazh me një tullë vertika- 
le. Me interes është trajtimi i fugave të cilat janë 
mbushur me një pastë ngjyrë okër njëlloj si në ki- 
shën e Mesopotamit. Kjo vecamti teknike si dhe for- 
ma planimetrike e njëjtë të shën Theodhorës në Ar- 
të (Greqi) e datojnë këtë monument si të fundit të 



— 274 — 



sh. XIII. Duhet të shënohet këtu përdorimi i tipit 
tradicional nga n.jerëz që kanë punuar edhe në mo- 
numente të tjerë, si në Mesopotam; pra nga ndër- 
tues vendas. 

Bazilika tjetër që haset në vendin tonë është në 
fshatin Klos të Sulovës, me tre nefa dhe arkadë mbj 
pilastra; ndërtuar kryesisht me gurë dhe e datuar 
në sh. XIII-XIV. Kjo bazilikë përbën një shembull 
të rëndësishëm, që me vendosjen në brendësi të 
vendit pamvarësisht nga niveli i ndërt'm/. . dëshonon 
dhe më tepër për rrënjat e thella tç ketij tipi 
ndër ne. 

KISHAT NË PLANIMETRI NË FORMË 
KRYQI ME KUPOL 

Si në tërë botën botën mesdhetare nën influen- 
cën e arkitekturës bizantine edhe në vëndin tonë, 
gjatë shekujve X-XV gjen përhapje tipi arkitektu- 
ral- me planimetrinë në formë kryqi me kupoi. Ka- 
rakteristikë e kishave të këtij tipi është planimetria 
me formën simbolike të kryqit, si në trajtën e plo- 
të kryq i lirë, ku konturet e jashtme të ndërtesës i 
përmbahen formës së kryqit dhe pjesa qendrore 
mbulohet me kupol, ashtu edhe në formën që stu- 
djuesit e kanë quajtur «kryq i brendshkruar>* ku 
planimetrisë drejtkëndëshe i korespondon një ndër- 
tim strukutral e vëllimor që në pjesën e sipërme 
bën të dali në dukje forma e kryqit, duke patur 
pjesën qendrore mbuluar me kupol. 

Në vëndin tonë takohen tërë variantet që ndër- 
tohen në kryeqytet dhe provinca. Shtrirja teritori- 
ale, niveli teknik i ekzekutimit dhe ai arkitektural ; 
përmasat dhe dekori, të shpien në përfundimin se 
edhe tek ne ky tip ka qënë dominues sidomos gja- 
të sh. XIII-XIV. Kishat e këtij tipi ndërtoheshin jo 
vetëm në qytete por edhe në manastire e fshatra, 
duke ju konformuar kështu një shije arkitekturale 
sunduese, edhe në të njëjtën kohë mbeten një dësh- 
mi e shkallës së lartë të zhvillimit ekonomiko-sho- 
qëror e kultural të trevave shqiptare. 

Për nga tipologjia do të klasifikojnë monumen- 
tet tona në dy nëngrupe kryesore: me planimetri në 
formë 'kryqi të lirë dhe me planimetri në formë kry- 
qi të brendashkruar. 

Në vëndin tonë ruhen dy monumente me plani- 
metri në formë kryqi, i rili vizohet qartë me kon- 
turet e jashtme të ndërtesës dhe në ndërtimin b 
brendshëm. 

Kisha e Marmiroit ndodhet në jug të gjirit të 
Vlorës pranë qendrës mesjetare të Jerikosë, Oriku- 
mit të lashtësisë. Është me planimetri kryq i lirë 



me kupol mbi tarnbur dhe me narteks (fig, 9). Kry- 
qi është i lexueshëm jo vetëm në planimetri por 
edhe në ndërtimin vijllimor e struktural të brendë- 
sisë dhe pamjen e jashtme. Krahët verior dhe jugor 
janë më të shkurtër se do të tjerët. Kisha është e 
ndërtuar me gurë duke patur vetëm pak tulla në 
absidë, Muret e saja të rafshta prej guri përfundojnë 
me korniza të drejta të frontoneve, mbi çatinë e të 
cilëve ngrihet tamburi cilindrik dhe i lartë mbuluar 
me çati konike (fig. 9). Nga përmasat e vogla në 
muret ka vetëm dyer, duke u ndriçuar brënidësia 
vetëm nga dritaret e tamburit të kupolës. Nga afre- 
kat e dikurshme ruhen vetëm fragmerete itë dëmtu- 
ara, ndërsa nga narteksi i rrënuar veiëm fillimet e 
mureve. Duke u nisur nga përmasat e vogla, pro- 
porcionet dhe format arkitekturale, si dhe kraha- 
siml me kishat e të njëjtit tip ë vendeve fqinjë, mo- 
numenti datohet si jo më i vonë se i sh. XIII. 

Monumenti tjetër është kisha e manastirit të shën 
Mërisë së Zvernecit, në ishulliin omonim te liqenit të 
Nartës. Është nje kapelë (fig. 10) te cilës më vonë i 
është shtuar një narteks i dytë dhe një hajat me ko- 
lona në anën veriore. Kisha përbëhet nga naosj me 
planimetri në formë kryqi të lirë dhe narteksi ngji- 
tur krahut perëndimor, i mbyllur me qemer ciiin- 
drik me formuese veri-jugë, duke patur një lidhje 
më të drejtpërdrejtë (jo më portë si në Marmiro) të 
naosit me narteksin. Muret janë me gurë, duke i 
patur të skuadruar ata të qosheve. Në dallim nga 
Marmiroi muret anësore zbukurohen nga arkada që 
flasin për një influencë perëndimore. Ndryshe nga 
Marmiroi kisha e Zvërnecit është me vlera më të 
mëdba arkitekturale, e arritur për nga proporcionet, 
td'ajtimi i jashtëm me arkada dhe korniza e dyfisht 
e kupolës (fig. 10). Duke u nisur nga këto të dhëna, 
kisha datohet në sh. XIII-XIV. 

Kishat me planimetri kryq i brendashkruar me 
kupol. Në këtë nëngrup hyjnë një numur i konsi- 
derueshëm I kishave të kësaj periudhe, karakteristi- 
kë e të cilave është formimi i kryqit në brendësi nga 
qemeret që mbulojnë krahët e kryqit dhe në anen 
e jashtme nga çatitë që i mbulojnë ato. Ndër këto 
monumente mund të dallohen ato kapela që nuk ka- 
në mbështetje të brendshme, dhe ato ndër të cilat 
kupola ngrihet mbi mbështetje të brëndshme. Ky 
tip i fundit që formohet në Konstandinopojë nga 
fundi i sh. IX, fillon të njihet në vëndin tonë gjatë 
sh. X-XI, në fillim me forma që ruajnë akoma mjaft 
tipare të tipave të mëparshëm me planimetri bazili- 
kale. 

Kisha e shën Mërisë në Peshkëpi të Sipërme të 
Gjirokstrës, është selia e dikurshme peshkopatës së 
Drinopojës (Adrianopoja e antikitetit). Sot kisha 



^ 



— 275 



është e transformuar nga një shtesjë e vjetër në 
anën jugore dhe meremetime e përforcime, si ne 
brendësi, ashtu dhe në muret e jashtme e pranë ty- 
re. Forma e vjetër e kishës ishte me katër pilastra, 
si mbështetje të sistemit të qemerëve që mbajnë ta- 
mburin me kupolën (fig. 11). Duke qënë ndër she- 
mbujt e parë të ndërtuar tek ne nga ky tip, pilas- 
trat akoma nuk janë mbeshtetje të lira në kuptimin 
e pkrtë të fjalës por pjesë të mureve — arkada që 
ndajnë pjesën qëndrore dhe krahët e kryqit nga am- 
biontet këndore. Në këtë mënyrë i jepet brendcsisë 
një pamje pak a shumë bazilikale në pjesën e po- 
shtëme, dëshmi e një datimi të hershëm dhe e li- 
dhjes me tipat më të vjeter. 

Muret e kishë janë ndërtuar kryesisht me gurë. 
Tullat janë vendosur vetëm në absidën e madhe e 
cila është zbukuruar së tepërmi me harqe tullash me 
shije primitive (fig. 11). Mbi çatitë sot të transfor- 
muara ngrihct tamburi me kupolën, i ulët, i ndër- 
tuar me gurë dhe ndonjë resht tullash në nivelin c 
dritareve dyshe {fig. 11). 

Fazës së dytë të ndërtimit i takon një ambient i 
ndërtuar në anën jugore, me mure me kluasonazh 
dhe pjesën lindore të zbukuruara në tërë frontonin 
me reshta tullash të vendosua pjertazi e rozeta, të 
ngjashcm me shën Theodorën në Artë (Greqi), sh. 
XIII-XIV. 

Monumenti paraqet rëndësi të veçantë për ndër- 

timin vëllimor, krijimin e tipit, hapësirën e brend- 

shme statike ku mbizotcron vëllimi qëndron nën 

kupol. Datimi i tij bëhet duke u nisur nga ndërtimi 

planimetrik e vëllimor primitiv (fig. 11) (afri me 

bazilikat dhe bema si vëllim i vecantë në anën e ja- 

shlme) proporconet e rënda, mungesa e kluasona- 

zhit dufce vlerësuar këtu edhe kornizat e zhvilluara 

me dy rreshta dhëmbësharre, veçimin e ndijshëm të 

pilastrave në anën perëndimore nga muri arkadë. 

Nga këto të dhëna dhe krahasimi me monumente të 

tjera të ngjajshme si ato në German e Mesemvria 

(Bullgari) Gaurolimini e Korfuz (Greqi) kisha dato 

het si e f undit të sh. X deri në mesin e sh. XII. Ku- 

liri i fundit përputhet me mbishkrimin që udhëtari 

anglez Holend lexonte në fillim të sh. XIX që kisha 

është ndërtuar në kohën e Manuel Komnenit (1143- 

1180), duke patur një sërë rezervash për këtë iexim. 

Përsa i përket fazës së dytë ajo duhet ti takojë fun- 

dit të sh. XIII fillimit të sh. XIV. 

Monument i rëndësishëm, që përbën një halËcë të 
ndërmjetme të brendëshme është kisha e shën Më- 
rise në Kosinë të Përmetit. Asaj i mungojnë kolo- 
nat perëndimore, duke patur në vend të tyre mure 
që veçojnë nga naosi ambientet këndorë veri dhe 
jugpercndimorë, të cilët hapen ndaj narteksit" (fig. 



12). Si material ndërtimi eshtë përdorur guri dhe 
tulla. Tullat në muraturë janc vendosur në radhc 
horizontale, ndermjet gurëve. vertikalisht dhe të' 
pjerura anash këtyre të fundit, si në Kostur, Bual 
dhe më vonë në Labovë të Kryqit, Dekori i dritare- 
ve të mëdha dhe frontoineve të krahjëve të kryqit, 
tamburi i kupolës dhe kornizat në formë dhembë 
share, janë ndërtuar tërësisht me tulla. Ndersa fron- 
tonet e krahëve të kryqit përfundojnë me vija të 
mprehta, ato të narteksit janë me vija të kurbuara, 
shenjë e një lidhje me shkollën arkitekturale greke. 

Monumenti karakterizohet për një shije primiti- 
ve (fig. 12) si në dekorin e mureve dhe format e pa 
zhvilluara ashtu edhe në ndertimin e brendësisë dhc 
proporcionet e rënda sidomos të tamburit cilindrik 
të madh dhe të ulët. Datimi i tij si i gjysmës sc pa- 
rë të sh. XII bëhet mbi bazën e ndërtimit planime- 
trik e vëllimor, arkitekturën e jashtme, proporcionet 
e rënda, kluasonazhi jo i formuar mirë. . 

Nga monumentet e tjerë të këtij nëngrupi dy ki- 
sha në kalanë e Beratit kanë një rëndësi të veçantë 
për studimin e tipit për shkak të ndërtimit të plotë 
të tij dhe të f ormuar në të tëra aspektet, të vendos- 
jes së tyre në kohë dhe zhviilimit që paraqesin njeri 
ndaj tjetrit. Më i vjetri ndër ta dhe sot i tranformuar 
është shën Mëri Vllahema (fig. 13). Megjithëse e tra- 
nsformuar nc sh. XVI kur është edhe ripikturuar 
nga Nikolla i Onufrit, kisha ruan qartë format e di- 
kurshme të kishës me planimetri kryq i brënda- 
shkruar me katër mbështetje të brendshme. Si stru- 
ktura nga ajo ruhen dy pilastrat lindore, pjesë të 
ambientit të altarit që mibet raë trajtat e dikurshme, 
si dhe muret anësore të naosit, Nga kcto i plotë ka 
arritur muri lindor me aspidën trifaqëshe. Në mu- 
ret verior dhe jugor dallohet prania e frontoneve me 
dritare të krahëve të kryqit, qemeret e të cilëve ba- 
shkë me kupolcn me tarnbur janë rëzuar përpara rj- 
ndcrtimit që përmëndëm më lart. Muratura ështc e 
ndërtuar me gurë e tulla, sipas teknikës së kluaso- 
nazhit. Me tulla janë harqet e shkallëzuara të drita- 
reve, pjesët e zbukuruara mbi të nën kornizat me 
dy radhë tullash të dhëmbozuara, që fillojnc e bë- 
hen pjesë e traditës vendase arkitekturale. 

Kisha ka një pamje të rëndë dhe primitive në pro- 
porcionet e sidomos në teknikën e ndërtimit dhe për 
pasojë dhe dekorin. Format dhe proporcionet janë 
pak të kërkuara dhe dcshmojnë për një nivel jo të 
lartë ndërtimi. 

Forma e parë e saj mund të kuptohet po të kra- 
hasohet me kishën e shën Tiftadhës po nc kala, mc 
të vonë dhe më të përsosur se ajo, Kjo kishë, që ru- 
het tërësisht, paraqet pas punimeve restauruese shë- 
mbullin më të mirë të këtij tipi (fig. 14). Kisha për- 



— 276 — 



bëhet nga naosi me katër mbështetje dhe narteksi i 
shtuar pak më vonë, në mos në një kohë me naosin. 
Të dy këta paraqesin në çati formën e kryqit, Në 
naos ai formohet nga sistemi i qemerëve të krahëve, 
që dalin nga qendra e mbuluar me kupol mbi tam- 
bur, dulke patur ambientet këndore në nivel më të 
ulët dhe të mbuluara me kësulë sferike, shenjë e një 
influence të shkollës kryeqyt'etase, 

Muret e kishë janë ndërtuar me gurë dhe copra 
tullash në pjesën e poshtme dhe kluasonazh në pje- 
sën e sipërme. Element qendror i dekorit të mureve 
janë dritaret e mëdha të frontoneve, me një dritare 
dyshe në mes, nike anash, të tëra të rrethuara me 
harqe të shkallëzuara tullash, ndërsa fusha me tulla 
të vendosura në formë zigzagu. Frontonet përfun- 
dojnë me hark të mprehtë, ndërsa tumburi me kor- 
nizë të valëzuar mbi koloneta prej guri çmërs. Fa- 
qet e tij kanë alernativisht niflte e dritare, të rrethuar 
nga harqe të shkallëzuar në tërë lartësinë e tambu- 
rit. Fusha e nikeve është me tulla të vendosura zig- 
zag. 

Ky manument përbën një ndërtim të arritur të 
arkitekturës bizantine të vëndit tonë, jo vetëm ne 
anën e jashtme {fig. 14) por edhe në brendësi, ku 
mbizotëron si aksi vertikal ashtu dhe ndjenja e ha- 
pësirës së pafund krahas karakterit intim. Kolonat, 
harqet, dritaret, afresku dhe ndriçimi, që të tëra kë- 
to së bashku ndihmojnë për një perceptim të til/ë. 
Në anën e jashtëme kemi dekorin piktoresk keramo- 
plastik, formën karkateristike planimetrike të çative 
me lëvizjen e volumeve. Datimi i këtij monumenti 
është gjysma e dytë e sh. XIII fillimi i sh. XIV, ndër- 
sa narteksi jo më vonë se gjysma e parë e sh. XIV. 

I vetai shembull i variantit kryeqytetas të kisha- 
ve kryq i brendashkruar me kupol, që ka si tipar 
dallues karakteristik praninë e një hapësire ndërmjet 
bemës dhe naosit, dmth ka të plotë krahun lindor të 
kryqit, i cili vjen menjëherë pas ambientit të altarit, 
është kisha e Manastlrit të Shën Mërisë së Pojanit 
të Fierit. Ajo përbëhet nga naosi, ambienti i altarit, 
narteksi, një ekzonnarteks i shtuar mii vonë, një ske- 
vofilakion, në anan veriore dhe një kapelë e vonë 
dedikuar sh. Mitrit në anën veriore (fig. 11). Naosi 
nënshtrohet nga hapësira qendrore nën kupolën, du- 
ke patur mjaft të vegjël ambientet këndorë, të 
mbuluar me qemere ciiindrik si në provincë. Kisha 
është ndërtuar me gurë të mëdhenj të marrë nga 
teatri i Apolonisë, ndërsa pjesët e sipërme, korrdzat 
dyfishe në formë dhëmbë share, si dhe kupola janë 
ndërtuar me tulla. Tamburi është dymbëdhjetë fa- 
qësh, të formuara këto faqe nga nike të harkuara 
në pjesën e sipënme. Shenjë tjetër dalluese e influ- 



encave të kryeqytetit është edhe absida pesë faqë- 
she (fig. 11). Në hyrjet veriore e jugore të naosit dhe 
narteksit ka portikë të vegjël, portat e të cilave ja- 
në mbuluar me harqe të mprehta, që krahas kapi- 
televe mbi katër kolonat e naosit (fig. 15) janë in- 
fluenca të arkitekturës dhe artit perëndimor. Në një" 
kohë të dytë është shtuar ekzonarteksi me portikun 
me kapitele karakteristike të artit romanik (fig. 15). 

Duke u nisur edhe nga një mbishkrim në absidë 
që mban datën 1250 ky monument datohet si i gjy- 
smës së parë të sh. XIII në mos dhe më i hershëm. 
Në brendësi është me interes krijimi i një hapësire 
pak a shumë statike, për shkak të vëllimit të madh 
të pjesës nën kupol dhe mos përfshirja e pjesëve 
anesore në të. Një gjë e tillë ndihet më pak në anën 
e jashtme me faqe të rafshta e të gurta vetëm në 
pjesët e sipërme për shkak të lëvizjes së madhe në 
vëllimet e çatisë. 

Ndër kishat e tipit kryq i brëndashkruar me ku- 
pol duhet futur për formën e jashtme dhe tipare 
kryesore të ndërtimit te brendshëm edhe kisha e 
Shën Mërisë në Labovë të Kryqit të Gjirokastrës, 
e cila ka edhe mjaft tipare të veçanta që e dallojnë 
nga tipi. 

Kisha në gjëndjen e sotme përbëhet prej bërtha- 
mës së vjetër gati katrore në plan dhe shtesave në 
anët jugore, veriore dhe perëndimore (fig. 16). Gji- 
thashtu në vitin 1776 janë rindërtuar absidat dhe 
janë bërë një sërë përforcimesh në brendësi për të 
mbajtur strukturat e dëmtuara të kishës. 

Vetë kisha e vjetër përoëhet nga pjesa qendrore 
katrore mbuluar me kupol, nga e cila hapen katër 
krahët e kryqit të mbuluar me qemerë cilindrikë, 
ndër të cilët ai lindori është më i shkurtër. Pjesa 
qendrore me kupol ndahet nga pjesët anësore në- 
përmjet arkadave treshe dykatëshe, duke u theksuar 
në këtë mënyrë si vëllim qendror i naosit. Kupola 
mbështetet mbi harqet mbajtës që ngrihen mbi ka- 
të pilastra masive në këndet e këtij vëllimi qendror. 
Këto pilaSira, raë anën lindore, s^hërbejnë për të for- 
muar ambientin e altarit, ndërsa në anën perëndi- 
more për të veçuar si ekzonarteks krahun perëndi- 
mor të kryqit dhe ambientet këndorë. 

Në anë e jashtime (fig. 16) munet e kishës janë 
ndërtuar me gurë e tulla. Deri në nivelin e fronto- 
neve të krahëve të kryqit muratura është me klua- 
sonazh, me veçantinë që tu.lat vertikale shoqërohen 
nga të dy anët me gjysma tullash të vendosur pjer- 
tas (teknikë e hasur në Kostur, Cerckë, Bual e Ko- 
sinë). Pjesët e tjera, frontonet dhe tamburi i kupo- 
lës (fig. 16) janë zbukuruar vetëm me tulla të ven- 



— 277 — 



dosura në vizatime nga më të ndryshmit (tulla të 
plota, trekëndëshe, këlliç, rombe etj.), duke i veshur 
këto pjesë me një qilim të kuq tullash (dekor i ha 
sur në Kostur, Artë, Ohër). Me përmasat e tij të ms 
dha (17 m lartësia) dhe me përpunimin dekoraLiv të 
pamjeve të jashtme, ky monument arrin të krijoji 
ndjenjën e madhështisë dhe të hapësirës së pafund 
me. Tipologjikisht forma e veçamtë mund të shpje- 
gohet së pari me ndikime të tipeve të vjetër të Se ■ 
lanikut e Kostandinopojës (sh. VIII-IX), ku krijoheL 
ambienti qendror dhe së dyti, me përpjekjet që bc- 
hen në Konstandinopojë e gjetkë në fund të shek. 
XII, për të gjetur shprehje të reja arkitekturale në 
formimin e pjesës qendrore. KLsha datohet në gjys- 
mën e dytë të sh. XIII për këto hdhje të fundit ti- 
pologjike dhe për hovin që merr arkitektura në 
Despotatin e Epirit. 

Krahas ndërtimeve të mësipërme ku tipi është i 
formuar qartë nga &ënia e k a ^ër mbështetjeve të 
lira qëndrojnë në vehte dhe kishat pa mbështetje të 
lira. Karakteristike e tyre janë përmasat e vogla, 
planimetria drejtkëndëshe, mungesa e mbështetjeva 
të lira (pilastra apo kolona) në brendësi. Ndërsa for- 
ma e kryqit formohet në brendësi nga qemeret që 
.mbulojnë krahët e kryqit, kurse në anën e jashtms 
(jo gjithnjë) nga qënia në nivel më të lartë e çative 
të krahcve të kryqit. 

Kisha e Ristozit në Mborjc të Korçës është një 
kapelë mjaft piktoreske nga trajtimi i jashtëm dhe 
proporcionet e goditura. Ajo sot është e dëmtuar 
dhe me një hajat të vonë në anët jugore dhe perën- 
dimore. Brendësia (fig. 17) është mjaft intime si 
rezultat i krahëve të kryqit mjaft të vegjël me ku- 
poln mbl tambur që nënvizon vertikalitetin. Në 
anën e jashtme kisha është ndërtuar me gurë dhe 
tulla duke patur dhe pjesë me kluasonazh, ndërsa 
tamburi i kupoiës është i tëri me tulla, tebë faqesh 
me koloneta në qoshet (fig. 17). Sipas mbishkiYmit 
të ruajtur në pikturën e murit perëndimor, kisha 
është ndërtuar në vitin 1389. 

Monumenti tjetër i këtij tipi që ruhet në vën- 
din tonë është kisfca e shën Mëhillit ne Berat e 
ndërtuar jashtë mureve të kalasë në shkëmbin e 
thepisur që bie mbi.lumin Osum Është një kapelë 
që për përmasat, proporcionet, format dhe dekori 
arkitektural, vendosja dhe lidhja me ambientin 
përbën një nga zgjidhjet më të mira të arkitektu- 
rës mesjetare të vendit tonë (fig. 18). Ajo përbëhct 
nga naosi dbe narteksi më i ulët i mbuluar me 
qemer cilindrik në anën perëndimore. Kisha është 
ndërtuar e tëra me kluasonazh me dy tulla vertika- 
le, ndërsa pjesët në dukje të tamburit me tulla. Ça- 
tia e naosit është me frontone që takohen në qoshet 
e naosit (pra forma e kryqit nuk duhet në çati,) 



ndërsa çatia e kupolës ndjek formën e harqeve mbi 
koloneta. Ndryshe nga kishat e tjera të kësaj peri- 
udhe të Beratit, këtu është më i theksuar sensi ver- 
tikal për shkak të lartësive të mëdha si të naosit, 
ashtu edhe të tambuiit me kupolën e zbukuruar n'ga 
harqet e shkallëzuar që rrethojnë niket e dritaret. 
Me interes është të shënohen harqet e mprehta në 
brendesi, shenja të ndikimeve të arkitekturës pe- 
rëndimore, ndofta tashmë pjesë e repertorit teknik 
iokal. 

Datlmi i këtij monumenti si i sh. XIV është bërë 
jo vetëm për nga format arkitekturale por dhe nga 
krahasimi me kishat e tjera të Beraitit e rrethet e 
tij. duike dalluar një zhvillim ndër ta, një përvojë 
në krijimin dhe përdorimin e formave arkitektura- 
le dhe rritje të mjeshtërisë ndërtimore. 

Ndër kishat me kupol është dhe një kape T ë e 
vogël Shën Mëria në Dhermi të Vlorës, e tipit me 
naos kuadratik me kupoi (kohës para pushtimit turk 
i takon vetëm pjesa sot ambient i altarit), ndërtuar 
me gurë dhe tulla, që për nga dekori, proporcionet 
dhe teknika e ndërtimit datohet në sh. XIII-XIV. 



KISHAT E TIPIT TREKONKESH 

Në këtë tip kishash manastiresh futim vetëni shën 
Kollin në Kurjan të Fierit. Duhet të shtojmë Isëtu se 
njohim si rrënoja jo të qarta edhe dy kisha të tjera 
njera në Lin (Pogradec) me absida rrethore në plan 
dhe tjetra pranë shpcllës së Shën Gjergjit në Mal të 
Thatë (Korçë). 

Kisha e sh. Kollit në Kurjan të Fierit ruhet sot e 
transformuar në sh. e XVI kur pikturohet nga Niko- 
Ila i Onufrit. Dikur kisha ka qënë me kupoi mbi ta- 
mbur me katër mbështetje të lira dhe me narteks. 
Sot ajo është nje nefshe mbuluar me çati druri duke 
patur dy pilastrat e anës lindore (fig, 19). Të tre ab- 
sidat e kishë janë tre faqshe. Muret e saj janë ndër- 
tuar me tulla duke patur të murosura një numcr të 
madh fragmentesh antike dhe paleokristiane qe i ja- 
pin një vlerë piktorikë mureve të kishës (fig. 19). 
Katër portikë si në Pojan janë në anët veriore dhe 
jugore (sot ruhen gjurmë apo pjesë të tyre). Mbi një 
sistem pilastrash kornize në muret e jashtme kalojnë 
në pjesën c sipërme të narteksit harqe lombarde që 
ka shumc mundësi të qarkonin diku tërë kishcn. Kë- 
to si dhe harqet e mprehta të portave të absideve dë- 
shmojnë për ndikime të arkitekturës perëndimore si 
në vijë të drejtpërdrejtë, ashtu edhe nëpërmjet Po- 
janit dhe ngulimeve katolike në Shqipërinë veriore 
e bregdetare, 

Në dallim nga kishat e tipit trekahk^ësh, absidat 
anësore kanë dyer të cilat e bëjnë të pamundur për- 



278 — 



dorimin për kore, pra kisha nuk i ka shëbyer ndo- 
një manastiri. Monumenti datohet si i sh. XIV duke 
e konsideruar më të vonë se ndërtimet e Pojanit. 

Ndërsa monumentet e mësipërm mund të përf- 
fshihen në klasifikimet tradicionale tipologjike, ki- 
sha e manastirit të shën Kollit në Mesopotëm të Sa- 
randës përbën në këtë aspekt një rast unikal. Ajo 
ruhet sot mjaft e transformuar dhe e gjymtuar në 
format e saja fillesfare për shkak se i është nënsh- 
truar dy rindërtimeve të rëndësi«hme rreth viteve 
1793 dhe 1845. Ndërtimi i vjetër përbëhej nga naosi 
kuadratik me një kolonë në mes, mbuluar me katër 
kupola mbi tambure, narteksi në anën perëndimore, 
mbuluar me tre kësula sferike dhe që lidhet me na- 
osin me një arkadë (para endonarteks), ambienti i 
altarit me dy bema (pra dhe dy absida}, sot tërësisht 
i transformuar, si dhe portiku i hapur mbi pilastra 
në të tre anët (veriore, jugore, perëndimore), që sot 
është i rrënuar duke u ruajtur pjesërisht në dyshe- 
me dhe pjesët e poshtëme të pilastrave (fig. 20). 

Muret e kishës janë ndërtuar në pjesën e poshtë- 
me me bloqe paralelopipedike guri ndërsa në pjesën 
e si'përme me kluasonazh proj gurësh çmërsi dhe tu- 
llash (fig. 20). Në këtë të fundit ka tre dritare të më- 
dhaja për secilën anë, që i takojnë pjesëve të harqe- 
ve mbajtëse të kupolave në naos e këshulave sferike 
në narteks. Dritaret janë treshe, ndërtuar me tulla 
dhe të zbukuruara me harqe të shkallëzuar dhe I'u- 
sa të dekoruara me tulln. Po ko.-htu janjë zbukuru- 
ar frizat mbi to dhe pjesët ndërmjet tyre, 

Narteksi mbulohet me tre çati dyuise. Në nivel më 
të lartë ngrihet mbulesa e naosit, kupolat lindore të 
të cilës janë më të larta për të nënvizuar formën pi- 
ramidale në anën e jashtme. Kisha shquhet për hap- 
sirën e brendëshme dhe formën e jashtme (fig. 20). 
dekorin keramoplastik, dyshemetë prej pllakash guri 
dhe mozaik, kapiteiet dhe relievet skulpturale në 
mure (fig, 2fl). Datohet si e gjysmës së dytë të sh. 
XIII. 



MANASTIRET ■ 

Për manastiret e kësaj periudhe kemi fare pak t'* 
;:i. aq më tepër për ndërtimet e tyre ti ; br« i 
shme. Të vetmet dëshmi materiale janë muri rrethu- 
es i manastirit të Shën Kollit të Mosopotanit dhe Ma- 
nLi?tiri i sthën Mërlsë së Apolotnisë me trapezarinS e 
vet. Përsa mund të gjykohet nga këto gjurmë edhe 
pse të pakta, shtuar këtu dëshmitë historike për ma- 
nastiret e Beratit, apo gojdhënat si për Ballshin 
arrijmë në përfundirnin se kjo kategori ndërtimesh 
ka qonv e përhapur ne vëndin tonë gjatë mesjetës 



së mesme, e kushtëzuar nga pozita drejtuese e kle- 
rit ortodoks në organizimin ekonomiko-shoqëror të 
atëhershëm, nga privilegjet që i jepeshin dhe nga 
pasuritë e mëdha që zotëronte. 

Manastiri i shën Kollit të Mesopotanit nga i cili 
përshkruan më lart kishën, ka qënë një manastir i 
fortifikuar, i vendosur në mes dy shtretërve të lumit 
Bistrica, përballë qytetit mesjetar omonim. Nga ai 
ruhen sot muret rrethues dhe gjurmë të rrënojave të 
konakëve. Muret rrethues ndjekin konfiguracionin e 
terrenit. Ato formojnë në plan përafërsisht një drejt- 
këndësh me brinjë 100 x 80 m në qoshet e të cilit 
dhe në vëndet ku thyhet muri janë ndërtuar kulla. 
Në gjëndjen e sotme dalojmë shtatë kulla, nga të ci- 
lat një pjesë, të vogla nga përmasat, janë të mbu- 
shura në pjesën e brendshme. Hyrja në manastir bë- 
hej nga dy dyer të vendosura njera në kullen lindo- 
re dhe tjetra më e vogël pranë kullës së madhe pe- 
rëndimore. Ndërsa të tëra kullat si dhe muret janë 
të r^fshuara në nivelin e terrenit brenda manastirit, 
kulla A ruan murin e saj të jashtëm ne një lartësi 
të madhe. Në të dallojmë dy horizonte dyshemesh 
(nga gjurmët e trarëve) çka tregon se kulla ka qënë 
trekatshe dhe përdorej për banim. Si shenjë e orga- 
nizimit ndërtimor të manastirit është edhe një dal- 
je e rregullt në mur e sistemit të kanalizimit të bre- 
ndshëm. Datimi i tij duhet te jetë më i vjetër se ki- 
sha dhe ka shumë të ngjarë ti takojë sh. XI për të 
cilin flet dhe gojdhëna. ' 

Përsa mund të kuptohet nga gjumët ekzistuese, 
manastiri i shën Mërisë së Pojanit ruan të vjetra 
pjesë të mureve rrethues, që dikur ndiqnin konfigu- 
racionin e sotëm, ti-apezarinp dhe pjesët e poshtëme 
të krahëve verior dhe perëndimor. Trapezaria është 
vendosur në perëndim të kishës. Në anën veriore një 
pjesë e saj është përfshirë në konakci e rinj të ma- 
nastirit. Trapezaria ka planimetri trekëndëshe e ori- 
entuar me brinjën më të gjatë veri-jugë (fig. 21). Ab- 
sidat veriore dhe jugore të cilat ruhen të plota janë 
irei'aqshe. Muret janë ndërtuar në pjesën e poshtëme 
me bloqe antike dhe pjesë tullash ndërmjet tyre 
ndërsa në pjesën e sipërme me kluasonazh (fig. 21). 
Ndërtesa është e mbuluar me çati druri dhe ka dri- 
tare të shumta në nivele të ndryshme për të kryer 
më mirë funksionin e saj. Nga organizimi i brend- 
shëm i trapezarisë nuk mhet asgjë, veç afreskave 
me mjaft vlerë të fundit sh. XIII fillimit sh. XIV, 
kohë në të cilën është ndërtuar dhe trapezaria. Në 
ekzonarteksin e kishës së manastirit ruhet edhe cis- 
terna me pusin e saj që mbledhe ujrat e shirave, i 
vetmi burim ujë për manastlrin në një zonë të thatë 
siç është Pojani. 

Një mbishkrim me datë 1478 i murosur pranë por- 



— 279 — 



tës dëshmon se kisha dhe konaket e Manastirit të 
Ardenicës janë ngritur, në një kohë më të vonë, mbi 
muret e vjetër te manastirit të dikurshëm. Ne te- 
renin brcnda manastirit, nën ose pranë konakëve të 
rinj shihen gjurmë substruksionesh që të sh .'■ 10 
mendosh se i takojnë pikërisht mesjetës së mesme. 

Ndër monumentet e kësaj periudhe një grup më 
vehte përbëjnë shpellat eremite. Këto ndërtoheshin 
në vende të vështira për tu at'ruar, në shpa.o të' 
pisur, shkëmbinj të naltë, buzë lumenjve dhc liqe- 
njve, Ato vendoseshln në shpella, të cilat adapiohe- 
shin për banim edhe si kisha me ndërhyrje sa më të 
vogël të njeriut. Ndërtimet e pakta bëheshin për 
mbylljen e tyre, dysheme si dho mure për krijimin 
e absidës. 

Më e hershmja ndër to është shpella e shën Gjer- 
gjit në Dhivër të Sarandës (fundi sh. IX); e sh. XI 
shpella e Letmit (Çermenikë) e sh. XII janë alo të 
Pustecit, Gllomboçit, buzë liqenit të Prespës. shpella 
e sh. Marenës afër Konispolit, të sh. XIII-XIV janë 
shpellat pranë Bezmishit buzë liqenit të Prespës, 
shpella mbi shkëmbin e Qaf thanës. 

Një vend të veçantë zë këtu kisha e shën Mërisë 
në shpellën në ishullin Maligrad të liqenit të Pres- 
pës (sh. XIV), ku kemi të bëjmë me një kapelë të 
ndërtuar brënda një shpelle. 

Nga një vështrim i tillë tipollogjik i monu- , 
itienteve më kryesorë të kësaj periudhe në ven- 
din tonë, del qai'të larmia e tipave çka dësh- , 
mon për një zhvillim të mirë të arkitekturës . 
sidomos gjatë sh. XIII-XIV, si rezuitat 'i zhvilli- 
mit ekonomik e shoqëror të vendit dhe fuqizimit iç 
principatave feudale shqiptare, Ndërtimi gati i tc 
tërë tipave të njohur nga arkitektura bizantine gji- , 
thashtu e dëshmon një gjë të tillë. Krahasimi me ar- 
'kitekturën bashkëkohëse të vendeve fqinjë flet për i 
( një mos prapambetje nga provincat e tjera arkitek- ^ 
turale, për një lidhje me to, për kontakte të mjesh- » 
trave dhe ateljeve të tyre. Gjithashtu impulset kri- 
juese që vinin nga jashtë, "Konstandinopoja dhe pe- I 
rëndimi, gjetën një terren kulturor. një veprimtari të 
tillë ndërtimore, që mundën të krijojnë vepra të ci- 
lat dallojnë për elementë të veçantë, ose në tërësi, • 
nga tipat e provincave të tjera. Përvec kësaj, siç pa- 
më, nuk mungojnë as zgjidhjet individuale si në Me- 
aopotam apo Labovë të Kryqit, Po kështu kemi vep- 
rimtari të ateljeve, apo veçanti lokale, si në zonen e 
Beratit dhe Myzeqe, e hetuar kjo dhe për pikturën 
murale, si dhe në atë të Shqipërisë së Jugut gjatë 
Despotatit të Epirit. Nuk duhet të mënjanojmë këtu 
dhe atë veprimtari ndërtimore, edhe pse të vogël për 
nga vlerat arkitekturale, e cila takohet për gjithë ko- 
hën në tërë teritorin tonë. 



Me interes është të vërehet vazhdin^-^ia e tradi- 
tave në teknikën e ndërtimit, në tipin bazilikal si 
dhe në prezencën në mjaft kisha të narteksit si volum 
të përcaktuar qartë. Përdorimi i tipit bazilika] tre- 
gon se dhe tek ne nuk u shua tradita paleokristiane 
dhe bizantine e hershme, dhe se për modele duhet 
të kenë shëbyer ndërtimet ekzistuese, të cilat ose fun- 
ksionin ose u rindërtuan, gjë që vlerëson traditën 

i' dhe dëshmon për nje vazhdimësi të ndërtimeve, 
edhe pse me një rënie gjatë sh. VII -X. 

I një rëndësie të dorës aë parc është dhe | 
timi I ëlementeve tc veçantë dhe i formave arkitek- . 
turaTe që i takojnëjkrijimtarisë proviniciale shkolUis 
kryeqytetase, apo veçantive krejt lokale, qoftc këto 
edhe në formën e preferencave ndaj repertorit arki- 
tcktural të kohës, që në kushtet e kanoneve te ngur- 
ta të arkitekturës bizantine përbën vlerat e një shko- 
lle arkitekturale. 

Kështu me arkitekturën e provincave të tjera gje- 
jmë të përbashkët kupolat tetëfaqshe dhe absidtt tre 
faqshe, mbulescn e ambienteve këndore të kryqit të 
brëndashkruar me qemere cilindrikj vijat e drejta 
në çatitc dhe frontonet e krahëve të kryqit, teknika 
e ndërtimit të mureve në pjesën e poshtëme me gu- 
rë e copra tjegullash, ndërsa në të sipërmen me klu- 
asonazh, në përgjithësi dekori keramoplastik, dhe. 
mbi të tëra, tipi kryq i brendashkruar me kupol. 
Përsa I përket lidhjes dhe ndikimeve reciproke me 
provincat e tjera, ato janë më të dukëshme me Des- 
potatin e Epiit (tokat kryesore të të cilit në trekën- 
dcshin Artë-Ohër-Durres banoheshin nga popullsia 
shqiptare) dhe me Maqedoninë, me sa duket nëpër- 
mjet Ohrit. Pra, me ato provinca, pjesë të të cilave 
janë dhe tokat shqiptare dhe të cilat sidomos gjatë 
sh. XIII-XIV, sundohen nga feudalë vëndas. Këta 
feudalë janë shpesh kritikorë dhe në vënde të tjera 
(kujtojmë këtu Progon Zgurën në kishën e shën 
KJemerttit në Ohër). 

Gjithashtu nëpërmjet Ohrit dhe Selanikut, dhe në 
rastin e Mesopotanit nëpërmjet Artës, vijnë ndiki- 
met e Konstandinopojës që shprehen në formën e 
kornizave nën çati të kupolës, në alternimin drita- 
renike në tamburin e kupolës, në niket e mëdha të 
krahëve të kryqit, srdhe në kërkimet e tipave të ve- 
çantë. Ndikime më direkte të Konstandinopojës janë 
tipi i përbërë planimetrik në Pojan, portikët në Me- 
sopotam, Pojan dhe Kurjan, kësulat sferike në Be- 
rat (shën Triadha). Jo se më pak interes janë edhe 
lidhjet me arkitekturën perëndimore. Ndikime të ti- 
lla që me sa duket bëhen më të ndieshme nga filli- 
mi i sh. XIII më rënien e Perandorisë bizantime në 
duart e kryqezatave latine dhe coptimin e saj, i vë- 
rejmë në këmbanoren e shën Kollit në Perhondi, në 



— 280 



skulpturat e Mesopotamit dhe shën Mërisë së Poja- 
nit, harqet e mprehtë në Pojan, Berat (shën Triadha, 
shën Mëhilli Cisterna — substruksionet) dhe Kur- 
jaai, harqet dekorative nën cati, në Kurjan dhe Zvër- 
nec. Pra siç duket këto ndikime vërehen në Shqi- 
përimë e ulët dhe bregdetare që gjatë sh. XI . 
ishte shpesh fushë betejash për sundim ndërmjet bi- 
zaniinë\e, sundimtarëve vendas dhe atyre perëndi- 
morë (n;ja nomanët në sh. XI e deri tek anzhuinët në 
sh. XIII). Nga ana tjetër këto vërehen më tepë :.■ pra- 
në zona\ e ku vendosen nguiimet e i , a ka ■ dhe 

ku konlakte ekonomike e kulturale ndërmje: dy 
gjeve të AdriatikuL nuk kanë mingua. ' për- 

shekujve. 
b. tipare dalluese të monumenteve tona që vendo- 
sen veçmas shkollës kryeqytetase dhe të pri i 
të tjera të perandorisë bizantine janë ndërtimi i ja- 
shtëm i mureve, dekori i përmbajtur keramopl 
(raungojnë glazurat, tubat në formë kryqi në mure 
etj), tamburet karakteristike (çati, korniza, harqe të 
r.hkallëzuara, altenrm dritare mike), vijat e drejta në 
korniza dhe çasti, tipi i thjeshtë planimetrik etj. Në 
veprimtarinë arkitekturale me tipare të dallueshme 
dallohen zonat Berat-Myzeqe dhe Shqipëria e Jugut. 
Një element me mjaft rëndësi në studimin rfhe 
vlerësimin e ketyre monimienteve ëshlë edhe tek- 
nika e ndërtimit, Muret e kishave janë ndërtuar me 
gurë, tulla apo dy materialet së bashku. Guri gël- 
është përdorur atje ku ai ka qënë material 
rrethanor dhe ku kërkesat estetike kanë qënë mini- 
male. Ndërtuesit tanë anonimë duke qënë të vetë- 
dijshëm për vlerën e tullës {dhe coprave të tjegulla- 
ve) në krijimin e efekteve estetike (keramika dhe 
fugat pranë saj futin një 'iXMi të mgrohtë) kan'ë për- 
dorur gati kudo gurin të kombinuar me tullën. 

Krahas teknikave të përdorura në çdo kohë vëre- 
hen dhe një sërë mënyrash të përdorura njera pas 
tjetrës, fakt me vlerë për datimin e monumenteve, 
sepse kemi të bëjmë me një rrugë të zhviliimit në 
kohë të te'knikës së ndërtimit të mureve në vendin 
tonë. Mënyra më e vjetër e kombinimit të gurëve me 
tvulat është vendosja e tyre apo e coprave të tyre 
apo tjegullave njëra mbi tjetrën ndërmjet gurëve 
dhe në rradhë horizontale jo të vazhdueshmi'. Shë- 
mbullisi më të qartë e kemi në Perondi (sh. XI). Du- 
ket se kjo teknikë e ka prejardhjen tek muratura e 
përbërë me gurë e breza tullash. Më tej kjo tekni- 
kë vazhdon të thjeshtohet duke humbur rradhët ho- 
rizontale (mbase nga që duan më shumë tulla) dhe 
duke zëvendësuar tullat ndërmjet gurëve me tulla 
vertikale e të pjerta ndërmjet tyre. Ky është hapi 
i parë për kluasonazhin, me mjaft të ngjarë nën influ- 
encën e tij, futja në formë rudimentale e të cilit ha- 



set për herë të parë në mezin e sh. XII në Kosinë, 
Në fund të këtij shekulli apo në fillim të shekuilitj 
që pason, kluasonazhi takohet i plotë (shën Mëri 
Vllaheirna Berat) dhe bëhet mënyra e rëndomtë e 
ndërtimit. Megjithatë, edhe sepse është në braditën 
e arkitekturës sonë përdorimi i materialit rrethanor, 
ose për kursim të tullave, ndërtohen zakonisht me 
kluasonazh pjesët e sipërme te mureve, ndërsa pje- 
sët e poshtme me tekmikën e vjetër gurë e copra tu- 
hash e tjegulLash. Takohen dy raste të përdorimit të 
tuliave në tërë lartësinë, shën Mëhilli në Berat, ku 
klausonazhi fillon që nga miveli i tokës dhe shën Më- 
ria në Labovë të Kryqit, ku pjesa e poshtme ndër- 
tohet me gure dhe tulla ndërsa pjesët e sipërme ve- 
tëm me tulla. Tërësisht me tuila, duket edhe sepse 
mungon guri janë ndërtuar bazilika në Durrës dhe 
Shën Kolli në Kurjan (ku ka të ngjarë që tullat të 
jenë të ripërdorura). Me interes është të shënojmë 
se në Durrës kluasonazhi duhej të ishte teknikë e 
rëndomtë sepse me të ndërtohet edhe një kishë ro- 
manike në Kepin e Rodonit, si dhe rindërtohet, kur 
kisha i shërben ritit katolik, faqja perëndimore e 
bazilikës nën xhaminë e Fatihut. Në të dy rastet 
kluasonazhi iillon nga niveli i tokës. 

Nga gjysma e dytë e sh. XIV teknika e ndërtimit 
të mureve me kluasonazh fillon të shpërbëhet, fillo- 
jnë të bëhen dy rrjeshtat horizontale, ndërsa në Bo- 
boshticë ndahen tullat horizontale nga ato verl 
le. Një fenomen i tillë është i kuptueshëm sepse mu- 
ndt.ihen të fitojnë efekte të reja nga kombinimi i tu- 
llë'S me gure. Në mjaft raste me tulla bëhen vetëm 
kupolat r'he pjesë të mui'eve e absidave, Si raste të 
veçanta kemi përdorimin e bloqeve të skuadruar të 
gi:; : në Pojan dhe në Mesnpotam (kërkesa estetike). 

Gjatë shekujve të XIII-XIV përdorimi i kluasona- 
zhit përbën një element bazë nc ndërtimin e kisha- 
ve të vëndit tonë dhe deri në një farë mase na jep 
mtmdësi të përcafetojmë shtrirjen gjeografike të arki- 
tekturës së vonë bizantine në vëndin tonë. Siç du- 
ket Shqipëria e Mesme mbeti zona e kontaktit të ki- 
shave lindore dhe perëndimore. kufiri i ë cilave nuk 
ishte kurrë në një vënd por në luhatje të vazhduesh- 
me në mvartësi nga rrethanat palitike. 

Në këtë grup ndërtimesh, mj'eshtëria e ndërtues- 
-. e shquhet edhe për konceptet e ndërtimit struku- 
ral hapësinor ashtu edhe për elementet e veçantë si 
harqe, qemere e kupola. Harqet kur janë dekorativë 
janë tërësisht prej tullash (Pojan, Berat, Mesopotam, 
Labovë të Kryqit), por nuk mungojne dhe raslet kur 
jamë tërëisisht prej druri (Ma'rmiro) ose prej guni e 
tullash. Në përgjithësi harqet ndërtohen me tulla ose 
gurë të lehtë (omërsi). E njëjta gjë mund të thuhet 
edhe për qemeret dhe kupolat. Me tulla të vendo- 



— 281 — 



sura në mënyrë radiale janë ndërtuar qemeret në 
Berat dhe Pojan, Me gurë dhe tulla në Marmiro 
Zvernec dhe Mesopotam, në ndonjë nga të cilat 
(Marmiro) kupolat ndërtohen thuajse vetëm me gu- 
rë. Përdorimi i tullave që jep mundësi për një ndër- 
tim më të lehtë dhe të saktë, është në të njëtën ko- 
hë edhe shënjë e një zhvillimi ekonomik e material 
të shoqërisë, Një mënyrë tjetër mjaft e përhapur në 
ndërtimin e strukturave të harkuara është edhe për- 
dorimi i gurit çmërs, i cili krahas qënies material 
rrethanor. lehtëson strukturat, pra dhe shtyijet që 
ato i japin elementeve nën to (Mesopotam, Labovë 
e Kryqit, Peshkopi e Sipërme etj.). 

Këto monumeruc: dallohen edhe për zgjidhjet in- 
teresante dhe me i/lerë të ekuilibrimit ts struktura- 
ve, që edhe pse uë një kuadër tradicionai Kerkojnë 
mjcshtëri. Kështu arrihen të ekuilibriohen shtytjet 
e kupolave mbi tambur nga qemeret e krahëve të 
kryqit në mbulesat e ambienteve këndorë e deri teK 
muret anësor-"'. Pra ngarkesat përballohen brenda 
strukturave cine pa përdorur mure anësorë të trj 
dhe të rëndë që do bë £ontramm'oe me kërke'sat esis- 
tike. Një gjë e tillë është mjaft e arritur nga kupolat 
e vogla (Mborje, Shën Mëhilli Berat) e deri tek stru- 
kturat hapësinore mjaft komplekse si ne Mesopotam, 
Labovë të Eryqit, ku gjithshka reduktohet në një 
sistem mbu'lesash të harkuara që mbështefcen në shty- 
lla dhe pilastra në mure, duke zvogëiuar në mini- 
mum trashësinë e këtyre të fundit. Në të dy shëm- 
bujt e fundit zgjidhjet ishin jo vetëm origjinale por 
edhe të guximshme. 

Për një ekuilibrim më të mirë të peshave dhe shty- 
tjeve brenda strukturave, kanë qënë përdorur edhe 
brezat e drunjtë, të cilet, sidomos gjatë periudhës 
së ndërtimit dhe menjëherë pas saj, kur muraturat 
nuk janë ngurtësuar sa duhet, lozin një rol mjal'! tf ; 
rëndësishëm duke thithur pikërisht shtytjet horizon- 
tale të mbulesave me hark. Brezat janë në brendësi 
të mureve, si për të thithur më mire shlytjet, ashtu 
edhe për të rezistuar më gjatë lagështirës dhe agjen- 
teve të tjerë prishës. Brezat janë në disa nivele. Në 
nivelin e fillimit të kupolës, mbi dritaret e tamburit 
(Berat), në bazamentin mbi të cilin ngrihet tamburi 
(Berat. Mesopotam), në nivelin e dritareve të m 
përgjatë mureve anësorë, duke u lidhur dhe me ti- 
rantet për të krijuar n]ë sistem te tërë (Berat, Meso- 
potamj. Breza të tillë takohen edhe në Perondi në 
mure anësorë dhe në nivelin e dritareve të nefit qën- 
dror. Krahas tyre, thuajse në tërë monumentet m,"' 
mbulesa të harkuara, takohen tirantet e drutnjtë. 

Monumentet e kultit që shqyrtuam deri tashti 
edhe pse janë një pjesë e atyre që dikur ndërtohe- 
shin në truallin shqiptar, duke patur parasysh shtri- 



rjen teritoriale e kronologjike, dhe tipologjinë arki- 
tekturale, bëjnë të mundur që të njihet mirë arki- 
tektura e mesjetës së mesme. Sigurisht që jo gjil 
ndërtimet që ruhen sot përbëjnë vepra arkitektu- 
rale të mirëfillta dhe se një gjë e tillë as dhe ka që- 
në shtruar gjithnjë përpara ndërtuesve. Ka ndër to 
që janë ndërtuar në kohë të vështira e në to mjesh- 
trat popullor, përsa kanë mundur, kanë futur mjete 
për një soditje më të favorshme të ndërtesës, ashtu 
si ka ndër to dhe ndërtime që kërkesa të recttiit ca 
tetik as mund të shtroheshin. 

Të inkuadruara në kornizat e ngurta të estetiikës 
mesjetare, në rastin konkret asaj bizantine, ndërti- 
met e kishës që i shërbenin ideologjisë fetare, iJeo- 
logji sunduese në shërbim të klasës feudaie, në një 
sërë aspektesh përsërisim skema simbolike e forma 
të percaktuara, ndërtim planimetriko-vëllimor e kër- 
kesa hapësinore në të cilat e madhërishmia ëshl e 
tegoria estetike bazë, e thëritur për të nënreniuar 
individin ndaj forcavc të mbinatyrshme, ndaj idsolo- 
fetare dhe sundimtarëve. Një rol shman^cs ndaj 
këtyre kanë lojtur tradita antike dhe komponentja 
antitoe në arkitekturën dhe artin bizanin, kështuqë 
sidomos gjatë sh. XIII XIV me rilindjen e Pa aolo- 
gëve, menj amm i i kanoneve të ngurta, bije ne 
forcimin e rymave arkitekturale, për të cilat | 
rikja dhe e bukura në anën e jashtme, si dhe vleru- 
simi i kësaj të fundit janë shënja më dalluese, Ndër- 
timet më të shquara të vendit tonë nuk mbesin ja- 
shtë këtyre fenomeneve ashtu si krahas arkitekturës 
«zyrtare» ekziston arkitekiura «e vogël» përherë aier 
arkitekturës popullore të kohës. 

Në pjesën më të madhe të ndërtimeve të vendit 
tonë vërehet qartë preokupacioni i ndërtue.->ii ano- 
nim, i mjeshtrave popullorë, për të realizuar kërke- 
sat estetike mbi bazën e shijeve arkitekturale të ko- 
hës. Ndër to vërejmë vepra të mirfillta arti, ndërti- 
me ku rezultati estetik ka qënë qëllimi kryesor i 
rtdërtuesve dhe porositësve (Mesc;potam, Labovë e 
Kryqit, Berat, Pojan, etj.). 

Në aspektin estetik për arkitekturën bizantine ja- 
në karakteristike krijimi i hapësirës së pa fimd të 

ndësi dhe piktoreskës në anën e jashtme. X 
ndësi kjo është arritur nëpermjet coptimit dhe vazh- 
dueshrmrisë së vellimeve nga kolonat dritar 
çimi, afresku që nivelon sipërfaqet, mozaiku, ikono- 
staset e gurta, kupola me sensin vertikal dh^, në mjaft 
raste përmasat e vogla që krijojnë si ndjenjën . 
times ashtu edhe ndrydhpn për besimtaët. S'iëm- 
bujt e kufizuar në numër lejojnë të shprehemi veçse 
për ekzistencën e dy drejtimeve në arkiteklurën e 
kësaj periudhe. Së pari ato që lidhen me traditën 
paleokristiane dhe bizantine të hershme, ms hapë- 



— 282 



sirën e brendshme dicka statike ku mbizotëron am- 
bienti qëndror me kupol (Peshkëpi e Sipërme, Pojan. 
Kosinë) per shkak të mënjanimit të ambienteve kën- 
dorë, si dhe përdorimi i tipit bazilikal helenistik me 
çati druri (Perhondi, Durrës, Çiflik, Klos). Së dyti, 
ato monumente ku hapësira e brendshime ështa kara- 
kteristike për arkitekturën bizantine dhe kjo është 
arritur si në kishat e vogla me karakter intim (ML j 
rje. Berat) ashtu edhe në ato kur e madhërishmja 
ëshië* krejtësisht e arritur (Mesopotam, Lahovë "e 
Kryqit). 

Përsosja e formave realizohet nëpërmjet lehtësi- 
mit të pjesëve të veçanta, ritjes së tyre në larttsi. 
Mjafton të krahasojmë Për këtë format e shën Mëri 
Vllahernës me ato të shën Triadhës në Kala të Be 
ratit, kishën e Marmiroit me atë të Zvërnecit, Shën 
Mërinë e Peshkopisë së Sipërme me atë të Labovës 
së Kryqit, për tu bindur për një proces të tillë edhe 
në arkitetkturën mesjetare të vëndit tonë. 

Për arkitekturën e këtyre shekujve në anën e ja- 
shtme kërkimi i piktoreskes është ndër parfmet 
bazë për focmulimin arkitektural të hapësirës së ja- 
shtme. Si në tërë provincat e tjera, kjo arihet jo në- 
përmjet madhësisë, por nëpërmjet proporcioneve, 
theksimit, të kupolës mbi tambur dhe mbi të gjilha 
dekoracionit keramoplastik dhe trajtimit tl fasada- 
ve me nike të dekoruara me tulla, dritare me harqe 
të shkallëzuara, friza dhe korniza. 

Kërkesat për një trajtim sa më të pasur të faqe- 
ve të jashtëme brënda mundësive të ndërtimit të 
mureve, bijen në kohë shtimin e dekorit me tulla 
dhe gurë duke përdorur gjithnjë e më tepër tullat. 

Zbukurimi me tulla I kishave nuk mjaftohet me 
ndërtimin me kluasoinazh të mureve, ai përfshin zo- 
na të tëra të krahëve të kryqit të frontoneve, nike- 
ve dhe dritareve, tamburet e kupolave, frizat dhe 
kornizat, Deri dhe ndërtimet më modeste perdorin 
tullat për mbulesat me hark të dyerve dhe dritareve, 
të nikeve, për kornizat e çatisë. Ndërsa në ndërtimet 
me protendime estetike dekori mer përmasa të tilla 
që mund të thuhet se kthehet në qëllim në vetvehte, 
si në Labovë të Kryqit, Mesopotam e Kurjan dhe në 
secilën prej tyre me mjete krejt të ndryshme. Ne 
Labovë të Kryqit kemi përdorimin në maiksimum të 
dekorit me tulla, në Mesopotam niket, dritaret, klua- 
s^izhin dhe tullat, në Kurjan, në muret krejt prej 
tullash kemi përdorimin e reliefeve antike dhe mes- 
jetare. 

Në të gjitha këto kisha, me tulla kryhen vizatime 
nga më të ndryshmet dhe njëkohësisht duke i gdhë- 
ndur ato i jepet më gjallëri dekorit. Nga dekoret tra- 
dicionale të vendeve fqinjë mungojnë përdorimi i tu- 
Ilave dhe i pjatave të glazuruara, i tubave të shty- 



pur në formë kryqi, i gërmave kufike, I vizatimeve 
të mara nga antikiteti klasik, shënja këto të një 
gjuhe artiktekturale lokale. 

Në trajtimin dekorativ të këtyre monumenteve, 
gjithnje të nënrenditura zgjidhjeve arkitektonike, 
një rol të madh lot afresku, mozaiku, skuipturat dhe 
kapitelet, dyshemetë, ikonostaset ej. Afresku vishte 
tërë siperfaqen e brendshme të mureve, qemerëve 
dhe kupolave. i vendosur në skema të organizuara në 
mënyrë tradicionale sipas ikonografisë bizantine. Nuk 
mungon oganizimi në breza dhe skena të ndara sipas 
vcndit ku janë vënë. Krahas rolit didaktik dhe fetar 
ato lozin dhe ro" në krijimiin e hapsires së- brend- 
shme arkitekturale, duke unifikuar me ngjyrat e 
tyre tërë sipërfaqet, duke bërë sa më pak të ndijsh- 
ato lozin dhe rol në krijimin e hapësirës së brend- 
me konturet gjeometrike të sipërfaqeve të veçanta 
të brëndësisë me figurat. 

Të një rëndësie të veçantë janë mozaikët e dyshe- 
mesë së Klshës së Mesopotamit. Dyshemeja e kishës 
dhe ajo e portikut janë shtruar rne pllaka guri gël- 
qeror. Në kishë ndërmjet gurëve janë vendosur ripa 
mozaiku me gurë shumë ngjyrësh. Panele mozaiKu 
ka patur në naos, ndërsa dy panele të ruajtur rela- 
tivisht mirë janë në krahun verior të porlikut. Në 
kisha të tjera dyshemeja shtrohet me pllaka guri 
duke pasur edhe ndonjë rozetë të madhe me gurë 
dhe tulla (Pojan). Sot ruhen tërësisht dyshemetë e 
vjetra të Labovës, Mesopotamit, Pojanit, Kurjanit, 
Peshkopisë së Sipërme, ndërsa disa fragmentc të 
sh. XI ruhen dhe në Perhondi. 

Në trajtimin e bëndshëm shquhen për vlerat e ty- 
re edhe kapitelet. Në disa raste ato jano të mara nga 
ndërtime antike (Berat) në të tjera janë vepra të 
mirëfillta të artit mesjeiar si në Mesopotam (ripër- 
doren kapitale të sh. XI). Labovë e Kryqi dhe Per- 
hondisë ku vërehet një primitivizëm në trajUmin 
dekorativ. Në Mesopotam dhe Perhondi kapitelet 
janë të tipit me jastëk, me prejarihje nga kapiteli 
jonvk I bash'kuar me jastekun mbi të, ndërsa në La- 
bovë tc Kryqit përsërisin format e kapitalit paleo- 
kristina me prejardhje nga kapite!i korintik. Me in- 
teres të veçantë janë kapitelet e kishës së Apoloni- 
së, kapitele rom'anike, me ornamente bimore, dhe si- 
domos, kapitelet e ekzonarteksit më të vonë, të cilët 
gjithashtu janë romanike, Kolonada elegante me ar- 
kadat karakteristike kurorëzohet nga kapitelet zoo- 
morfe dhe antropomorfe, me një vlerë të madhe ar- 
tistike. Krahas - elementeve të tjerë arkitekturale, 
edhe kapitelet fasin për një iniluencë jo të vogel pe- 
rëndimore në Apoloni. 

Në një rast i vecantë në arkitekturën tonë mesje- 



— 283 — 



tare janë relievet që ruhen në brezin e poshtëm me 
gurë' të kishës së Mesopotamit. Në gurët e muri'L ve- 
rior, perëndimor dhe atë lindor të rindërtuar janë 
gdhendur në reliev të lartë kafshë të ndryshme, ndër 
to edhe kafshë mitologjike, në skena apo edhe të ve- 
çanta, të cilat me vlerat e tyre artistike pasurojnë 
vlerat e mëdha të monumentit. Këto relieve krahas 
prejardhjes orientale, dëshmojnë edhe për ndikime 
perëndimore, të cilat në rastin e kishes së Mesopo- 
tamit janë të dukshme. 

Në formulimin e brendëshëm arkitektural të mo- 
numentit, një rol të veçantë lozte ikonostasi. Në ven- 
din tonë ruhet vetem një ikonostas i drunjtë, ai i 
kishës së Maligradit. Ikonostasi guri, kishte kisha e 
sh. Kollit në Perondi i cili sot ruhet pjesërisht. Nga 



ai kemi të paprekur hyrjen për në diakonikon me dy 
shtylla guri të punuara pranë pilastrave dhe një ar- 
kitrau mbi to. Dekori është karakteristik për sh, e 
XI me gdhendje jo të thellë të motiveve bi more. Një 
fragment pllakë në dekor të përafërt ështëëe mu- 
rosur prapa ikonostasit të vonë. Duket se i takonte 
pj< sës së ikonostasit përpara bemës. 

Me vlera më të mëdha artistike janë pllakat e 
gdhendura që ruhen nga ikonostasi i Peshkëpisë së 
Sipërme. Pllakat i takonin pjesës ndërmjet kollona- 
ve dhe ruhen të plota. Ato janë të gdhëndura me 
reliev fë cekët dhe motive bimore dhe simbole të 
kultit, Duket se ikonostasi i dëmtuar është lëvizur 
kur u ndërtua ikonostasi me mur të pikturuar. 



NDËRTIMET E KULTIT GJATË SHEK. X-XV NË SHQIPËRINË E VERIUT 



Njohja me monumentet e kësaj periudhe në një 
pjesë të Shqipërisë së Mesme dhe Shqipërinë e ve- 
riut paraqet një sërë vështirësish, ndër të cilat më 
e rëndësishmja është shkalla e madhe e shkatërri- 
meve të bëra nga pushtuesit osman. Për këtë flasin 
mjaft nga relacionet e sh. XVII mbi Shqipërinë e 
veriut. Në këto dokumenta ka të dhëna me mjafL 
vlerë për numrin dhe vendndodhjen e monumenteve 
si dhe për madhësinë e mënyrën e ndërtimit, 

Ndërtimet e kultit të Shqipërisë së Mesme tjhe 
Veriut paraqesin në drejtim të arkitekturës së tyre 
një serë veçantish të kushtëzuara nga lidhja gjith- 
një e peehkopatave r ië kesaj zone me kishën e 
Perëndimit. Fillimisht për provincat e Prevalitahës 
dhe Epirit të Ri, që ishin të lidhura me Kostandino- 
pojën u krijua metropolia e Durrësit, nga e cila va- 
reshin diocezat e Shkodrës, Drishtit, Pultit, Lezhës, 
Shasit, Stefaniakes, Krujës, Kunavies, Cërnikut Gra- 
decit, Beratit, Vlorës dhe Gllavënicës. Nga këto, kra- 
hinat veriore mbetën gjithnjë pak a shumë të lidhu- 
ra me perëndimin, ndërsa Durrësi me krahinat pra- 
në u ndodh gati përherë në kufi të dy botëve duke 
pasur shpesh organizma të dy kishave, me parësi atë 
lindoren. Me kohë krahinat veriore u kthyen drejt 
katoficizmit, ndërsa një fenomen i tillë në disa ra- 
ste ndodhte edhe kur për periudha të shkurtëra në 
Shqipëri apo disa krahina sundonin feudalë perëndi- 
mor. 

Në këto rrethana krahas ndërtimeve me tipare të 
njëjta në veri dhe jug, kemi krijimin e trajtave të 
veçanfa, të kushtëzuara nga influencat arkitekturale 
të bizantit apo perëndimit, sidomos në zonën e kon- 
taktit, edhe ndërhyrje të tyre. 



Kisha e Shën Sergjit dhe Bakut pranë fshatit 
Shirgj të rrethit të Shkodrës (buzë lumit të Bunës) 
është ndër monuenmtet më të rëndësishëm të Shqipe- 
risë së Veriut. Rrënojat e sa.ja edhe pse në pjesën më 
të madbe janë t^ rëmbyera nga Buna, janë mjaft ma- 
dhështore dhe flasin për vlerën e këtij monumenti. 
Shkalla e majtjes, të rënojave jep mundësi për njo- 
hjen e monumentit. Kisha është me planimetri tre- 
nefshe, me tre apsida rrethore, nga të cilat e mesit 
është më e madhe (fig. 22). Nefat ndahen nga absida 
me nga tre pilastra kuadratik secila, Nefi qëndror 
është më i lartë se anësorët, duke qënë nën të njëj- 
tën çati me to dhe duke përfunduar kështu me fron- 
ton të rregullt në anën perëndimore dhe lindore. 
Ndryshe nga ndërtimet e këtij tipi, kisha nuk mbu- 
lohet me qemere dhe kapriata, por me çati të thje- 
shtë, duke patur harqe nga pilastrat në muret në ar- 
kadat dhe ndërmjet tyre. Në pilastrat e murit pe- 
rëndimor duken fillimet e harqeve të porfikut të 'na- 
pur që ishte në këtë anë të kishës. Përpara kishcs 
ka patur një këmbanore të bukur, nga e cila siç 
shkruante Pjetën Bogdani në sh. XVII, shihej tërë 
fusha e Shkodrës. 

Muret mbaronin me korniza, ata ishin të ndërfu- 
ar me gurë dhe tulla. Pilastrat ishin ndërtuar vetëm 
me gurë të skuadruar, ndërsa pjesët ndërmjet tyre 
me një rradhë gurësh të skuadruar dhe katër rra- 
dhë tullash. Me gurë janë ndërtuar edhe harqet e 
mprehët të veirbër mbi pi'asftrat qoshet e godinës iihe 
kornizat mbi pilastra. Në frontonin perëndimor ka 
një dritare dyshe mbuluar me hark të mprehtë. Dyert 
ishin dy, një në murin perëndimor, tjetra në atë ju- 



— 284 — 



gor. Porta perëndimore që ishte dhe kryesorja, sot 
e rindërtuar, ka dy pllaka me mbishkrime që i ta- 
kojnë njera ndërtimit, ndërsa e dyta një rindërtimi. 
Mbishkrimi i parë jep vitin e ndërtimit të kishës 
1290. Mbishkrimi i dytë jep rindërtimin e vitit 1318. 
E vështruar në aspektin tipologjik, kisha është ndër- 
tuar sipas skemave karakteristike të arkitektures së 
urdhërit të' benediktinëve në Ivalinë e Jugut. Ajo i 
takon gotikut të zhvilluar, me mjaft element të ar- 
kitekturës romanike, që vërehet në harqet gjysëm 
rrethor, në mbulesën me çati dhe që gjen paralele 
në abacit italiane të Fosanovës dhe Kasamarit, nga e 
cila frymëzohet dhe fasada perëndimore. Edhe pse 
të vvçuara dhe të pakta, mbeturinat e kishës së Shir- 
gjit flasin për një ndërtim që me arkitekturën e tij 
influancoi zona të tëra. Me linjat e saja të sakta, har- 
qet e mprehta, teknikën e mureve shumëngjyrëshe, 
dekorin, kisha mbeti si model arkitektural për një 
kohë të gjatë. 

Kisha e Shën Mërisë në Vaun e Dejës e ndërtuar 
në këmbët e kodrës shëmbore të kalasë mesjetare të 
Danjës, është njënefshe, kuadratike në pian me ab- 
sidë gjysëm rrethore në anën lindore. Kisha dallohet 
për përmasat e saja të vogla {5,10 x 8,20 m) dhe për 
ndërtim planimetriko-vëllimor të veçantë (fig. 23). 
Në brendësi ajo mbulohet me një qemer te mpreh- 
të që mbështetet në muret e trasha dhe një sistem 
harqesh. tërthorë. Këto të fundit nga ana e tyre 
mbështeten në pilastra, që dalin si në anën e 
brendshme e të jashtme të mureve. Mbi kë'co pilas- 
tra janë ndërtuar harqe mbajtës, të brëndëshmit gjy 
sëm rrethor ndërsa të jashtemit me hark të mprehët. 
Në pikpamje strukturale ndiqet skema romanike, të 
cilës i janë vënë element të arkitekturës gotike siç 
janë qemeret dhe harqet e mprehtë. 

Poshtë çatisë dhe gjatë gjithë perimetrit të saj 
gjëndet një kornizë nën të cilën në trajtc frize varen 
harqe lombarde gjysëm rrethare, që përfundojnë mbi 
gurë të profiluar. Në murin perëndimor në pjesën e 
frontonit ndodhet një dritare në formë rozete. Kjo 
fsqe perëndimore është trajtuar në aspektin e ngjy- 
rave ndryshe nga të tjera't. Ajo ka një rradhë gunësh 
gri, njëlloj me faqet e tjera që alternohet me gurë m'e 
ngjyrë rozë. Gjithashtu të gji''-ha dritariet në muiret 
verior dhe jugorë, të cilat mbulohen me harqe të 
mprehët janë me k jrniza prej mermeri të bardhë tS 
gdhedur në mënyrë të profiluar dhe me dekor me 
ornamente bimcre. Me hark të mprehtë duks<„ se 
përfundonte edhe mbulesa e derës, e cila sot i për- 
ket një rindërtimi më të vonë (vi'.it 1862). 

Megjithë përmasat e saj të vogla dhe karakterin 
intim ajo ka një monumentalitet të theksuar që i 
dedikohet kompaktësisë së vëllimeve, punimit të 



mureve dhe detajeve, si dhe proporcioneve mjaft të 
arritur, Mjaft i ndijshëm është gjithashtu edhe sen- 
si i vertikahtetit, rezu tat i përdorimi't fcë qemerëve 
dhe harqeve të mprehtë. 

Si dhe kisha e Shirgjit, në shën. Mërinë e Vaut të 
Dejës, kemi elemente predominues ato të arkj.ekturës 
romanike, por, nuk mungojnë siç u tha edhe element 
të gotikut, Vlerën e monumentit e shtojnë edhe pik- 
turat murale të cilat i përkasin artit bizantin. Përsa 
i përket datimit duke u nisur nga pikturat, kisha e 
Shirgjit (1290), mendohet se kisha duhet të jetë 
ndërtuar në vitet e fundit të sh. XIII. 

Kisha e Rubikut ngrihet mbi një shkëmb të the- 
pisur buzë lumit Fand, afër Rubikut, Në gjëndjen e 
sotme kisha i takon disa periudhave të' ndërtimit. 
Pjesa më e vjetër, që paraqet interes shërben sot si 
ambient i altarit për kishën e re. Madje dhe kjo jo 
në tërë lartësinë i takon të njëjtit ndërtim, Kisha e 
vjetër (t'ig. 24). është një kishë manastiri, që për- 
mendet ndër dikumenta që në vitin 1166, dhe ni:m 
piktura që simbas një mbishkrimi datohen të vitit 
1272. Ndërtimi është drejlkëndësh në plan dhe me 
një absidë gjysëm rrethore nga lindja. Muret e ki- 
janë ndërtuar me gurë gëlqeror të çrregullt e 
të vendosur në radhë horizontale, duke pasur edhe 
gurë çmërsi, sidomos në pjesën e absidës. Kjo e fun- 
dit është pjesa më me vlerë në pikpamje estetike dhe 
historike. Nga katër piiastra, pjesa e jashtme e saj 
ndahet në' tre pjesë. Pilastrat ngrihen mbi një ba- 
zament gjysëm rrethor, që del pak jasht absidës, dhe 
përfundojnë me harqe gjithashtu gjysëm rrethorë, 
pak të dala ndaj faqes së absidës, që kalojnë nga 
njëra pilastër tek tjetra. Këshfu krijohen tre nike të 
mëdha. Veç këtyre harqeve, harqe të tjerë i përgjy- 
smojnë ato, duke krijuar një dekor harqesh të vazh- 
dueshëm që ndërpresin njeri tjetrin. Në seicilën ni- 
ke ka nga një dritare të ngushtë e të lartë, mbuluar 
me harqe gjysëm rrethorë të shkallëzuar. Apsida 
përfundon me një kornizë të drejtë prej gurësh pak 
të nxjerrë jashtë. 

Nga këta element kuptohet se kisha është ndër- 
tuar sipas tipareve të arkitekturës romani'ke duk 
përmbajtur trajtave të kishave të tjera të v 
Duke u nisur nga të dhënat historike dhe arkitek- 
tura, kisha datohet e sh. XII. 

Kishat e Shurdhahut në rrefhin e Shkodrës. 
dhen në qytetin rrënojë me të njëjtin emër, i cili 
është identifikuar me qytetin mesjetar të Sardës 
peshkopata e së cilës varej nga kryppeshkopata e 
Tivarit. Në të ruhen rrënojat e mjaft kishave. Kishat 
më të vjetra, qe është mundur të hetohen, janë të 
sh. XI. Ndër to është kisha, që ruhet në pjesën lin- 
dore të qytetit, ndërmjet dy mureve rrethore (fig. 



— 285 — 



26). Ajo është e tipit një nefëshe dhe përbëhet nga 
naosi dhe narteksi. Naosi është 5,30 m i gjerë dhe 
gjatësi rreth 10 m. Muret e tij 0,5 m të trashë janë 
ndërtuar me gurë gjysëm të punuar dhe të vendosur 
në rreshta horizontale dhe të suvatuara trashë. Dy- 
shemeja e naosit 'ka qënë shtruar me pilaka kuadra- 
tike. Ruhen gjithashtu dhe gjurmët e fillimit të am- 
bientit të altarit si një shkallëzim, ndërsa nuk ruhet 
muri lindor dhe absida. Naosi ka një portë në mu- 
rin verior dhe njc tjetër, që e lidh me narteksin, në 
anën perëndimore. Narteksi është i ngushtë dhe n 
të hyet nga jugu. Kishë tjetër me vlerë është ajo pak 
më në jugë të hyrjes në rrethimin e dyte" (fig. 2.3). 
Prej saj, në këmbë ruhet absida dhe pjesë të . 
të mureve. Ato janë ndërtuar me gurë gjysëm të pu- 
nuar, me forma të rregullta katërkëndëshe me ' 
te vizuara me mistri. Kisha përbëhet nga naosi dhe 
narteksi i vonë në anën perëndirnore. Ajo është e 
tipit një nefësh, me përmasa në planimetri 13 x 4,1 m 
dhe rreth 5,60 m e lartë. Dyshemeja që ruhet është 
shtruar me rrasa guri të çrregullta. Dy dritare ru- 
hen në muret e kishës.njëra në absidë dhe tjetn 
pjesën jugore. Të dyja ato mbulohen me hark gjy- 
sëm rrethor. 

Krahas tyre, në gjendje rrënojë në Shurdhah gjen- 
den dhe kisha të tjera mjaft prej të cilave jamë ri- 
ndërtuar gjatë sh. XV- XVIII. 

Kisha e shën Mërisë në Shëmrj të Krajës është një 
rrënojë e ruajtur relativisht mirë. Në një shkëmb 
pranë saj ruhen rënojat e një këmbanoreje. Në pla- 
nimetri kisha është e tipit bazilik tre nefshe e gjate' 
18,8 m me gjerësi të nefit qendror 7,5 m dhe të aty- 
re anësorë 3,1 m (fig. 27). Nga ajo ruhen relativisht 
mirë muri verior, muri lindor me absidën gjysëm 
rrethore relativisht e madhe, arkada nga jugu dhc 
fillimet e arkadës veriore. Arkadat përbëheshin prej 
tre harqesh që mbështeteshin në pilastrat në mure 
dhe në dy pilastrat me planimetri drejtkëndëshi. Në 
absidën e madhe ruhen një sërë afreskash, mbishkri- 
met e të cilave janë me gërma latine, Nga një nike 
gjysëm rrethore për secilën nef anësor është ndër- 
tuar në murin lindor, shenjë kjo e një influence të 
qartë të ritualit ortodoks, i cili, herëpashere ndëro- 
nte, në mvarësi të ndodhive historike. Përsa i për- 
ket mbulimit të kishës ai duket se ka qëne me çati 
druri dhe me dy flegra. të njëjta për nefin qendror 
dhe ata anësorë. Kisha duket se i takon sh. XIII, 
ndërsa mbetet e pa qartë se kujt i shërbente kjo, një 
manastiri apo ishte selia e peshkopëve të Arbërisë, 

Kisha e shën Ndoit në Kep të Bodonit është një 
rrënojë pranë kalasë së Skënderbeut, dhe një nga ka- 
tër kishta që njohin nga burimet historike në atë 
vend. Drejtkëndëshe në planimetri, me përmasa 



13,6 x 6,2 m, ajo përbëhet nga naosi me absidën gjy- 
sëm rrethore dhe narteksi në anën perëndimore (lig. 
28). 

Në narteks hyet nga ana perëndimore, veriore dhe 
jugore. Nga të tre portat ajo perëndimore ës i 
mbuluar me' akitra guri ndërsa dy të tjerat me hark 
të mprehtë. Në naos hyet vetëm nga narteksi. Ai 
ndriçohet nga dritare dyshe të vendosura në nikei 
e harqeve në muret anësorë. Naosi ndahet nga am- 
bienti i altarit, nëpërmjet një brinjë rigjideteti mb: 
pilastrat, që copton në këtë mënyrë dhe hipësirën e 
brëndshme. Në anën e jashtme muret jane të ndar-i 
në dy breza të qartë, i poshtmi me pilastrat dhe har- 
qet mbi to, i sipërmi me mure të rrafshtë. Muret ja- 
në ndërtuar me gurë dhe tulla. Tulla përdoret në 
harqet bashkërisht me gurët dhe si korrizë rreth 
tyre, në dritaret dhe në teknikën kluasonazh të mu- 
reve. Kjo e fundit është fragmentare dhe n 
doret kudo. 

Kisha dikur ka qënë e pikturuar me afrv 9ka, nga 
të cilët ruhen vetëm fragmente mjaf ntuar. 

Planimetria e kishës është në aspektin e siruktnra ■ 
ve një ndërtim tipiik romanik, mure me pilastra në 
forme kryqi, mbuiesë me qemer cilind Li. a nd 

muret gjatësor. Nga arkitektura gotike kemi hai 
e niprehta mbi pilastrat dhe mbulesën me q 
mprehët, ndërsa nga arkitektura bizantine teknika e 
ndërtimit të mureve dhe dritaret dyshe. 

Mbi bazën e arkitekturës kisha datohet e sh. 
XIV-XV. 

Përveç monumenteve të mësipërme gjënden dhe 
mjaft rënoja të tjera me vlerë, si dhe pjesë kishasii 
të vjetra të përfshira në ndërtime më të reja, që i 
takojnë periudhës pas pushtimit turk. Ndër to ka 
kisha si shën Marku në kala të Danjës që mban da- 
tën 1465 ose si kapela tre konkshe në kalanë e Dri- 
shtit (fig. 29), me mjaft vlerë për ndërtimin planime- 
trik. Si një ndërtim me ndikime romanike eshtë dhe 
kisha e Shën Mërisë në fshatin Linxë të Tiranës, në 
rënojat e së cilës dallohen haqet lombarde. Me rën- 
dësi mjaft të madhe për historinë e popullit tone 
është katedralja e shën Kollit në Lezhë (fig. 30) ve- 
ndvarrimi i Heroit tonë kombëtar Gjergj Kastriotit 
Skënderbeut, me planimetri drejtkëndshe dhe absi- 
dë gjysëm rrethore. 

Një monument tjetër i rëndësishëm por mjaft i 
rrënuar dhe i transformuar kur është kthyer xhami 
ëshë kisha e shën Stefanit në kala të Shkodrës (fig. 
31). Me planimetri drejtkëndëshe e mbuluar me ça- 
ti druri, ka në anën lindore ambientin e al.arit me 
absidë drejtkëndëshe, nga mbulesa e dikurshme e së 
ciljës ruhen filhmet e nervatuirave të kryqëzuara të 
qemerit. 



— 286 — 



Karakteristika të përbashkëta për monumentet e 
Shqipërisë së Veriut janë ndërtimi planimetrik kry- 
esisht një nefësh, i zgjatur, në drejtimin perëndim- 
lindje, absidat gjysëm rrethore dhe përdorimi i kë- 
mbanoreve. Në ndërtimin planimetrik bëjnë përja- 
shtim kisha e Shirgjit dhe Shën Mëria e Krujës, që 
i lakojnë tipit bazilikal. Ndërsa e para është rëzulta- 
ti i ndikimeve te huaja, e dyta për nga forma dhe 
v r endosja e pilastrave flet qartë për lidhjen me tra- 
ditën vendase. Përsa i përket teknikës së ndërtimit, 
shquhen ndër to kishat e Shirgjit dhe sidomos ajo e 
Vaut të Dejës, për punimin mjaft lë mirë të gurit. 
Shumica e kishave janë ndërtua me gurë të pa pu- 
nuar të vendosur përafërsisht sipas rradhëve. Me 
gurë të punuar në mjaft raste trajtohen edhe qoshet, 
kornizat, shpatullat e dyerve dhe dritareve. Tulla 
haset vetëm në Shirgj, e kombinuar më rradhë me 
gurët dhe në Rodon në një kluasonazh të çrregullt. 

Në trajtimin arkitektural te këtyre monumente- 
ve, krahas një shumice kishash me arritje jo të rën- 
dësishme, ka të tilla ku kërkesat estetike kanë qënë 
primare si në kishat e Shirgjit dhe Vaut të Dejës. 
Në mjaft të tjera nuk mungojnë elementet, që shpre- 
hin përkujdesjen për një paraqitje sa më të mirë të 
ndërtesës {absida e Rubigut, harqet lombarde në 
Linxë, arkadat e Rodonit). Gati në të gjitha kishat 
një_ rëndësi e veçantë i jepet përpunimit të dyerve 
kryesore, dritareve dhe kornizave. 

Në ndërtiinin vëllimor të këtyre kishave dallohen 



dy forma. Ndërtimi me çati druri dhe ndertim: me 
sistem qemerësh. Në të dyja rastet kemi përdorimin 
e frontoneve në fasadat perëndimore dhe lindore. 
Përgjithësisht mund të thuhet se me qemere janë 
ndërtuar ato monumente në të cilat influencat pe- 
nnëdimore janë më të dukëshme (Vau Dejës, Rodon, 
Rubig) ndërsa ata me çati druri i përmbahen më 
shumë tradites së ndërtimit të bazilikave dhe ki- 
shave njënefshe paleokristiane. Përjashtim bën ki- 
sha e Shirgjit e ndërtuar sipas skemave tipike ro- 
manike ■ — gotike të Italisë së Jugut. 

Këto ndikime ndeshen më tepër në ato monumen- 
te që i përkasin manastireve, lidhjet e të cilëve me 
kishen perëndimore ishin më të mëdha. Kishat e 
tjera thuajse nuk e ndjejnë këtë ndikim (Shurdha- 
hu, Shënmri), çka flet për një veprimtari ndërtimo- 
re vendase, të pamvarur dhe me paralele në arkitek- 
turën e fortifikimeve dhe banesëtn. 

Edhe dekori i brendshëm nuk mungon në këto 
kisha. Gati të gjitha ruajnë afreske, te cilat ndih- 
monin së tepërmi për krijimin e një brëndësie sa 
më të pasur dhe më të arritur. Ishte pikërisht piktu- 
ra murale ajo që mënjanonte në makisimum varfë- 
rinë e trajtimit të anës së jashfëme. Me dekor skul- 
ptural që paraqet ornamente bimore e gjeometrike 
janë trajtuar dyert dhe dritaret, harqet lombarde, 
dritaret rozetë, e deri gurë të gdhendur me relieve 
të vendosur në timpanet e frontoneve. 






— 287 — 

Fig. l 

KAPELA NEAMFITEATftlN E DURRESIT 




/ 2 3m. 



PLANIMETRIA 




— 288 — 



PRER3E TERTHORE 



FtG.2 




KISHA NE FSHATlN BUHAL - /^Uf^f" 




'Ma m~ -w~m 



FLANIM ETR(A 



KISHA NE FSHATIN BO80SH7ICE 



.2C^tçe_ 



PLA N I M L T R I A 



A/Gj. 




jJj^^tfjJgS&'. 









— 289 — 



Fig. 4 



KI5HA NE FSHATIN 5QP 



^et 




FLANIMETRIA 




#i% 




O f £ 



PHfRJr TERTHOSE. 



3 4l 










— 290 — 




a t 2 3m 



Fig. 5 

KISHA NË FSHATIN ARMEN 

VLORË 



PLANIMËTRIA 




Gjendja para restaurimit 



— 291 — 



Fig. 6 




KISHA NE 
FSHATIN 
PEHRONDI 
BERAT 



"^7 



v^yy^yy^^^ 




{ 2m. 



— 292 — 




Fig. 7 



BAZIUKA N E QYTETIN E 



P L A 



FSI/ 





«B 



■ 




RIKONSTRUKSION 



— 293 — 



fV^Vi 



I 



"i r 

i— t 





r 



_J 



? 4m 



I ! 
I I 

u 



o 



L 



t i 



Fig. 8 



BAZILIKA NE FSHATIN ÇIFUK 



iSaratidë 




Fig. 9 



KISHA NE FSHATiN 
MAR MIR 



t= 



-t— 







— 294 — 



KISHA NË ISHULLIN E ZVEKNECIT - 



VLORË 




f 2 3 4 Sm 

PLANIMETRIA 





Fig, 10 NPfr-53 



, 



m 




KISHA NË FSHATIN PESHKEPI E SIFËRME 
Fig. 11 GJIROKASTËR 




mm%^m. 



FLA W»MFTRIA 



"■'■ ** 





**«. u 



' 



V 




.■■>V"0 



^lfff 







*v /' 



&J 



VI 



— 296 — 






Fig. 12 



KISHA NË FSIIATIX KOSINE 



PERMET 





PLANIMETRIA 




t 2 3 4m. 



— 297 — 



KISHA E SH. TRIADHES 



BERAT 



KISHA E VLLAHERNES 



BERAT 



F/G. /4 







.-.*„ 
*"*~ **** 










vl 


\ r 






H 



5c 


\< ! 

r 1 / 


r "'» ' 


•"" • \\ 



O 2 4m 

\ I — t 



FlG.tf 



PLANIM0TR1A 




Fig. 14 






PAMJE E EKZONARTEKSIT 





KAPITEL I NAOSIT 
KAPITEL I EKZONAKTEKSIT 




238 — 



KISHA E MANASTIRIT TE APOLLONISË 




f 2 3 4 Sm 

i — I-— ' > ' -i 



— 299 — 



Fig. 16 
KISHA NE FSHATIN LABOVE E KRYQIT 

(^jirokaslër 




fTy7| MUROSJE 



I I ._! 



4m 



— 300 



Fig. 16 



AKSONOMETRlA (fil KON5TRUK5ION) 





— 301 — 




Fig. 17 



KISHA NË FSHATIN 
MBORJE - KORÇE 



PLANIMËTRIA 






12 3 m 

I » 1 1 



302 — 



KISHA E SH. MEHILLIT 
BEEAT 




Fi*. 1 



PIANIME TRIA 



Jm 



— 303 — 



Fig. 19 



KISHA NË FSHATIN KURJAN 



FIER 






PLAHIMETRIA 



— 304 — 




Fig. 20 



KISHA E MESOPOTAMIT 
SARANDË 





| 

| 

I 



■*&&; ".".■%: ' ^^^m^SfflflKK 



O O d O 



PLANIMETRfA 










f 2 3 i m 



— 395 — 



ts ati 



Fig. 20 




KISHA E MESOPOTAMiT ,, 



R KONSTRUftSiON 







306 — 



Fig. 21 

TR APEZERIA E APOLLONISE 
I FIER 




J 




PLAHIME TSIA 



— 307 — 




PRËR3E OJATESORE 



Fig. 22 

KISHA NË FSHATIN SHIKGJ 
SHKODËB 




o i 2 3 4m 

i i i i i 




PLAMlMcTRIA 




PRfRJf TERTHORE 



V- — V 



4 f 



— 308 — 



:■ 



Fig. 23 



. 




KISHA NE VAUNT E DEJËS 
SHKODER 



PLANIMETRlA 




''-'tv'""'"^ 




.>il;:> 



_ 309 = 




Frg. 24 
KtSHA £ RVBIKUT 



2-46 






:-^3<£|HHHMaHtta| 





mm 




— 310 



. 




HISHA PRANE HYMES NE ÇY/ET/H E S/PEPM 



jaftT 






*Mt,..*^5«i£i 






-~* 






' ,^ : -^.- :to 



j -*r".. ;jMF;a 



•44- "'S- 





/=/«5- 2S" 




F/G 2s 



KISHA HE Iff/OJE 7£Çymnr TE POSH7EM 
$hvt&fa/i • SAAoc&r 



— 311 — 



kisha £ SfrMër/së ' /CRVJE 







KtbffA 7^EK£NOBSff£ /V£ DRtSt/T 

Strfocfor 



FAS 27 




KISHA NE KEPW E RoOOAt/r 



f=re 28 









— 312 — 



KISHA E SHEN KOLUT 
LEZHË 



PLAMMen{/4 




F!G 3o 



Z .1 

' - ' -I 





*.**■ ■■ *^- -. i* ■ 



KISHA NE KALANË E 
SHKODKES 




Fig. 31 



4M> '*■ 






223 — 



KAPITULLI IV 



ARKITEKTURA NË SHEK. VII-XV 



Periudha që përfshin shek. VII-XV, ështe një 
nga periudhat kyçe për Historinë e Shqipërisë. Ajo 
karakterizohet nga lindja dhe zhvilUmi i marrëdhë- 
nieve feudale në prodhim, nga formimi i kombësisë 
shqiptare mbi bazën e elementit etnik ilir, nga lufta 
e pandërprerë e populht shqiptar, kundër feudalë- 
ve të Bizantit, të Serbisë e të Eeuropës perëndimo- 
re për pavarësi dhe krijimin e një v teritori kompakt 
dhe së fundi nga lufta heroike kundër pushtuesve 
turq për mbrojtjen e vendit, nën udhëheqjen e 
Gjergj Kastriotit-Skënderbeut. 

Në shekujt e parë të mesjetës Iliria ku përfshi- 
hej edhe teritori i vendit tonë, u ndodh nën presi- 
onin e dyndjes se popujve që vinin nga veriu. Nga 
fundi i shek, VI dhe gjatë shek. VII vërshuan fiset 
sllave që i sollën pasoja të rënda shkatrrimtare eko- 
nomis dhe kulturës së kesaj treve. Megjithatë po- 
pullsia autoktone e kësaj zone mundi ta kapërcejë 
krizën dhe t'i qëndrojë asimilimit. Kështu që nga 
shek. XI e më vonë, shqiptarët cilësohen si «një po- 
pull* dhe trojet e tyre përmenden në dokumentiët 
e kohës në trajtën «Arbanon» ose «Albanon» të njo- 
hur si emër i një fisi ilir që nga shek. II i erës së 
re. Ky emërtim në shek. XIII-XIV përfshinte një 
pjesë të mirë të trojeve të banuara nga shqiptarët, 
ndërsa në shek. XV ai arrinte në veri deri në vijën 
Tivar-Podgoricë-Prizren dhe në jug në tokat e 
Çamërise së sotme. 

Që nga fundi i shek. XII si rezultat i zhvillimit 
të përgjithshëm të vendit dhe i fuqizimrt ekonomik 
e pohtik të feudalëve arbëreshë nië radhët e admi- 
nistratës së lartë bizantine, lindi i pari shtet feudal 
arbëresh i pavarur, «Principata e Arbërisë, të cilën 
rrethanat historike nuk e lejuan të konsolidohej. 
Vetëm në gjysmën e dytë të shek. XIV, pas shem- 
bjes së Perandorisë Sërbe ju hap rruga e zhvillimit 



të lirë, principatave Shqiptare, të cilat përfshinë 
në gjirin e tyre në këtë periudhë edhe qytetet kry- 
esore të Shqipërisë, si Durrësi, Sfikodra, Berati etj. 
Në këtë periudhë, pjesa më e madhe e feudalë- 
ve tjë Shqipërisë ishin me kombësi arbëreshe, Ma- 
rrëdhëniet feudale ishin bërë marrëdhenie sundu- 
ese, ng pjesën më të madhe të territorëve të Shqi- 
përisë, me përjashtim te zonave malore, ndërsa 
bujqësia, zejtaria dhe tregtia arritën shkallën më 
të lartë që ato njohën gjatë mesjetes. Principatat 
feudale shqiptare, ishin në konflikte të vazhduesh- 
me midis tyre, konflikte që tentonin në krijimin e 
një shteti feudal të bashkuar. Por kjo tendencë e 
përgjithshme u pengua nga zhvillimd historik i ngjar- 
jeve te fundit të shek. XrV kur, kundër Shqipërise 
si dhe kundër gjithë Gadishullit Ballkanik u drej- 
tuan sulmet e pushtuesve otomanë. Duke përfituar 
nga kjo gjendje si dhe nga vetë grindjet dhe kon- 
fhktet që ekzistonin midis feudalëve shqiptarë, Re- 
publika tregtare e Venedikut, me forcën e parasë 
dhe diplomacisë zaptoi qytetet kryesore të bregde- 
tit shqiptar para se ato të binin në duar të turqve. 
Në shek. XV Shqipëria u bë arenë luftash të për- 
gjakshme. Në vitet 30 të këtij shekulli Shqipëria e 
Jugut u përfshi nga vala e një kryengritje popullo- 
re nën drejtimin e Gjergj Arianitit kundër pushtu- 
esve osmanë, ndërsa që nga viti 1443 deri në rëni- 
en e kalave të fundit të Shqipërisë më 1478-79, për 
35 vjet rresht, Populli Shqiptar me mjetet e tij të 
kufizuara ekonomike dhe njerëzore mundi t'u bëjë 
ballë, forcave të panumërta të Perandorisë Osmane 
të udhëhequr nga dy sulltanët më të mëdhej të ko- 
hës Murati i II dhe Mehmeti II. 25 vjet të kësaj 
lufte u udhëhoqën nga burri i shtetit dhe udhëhe- 
qësi i madh ushtarak Gjergj Kastrioti-Skënderbeu. 
Shqipëria, gjatë mesjetës së hershme dhe të 



— 224 — 



mesrne, duke u ndodhur në kryqëzimin e vijave të 
mëdha të qarkullimit, përvetësoi dhe përpunoi ndi- 
kime të shumëanëshme kulturore. Në arkitekturë 
kjo dukuri manifestohet në ndikimin e stilit bizan- 
tin me elementë romanikë të ardhur nga perëndimi. 
Arkitektura bizantine në Shqipëri nuk është rezul- 
tat i ndërfutjes të elementëve të shkëputur që qën- 
drojnë në mënyrë pasive, por e një përvetësimi or- 
ganik, që i ka rrënjët në një veprimtari të vazhdu- 
eshme shumë shekullore, si dhe në zhvillimin eko- 
nomik e shoqëror në nivelin e nevojshëm. Por në 
këtë arkitekturë ndikuan edhe një sërë faktorësh të 
tjerë, siç është fakti që ajo u ngrit mbi bazën e një 
arkitekture paraardhëse dhe që kultura mesjetare 
shqiptare, mundi të trashëgojë nga ajo ilire mjaft 
tipare të karakterit të saj, të çfaqura në fusha të 
ndryshme të kulturës materiale ashtu si dhe në 
arkiteturë, ndikoi gjithashshtu arkitektura popullo- 
re, faktori etnik si dhe rrethana të veçanta ekono- 
mikoshoqërore e politike, Në këtë kuptim arkitek- 
tura mesjetare shqiptare pati vecoritë e saj specifi- 
ke dhe dha kontributin e vet në thesarin e përbash- 
ket të arkitekturës e artit të popujve ballkanikë. 

Duke zënë pozitë të veçantë në trevat e Peran- 
dorisë Bizantine, teritori i vendit tonë shërbeu në 
periudha të caktuara si trainsmetues apo rezatues i 
vlerave arkitektonike drejt perëndimit dhe ana- 
sjelltas. Por edhe ky rol nuk ishte i kushtëzuar 
thjesht nga prirjet politike të feudalëvd shqiptarë 
dhe pushtuesit e huaj, por edhe nga niveli ekono- 
mikoshoqëror në etapa të caktuara dhe siç është 
rasti në gjininë e fortifikimeve, nga nevoja dhe 
arritjet e arkitekturës në këtë fushë. 

Gjatë mesjetës së hershme dhe të mesme në te- 
rritorin e vendit tranë, na përfaqësohen gjini të 
ndryshme arkiteturale, duke filluar që nga banesat, 
ndërtimet mbrojtëse, të kultit e deri tek ndërtimet 
inxhinjerike si rrugët, urat etj. 

Shumëllojshmërija e tipave në këtë gjini arki- 
tekture si dhe e nivelit të lartë ndërtues tregon se 
arkitektura mesjetare në vendin tonë nuk qëndron- 
te prapa asaj të vendeve fqinje më të zhvilluar, gji- 
thashtu ajo flet për Iidhje dhe kontakte të vazhdu- 
eshme rne këto vende, për ndikime reciproke dhe 
për zgjidhje arkitekturale origjinale, si në elemen- 
të, të veçantë, ashtu edhe në tërësi në formulimin 
e tipave. 

Vazhdimësija e traditës duket si në tekniken e 



ndërtimit ashtu edhe në formulimin planimetril! 
dhe hapësinor të këtyre ndërtimeve. Kjo u arrit ose 
duke marrë si modele ndërtime që ekzistonin dhe 
ishin në përdorim që nga periudha e vonë antike 
ose nëpërmjet rindërtimit të tyre. Kjo dukuri vëre- 
het në mënyrë të veçantë në ndërtimet e kultit dhe 
në fortifikimet. 

Por një zhvillim më të madh dhe tg gjithanshëm 
pati arkitektura në vendin tonë, sidomos gjatë pe- 
riudhës së konsolidimit dhe lulëzimit të principata- 
ve feudale shqiptarë. 

Një fenomen urbanistik me rëndësi, që merr 
zhvillim më të plotë në këtë periudhë, dhe kishte të 
bënte me zgjerimin e lulëzimin që patën qytetet, 
sidomos gjatë shek, XIII-XIV, është lindja e varo- 
sheve ose lagjeve jashtë mureve rrethues të qyte- 
teve. Kjo dukuri ishte fillimi i një procesi shumë 
të rëndci;ishëm për të ardhmen e qendrave të ba- 
nuara qytetare, i cili shënonte lindjen e qytetit të 
hapur. 

Gjatë shek. XIII-XIV ndërtimet rabrojtëse pa- 
tën gjithashtu një zhvillim të dukshëm, zgjerohen 
ose riparohen muret rrethuese të qyteteve dhe në 
disa raste rrethohen me mure edhe varoshet. 

Arritjet më të shquara në arkitekturën e kultit 

të krishterë i përkasin pikërisht shek. XIII-XIV. Me 

gjithë ndikimet që vërehen në këto ndërtime nga 

arkitektura e provincave të tjera bizantine dhe de- 

ridiku dhe e Evropës Perëndiraore ato kanë edhe 

mjaft veçori që i dallojnë nga të parat. Midis këtyre 

ndërtimeve, vërehen ndërtime të arritura si dhe 

vepra të mirëfillta arti. Gjatë shek, XV, në gjen- 

djen e re që u krijua për shkak të luftës së madhe 

shqiptaro-turke dhe pushtimeve osmane, në mjaft 

krahina të Shqipërisë u shkatërruan qytete dhe 

këshjtella si dhe vepra të shumta arkitekture, Kjo 

gjendje e re pati pasoja dhe në fenomenet arkitek- 

turale. Proçesi i Iindjes së qytetit të jashtëm që 

kish arritur në prag të shek. XV një zhvillim të 

dukshëm me rezistencën që i bënë qytetet shqipta- 

re pushtimit osman u pengua seriozisht. Bije në 

një farë mase niveli i ndërtimit dhe arkitektures të 

ndërtimeve të kultit të krishter, ndërsa i kushtohet 

një vëmendje e veçantë ndërtimeve mbrojtëse që 

lidheshin me rezistencën kundër pushtuesve turq, 

Në këto të fundit u futën parime të reja që kushtë- 

zoheshin nga përparimi i mjeteve dhe i mënyrave 

të sulmit. 






— 225 — 



FORTIFIKIMET MESJETARE NË SHQIPËRI NË SHEKUJT VII-XV 
Fortifikimet nga shek. VII deri në fillim të shek. XIII 



Sistemet fortifikuese të Bizantit nuk mundën të 
pengojnë vërshimin e fiseve avaro-sllave të shek. 
VI-VII. Shumë qytete dhe kështjella u shkatëruan, 
por disa nga qytetet dhe kështjellat kryesore mun- 
dën ti qëndrojnë valës së dyndjeve, ndërsa të tjera 
u përtërinë në fillimet e mesjetës së mesme dhe u 
kthyen më vonë në qendra të pricipatave të para 
feudale shqiptare si Shkodra, Berati. Kruja etj. 

Pikërisht në qytetet që i rezistuan vërshimit të 
fiseve «barbare» duhen kërkuar ndërtimet e para 
fortifikuese mesjetare. Një nga këto qytete ishte 
dhe Durrësf i cili nga fundi i shek. VIII me krijimin 
e sistemit të ri administrativ të temave u bë qendra 
e një krahine të madhe në pjesën perëndimore te 
Perandorisë, që përfshinte tofca* e breguit liindor 1jë 
Adriatikut nga Tivari deri në Vjosë. Por nga kjo ka- 
la nuk ruhen gjurmë materiale nga ndërtimet 
mbrojtëse të mesjetës së hershme. Burimet na bëj- 
në të njohur vetëm mbi disa riparime apo adaptime 
që i janë bërë kalasë në një periudhë relativisht të 
vonë. Në shek. XI ikreshta e mureve nrethuese të 
qytetit u pais me disa konstruksjone druri që dil- 
nin mbi to në trajtën e një erkeri. 

Këto lloj ndërtimesh që shërbenin për të kontro- 
Uuar rrëzën e muireve, në këtë rast u ndërtuan për 
të permbushur një dredhi lufte; sepse duke mos 
qenë të fiksuara në mur, bashkë me to do të binin 
edhe armiqte që do të mbështetnin sbfca'lët për tu 
ngjitur mbi mure. Ndërtimet më të rëndësishme 
gjatë mesjetës duket se janë kryer në «Akropol». 

Mbasi kalaja e Durresit ra në dorë të anzhuinë- 
ve Karli I, urdhëron në vitin 1280 kryerjen e disa 
punimeve fortifikuese në akropol, që konsistonin 
kryesisht në ngritjen në lartësi të mureve dhe ku- 
llave. Në dokumentet e kësaj kohe përmendet se 
çfarë ruhej nga ndërtimet e vjetra mbrojtëse në kë- 
të pjesë të kalasë-së Durrësit. Aty përmenden kulla 
me sterë në katin e poshtëm dhe kapelë (kishë e 
vogël), elemente që nuk janë karakteristikë për ku- 
llat që ruhen në gjendje të mirë edhe sot nga shek. 
VI. këto tipa kullash janë karakteristike për arki- 
tekturën ushtarake bizantine, së paku që nga shek. 
IX, Akropoli ose kështjella e sipërme, siç përmen- 
det më dendur në mesjetë, si dhe pjesa veriore e 
kalasë komandohej nga një kryekullë (Donzhon) e 
cila u ndërtua gjatë murit rrethues verior që më 
1225 nga despoti i Epirit Teodor Komneni dhe ishte 
e paisur me një banesë dhe me një mur rrethues. 



Kryekulla ruhej në një lartesi prej 10 m deri nga 
mezi i shek. XIX. 

Akropoli kishte dy porta. Njëra qe e hdhte me 
qytetin ishte me kanata druri të fortë me trashësi 
rreth 15 cm, ndërsa tjetra që të nxirte në livadhet 
jashtë qytetit, dhe i nënshtrohej më tepër sulmit, 
ishte paisur me kanata të veshura me pllaka hekuri. 
Përveç kështjellës së sipërme që ndodhej në vendin 
e Akropolit të dikurshëm 'të kalasë antike, IXurësi 
Irishte edhe një kështjellë tjetër e cila përmendet në 
dcJkumemta me emrin «Kësh , tjella e Poshtëme». Ajo 
nodhet mbi majën e një kodre me lartësi 59 m më 
të ulët se e para dhe më pranë bregut të detit dhe i 
mbështetet murit jugperëndimor të kalasë. 

Kështjella e poshtëme (fig. 1) ka kaluar nëpër 
dy periudha kryesore ndërtimi. Ajo ka thuajse for- 
mën e një katrori me gjatësi brinjësh rreth 50 m. 
Në periudhën e parë që datohet rreth shek. XI- 
-XIII, kështjella 'kishte kulla të rruinbullakta në 
qoshe {fig. 2) dhe katërkëndëshe në mesin e kurti- 
nave, pasi që rrënuar pothuajse krejtësisht u rin- 
dërtua në gjysmën e parë të shek. XV, kur Durrësi 
ishte nën sundimin venecjan. 

Kaiaja e Durrësit në mesjetë konsiderohej si një 
nga fortesat më të fuqishme të bregut perëndimor 
të Adriatikut, aq sa pushtimi i saj nga Normandët 
më 1182 shkaktoi panik në krahinat përreth e deri 
në Selanik, ndërsa më vonë kur turqit u ndodhën 
para portave të Kalasë, që ishte ne atë kohë gjysëm 
e rrënuar, kronisti turk Idriz Bitlisi, shkruan ndër 
të tjera se cDurrësi ishte një nga qytetet më të më- 
dhenj të pafeve dhe kalaja e tij shihej në viset e 
Rumelisë sd një Kostantinopojë e dyt£»-. 

Në fillim të shek. XI dhe gjatë shekullit XII, 
përveç Durrësit përmenden dhe mjaft qytete të for- 
tifikuara dhe kështjella të tjera në teritorin e ven- 
dit tonë, sidomos në kronikat që pershkruajnë fito- 
ret e perandorit bizantin Vasilit të II kundër bull- 
garëve dhe më vonë nga gjeografi arab Ai-Idrizi. 
Një shkak i fuqishëm për riparimin e kështjellave 
të vjetra dhe ndërtimin e të rejave ka qenë pa dy- 
shim dhe krijirni i shteteve të para sllave (shek. IX, 
X e më vonë) që kërcënonin serjozisht pushtetin bi- 
zantin. të kësaj periudhe janë kështjella e Lezhës 
(Elission) Petrela, Devolli, Butrinti etj. 

Një nga tipat e thjeshtë të kështjellave mesjeta- 
re të kësaj periudhe paraqet faza fillestare e (fig. 3) 
Petrelës. Kështjela e Petrelës është ndërtuar mbi 



— 226 — 



majën shkembore të një kodre 400 m të lartë në 
juglindje të qytetit të Tiranës, në bregun e majtë 
të lumit Erzen, Muret rethojnë një shesh të vogël 
në formë, trekëndëshi, perimetri i të cilit nuk i ka- 
lon të një 100 metrat. Në gjendjen e sotme kështje- 
lla, përveç murit rrethues, ruan dy kulla të rrum- 
bullakta në anën më pak të mbrojtur të kodrës dhe 
një portë të vogël midis tyre, Në pjesën e brendë- 
shme ndodhen dy stera, gjurmët e dy ambienteve 
banimi, si dbe të një kulle drejtkëndëshe në pjesën 
qendrore (fig. 4,5). Përveç kështjellës së ndërtuar 
në pjesën më të lartë të kodrës, një mur i harkuar 
rrethon pjesën më pak të mbrojtur të shpatit vetri- 
lindor të saj. Ky i fundit është paisur dhe me një 
portë që ndodhet në skajin e tij (fig. 6). 

Në fazën fillestare kështjella përbëhej nga një 
mur që mbyllte pjesën më pak të mbrojtur të plat- 
formës së vogël trekëndëshe mbi majën e shkëmbit, 
duke lënë të pa rrethuara anët e thikta shkëmbore 
(fig, 3, 7). Është për tu vënë re se ndërtuesit e parë 
të Petrelës, ishin aq pak të familjarizuar me kullat 
e lidhura me kurtinat sa që dhe një kullë që ekzis- 
tonte atje që më parë, është lënë e pa lidhur me 
murin e ri dhe bile krejt jashtë fortifikimit. Po të 
kemi parasysh se në shek. XI Petrela rifortifikohet, 
si dhe rolin që luajti ajo në luftën midis normandë- 
ve dhe bizantinëve, kjo fazë ndërtimi duhet ti pë'r- 
kasi periudhës para shek. XI. 

Fortifikimi i Petrelës mori formën e një kësh- 

tjelle të vërtetë feudali, në kohën e sundimit të To- » 

piasve. Në këtë kohë u ndërtua një kullë gjysëm 

rrethore (fig. 8) në këndin veriiihaar të fortifikimit 

të mëparshëm dhe u perfshi në sis'bemin. mbrojtës 

kulla e qoshes veri perëndimore, nëpërmjet një mu- 

ri të drejtë që i bashkonte këto kulla, ndërsa hyrja 

egzistuese me të renë e lidhën në një sistem të ve- 

tëm, Kësaj periudhe duket se i përket edhe muri 

rrethues i jashfcëm. Tani për të hyrë në. kështjellë 

duhej të ngjisje një palë shkallë guri që i mbështe- 

teshin nga jashtë murit të saj dhe mbaronin me një 

shesh pushimi para portës. Koridori i hyrjes for- 

monte dy kthesa këndrejtë, dhe mbulohej me qe- 

mere. Pas çdo kthese vinin nga një palë shkallë me 

4-5 këmbë që të ngjisnin në oborrin e kështjellës. 

Hyrja mbyllej nga dy porta dy flegërshe të vendo- 

sura në fillim dhe në fund të koridorit, që sigurohe- 

shin nga brenda me katarah. Për ndriçimin e kori- 

dorit shërbente një dritare e vogël katërkëndëshe e 

hapur në pjesën e sipërme të qemerit, pranë portës 

së parë. Një inferes të veçantë per arkitekturën e 

saj paraqet kulla gjysëm rrethore e skajit verilindor 

të kështjellës (fig. 8). Kulla ështe e tipit me shpinë 

të hapur, kështu që ajo përdorej vetëm për luftime. 

Në gjëndjen aktuale kulla ka nje lartësi prej 12,80 rri-j 



Kati përdhes krejtësisht i mbyliur, ndahej nga kati 
II me dysheme druri, ndërsa kati II me lartësi 3,70 
m mbulohet me një kësulë sferike prej tullash. Mbi 
taracë ka patur edhe një kat të tretë me konstruk- 
sion druri, i cili dilte konsol mbi muret perimetrale 
të kullës. Ça'tia gjithasihtu prej druri e veshur me 
plumb apo me tjegulla ka patur llogjikisht iormë 
gjysmë konike. Në ambientin e katit II si ambienti 
kryesor i luftimit, shohim në drejtime të ndryshme 
dy frengji për topa të vegjël. Në pjesën e brendësh- 
me frengjitë kanë formën e një kamareje të mbulu- 
ar me qemerë sektorialë tullash. Në ballin e frengji- 
se të mbyllur me një mur të hollë, është lënë në 
pjesën e sipërme një e çarë vertikale për vrojtim, 
dhe në pjesën e poshtëme një vrimë e rrumbullakët 
për vendosjen e grykës së topit, Ky tip frengjie to- 
pi është nga më të hershmit. Kulla veri lindore nuk 
është formuar akoma si një kullë e vërtetë për ar- 
tileri. Atë e dallon nga kullat e tjera mesjetare të 
kohës hapja e frengjive 'për topa dhe deri diku tra- 
shësija e mureve, që arrin 2,10 m. Në një periudhë 
të mëvonshme ndërtimi kulla është veshur në më 
tepër se gjysmën e lartësisë së saj me një mur qe 
vjen duke u zgjeruar në bazë dhe bije mbi terenin 
në formë skarpati. E njëjta g]ë është bërë dhe ms 
murin që lidh të dy kullat. 

Një grup fortifikimesh relativisht të hershme te 
mesjetës, si Shurdhahu (Sarda), Drishti dhe Danja, 
ndodhen në zonën rreth Shkodrës. Në këtë rast ke- 
mi të bëjmë me qytete të fortifikuara, skemat kom- 
pozicionale të sitemit mbrojtës të të cilave kanë 
shumë anë të përbashkëta. 

Në përgjithiësi këto qytete mbrohen nga dy rra- 
dhë muresh, Pjesa më e lartë ose me e mbrojtur e 
kodrës me rrethimin e saj formon akropohn ndërsa 
rrethimi i dytë që zinte shpatin e kodrës ose plat- 
formën që krijohej mbi të, si në Danjë, përfshinte 
pjesën kryesore të qytetit apo krejt këtë të fundit. 

Kalaja e Shurdhahut (fig. 9) ngrihet mbi një ko- 
dër shkëmbore, në bregun e djathtë të lumit Drin, 
rreth 8 km në jug të qytetit të Shkodrës. Dikur kjo 
kodër lidhej nëpërmjet një qafe të ulët me vargun 
e kodrave që shtxiheshin në bregun jugor të këtij 
lumi, por me krijimin e liqenit artificial të hidro- 
centralit të Vaut të Dejës, kodra e Shurdhahut u 
kthye në ishull. Në gërmadhat e kësaj kalaje ndo- 
dhej dikur qyteti i Sardës, i cili përmendet shpesh 
në dokumentat tmesjetare të kohës. Lulëzimin më të 
madh qyteti i Sardës (Shurdhahu) e pati në shek. 
XI. Rreth viteve 1184 ai u pushtua nga Sërbët, më 
vonë ka qenë nën juridiksionin e familjes feudale 
shqiptare të Dukagjinëve dhe më 1491 u pushtua 
nga turqit, Në këtë periudhë qyteti pëson një rënie 
të vazhdueshme deri sa pas shek. XVII, emri i tij 



— 227 — 



nuk përmendet më. Muret mbrojtës e ndajnë qyte- 

ne dy pjesë. Në qytetin e sipërm që zë majën e 

rës, dhe në të poshtëmin që zë shpatin e saj nga 

|raiu, lindja dhe jugu. Si muri rrethues i sipërm 

htu dhe ai i poshtëm janë paisur me kulla që kanë 

fcirmën e shkronjës U, trekëndëshe dhe katërkëndë- 

[ihe, të cilat nuk janë vendosur në distanca të ba- 

labarta ; diku ka grumbulliim kuUash pramë njera 

tjetrës dhe diku linja të gjata muresh pa asnjë ku- 

Ilë. Krejt kalaja rrethon një sipërfaqe prej 4,7 ha. 

Sjithësej ruhen dy hyrje, njera që të fut në qytetin 

| e poshtëm dhe tjera n# të sipërmin (fig. 9). Që të 

dyja mbrohen nga dy kulla anësore në formën e 

shkronjës U, të vendosura fare pranë njera tjetrës. 

Kullat e Shurdhahut në përgjithësi janë të vogla 

dhe rae mure të hollë 0,60-0,70 m gjithashtu dhe 

muri rrethues nuk e kalon gjerësinë 0,90 m. Lartë- 

sia e plote e mureve dhe e kullave nuk njihet por 

njera nga kullat që ruihet më mirë arrisi lartësinë 5 m. 

Mungesa e gjurmëve të shkallëve në faqen e bren- 

dëshrae të mureve, të eon në përfundimin se këto 

-kanë qënë prej druri, me platforma dërrasash të 

mbështetura mbi trarë ishte ndërtuar dhe shtegu i 

kalimit të rojeve, si dhe në kalanë e Drishtit ku ru- 

hen akoma zgavrat e vendosjes së trarëve. Muret, 

harqet dhe elementet e tjerë të fortifikimit janë 

ndërtuar me gurë, pa u forcuar me breza druri dhe 

pa përdorime tullash. Kullat kanë qenë paisur me 

frengji për armë të bardha, por ndonjë prej tyre 

| është hapur dhe në niveilin e poshtëm të kurtinave. 

!Jjë veçori e kullave të Shurdhahut, sidomos e atyre 

në formë U-je, është se ato lidhen me murin rre- 

thues vetëm në pjesën e sipërme. 

Kalaja e Drishtit, një ndërtim tjetër i kësaj pe- 

riudhe ndodhet në verilindje të Shkodrës, mbi një 

I kodër shkëmbore me një mbrojtje të fuqishme na- 

tyrale (fig. 10), e cila përveç faqeve me pjerësi të 

madhe, ka si mbrojtje edhe lumin e Kirit që e re- 

thon nga vëriu dhe perëndimi. Nga jugu rrëzë ko- 

drës rrjedh një prua malor i cili derdhet në Kir. Me 

nfe' mbrojtje të tillë natyrore, kalaja e Drishtit plo- 

ëson një nga kërkesat kryesore të një fortifikimi 

mesjetar. Muri rrethues i qytetiti në Drisht ze një 

sipëriaqe mjaft më të madhe nga ai i Shurdhahut, 

ndersa përkundrazi rrethimi i sipërm është mjaft 

më i vogël dhe nuk krijon nje ndarje të sipërme 

të qytetit, por vetëni një keshtjellë. Kalaja e Drish- 

tit përshkohet nga dy hyrje njera nga lindja dhe 

tjetra nga perëndimi, ndërsa kështjella nga një hy- 

.rje e vetme që përshkon faqen anësore të një kulle 

drejtkëndëshe (fig. 11). Ashtu si në Shurdhah edhe 

në Drisht shohim po atë tip kullash të vogla gjysëm 

rrethore, po atë teknikë ndërtimi dhe po ato mure 

të hollë pa breza. Në kështjellë, që ka thuajse for- 



mën e një katërkëndëshi të çrregullt, dallohen disa 
faza ndërtimi. Të katër kullat shohin nga ana e 
brendëshme e kalasë pasi muret periferike janë 
ngritur mbi një humnerë të pangjitshme. Në fillim 
kështjela ka patur 3 kulla katërkëndëshe, ndërsa në 
një periudhë të dytë i është shtuar një kullë gjy- 
sëm rrethore, nje nga kullat katërkëndëshe është 
veshur me një këmishë rrethore dhe në përgjithësi 
kullat në pjesën e poshtëme janë veshur me 
mure që bien me pjerësi mbi terenin (fig. 12), Njëra 
nga kullat katërkëndëshe që ka qenë e rrënuar ësh- 
të rindërtuar në formën egzistuse po kësaj rradhe 
me gurë të latuar me kujdes (fig. 13) nga teknika e 
ndërtimit duket se i përket periudhës së push'Limit 
Venecian (1396-1478). Kjo kullë si dhe ajo e hyrjes 
janë paisur me frengji të vogla për topa. Kështu 
nga burimet historike mësojmë se që në fillim të 
shek. XV, kalaja e Drishtit ka qenë paisur me një 
top të vogël. Pas pushtimit të Drishtit nga turqit në 
1478, bije rëndësija e tij si qytet dhe si fortesë, 
ndërsa popullsija u largua në masë prej andej. 
Ndërtime mbrojtëse të shekujve XI-XII apo të 
fillimit të shekullit XIII janë hetuar dhe në kalanë 
e Lezhës, Beratit, Butrintit e Kaninës, por ndryshe 
nga fortifikimet e përmendura të Sardës, Drishtit 
e Danjes, në muret e tyre eshtë përdorur gjerësisht 
dekori keramoplastik. 

Gjatë shekulllit XI-XII ndërtimet mbrojtëse 
mesjetare të Butrintit kufizoheshin vetëm në zonën 
rteth akropolit antik. Vetëm më vonë gjatë peri- 
udhës së sundimit të despotëve të Epirit nëpërmjet 
një rrethimi të jashtëm, ato kapën gjithë periferinc 
e qytetit. Në Berat në vitin 1205, në kohën e sundi- 
mit të Mihal Engjëll Komnenit, u ndërua një oborr 
i fortifikuar para hyrjes kryesore dhe një sërë ku- 
Uash katërkëndëshe, të dekoruar në anën e jashtë- 
me me breza tullash prej 4-5 rreshtash. Muret e ru- 
ajtura të kësaj periudhe arrijnë lartësinë 10 m, 
ndërsa kullat që i kalonin mjaft këto nuk ruhen më 
të larta nga 12 m. Muret kanë qenë paisur me shte- 
gun e kalimit rrojeve dhe me një parapet të dhë- 
mbëzuar me bedena. Kullat kanë zakonisht forma 
planimetrike katërkëndëshe. Ato ndaheshin me dy- 
sheme druri, në 3 ka'te. Katet e sipërm kanë qonë 
paisur me frengji shigjetash, që shërbenin njëkohc- 
sisht edhe për ndriçim dhe komujnikonin me një por- 
të me shtegun e rojeve, ngjitja realizohej me shkallë 
të gurta të ndërtuara nga ana e brendshme e kurti- 
nave, jashtë trashësisë së tyre. 

Fortifikimet e shek. XIII-XIV. Shek. Xni-XIV, 
lidhet me periudhën e fuqizimit të feudalëve arbë- 
reshë. Kështu në fillim të shek. XIII krij'ohet prin- 
cipata e Arbërisë qëndra e së cilës mendohet të ketë 
qenë Kruja. Në të njëjtën kohë si rezultat i shem- 



— 228 — 



bjes së pushtetit bizantin nga invazjoni i Kryqëza- 
tës IV (1204), dhe i coptimit të Perandorisë në zotë- 
rime më të vogla, u krijua despotati i Epirt ku për- 
fshihej dhe Shqipëria e Jugut, ndërsa Durrësi dhe 
disa zona përreth ranë nën sundimin venecjan dhe 
krijuan Dukatin e Durrësit, që ishte në kufi me 
Pincipiatën e Arbërisë, Në këtë fazë fillestare të pe- 
riudhës në shqyrtim, u aktivizuan në mënyrë të 
vecantë për rimëkëmbjen e fortifikimeve despotët 
e Epirit. Por gjatë gjysmës së dytë të shekullt XP7 
pas një pushtimi të shkurtër të Shqipërisë nga shteti 
Serb i Rashës, feudalët shqiptarë arritën kulmin e 
fuqisë së tyre, duke u kthyer në sundimtarë të pa- 
varur. Tani përveç Topiasve dhe Muzakeve, dolën 
në skenë familje të tjera feudalesh si Balshajt, Ma- 
tarangët, Arani'Lët, Zenevisët etj. Në feëtë periudhë 
feudalët shqiptarë mundën të fusnin nën sundimin 
e tyre edhe qytete të mëdha të fortifikuara, si Du- 
rrësi, Berati etj.dhe patën një veprimtari të vrull- 
shme në fushën e ndërtimit të fortesave. Kështu 
Topiasve me qendër në Krujë e Petrelë u atribuohet 
nga Barleti ndërtimi i kështjellës së Petrelës, ndër- 
sa Balshajve kalaja e Shkodrës. Rreth mesit të shek. 
XIV Karl Topia rindërton kalanë e Krujes, dhe një 
pinjoll i fundit i kësaj familje Nikolla Topia në de- 
kadën e fundit të shek. XIV fillon ndërtimin e një 
kalaje bregdetare në Kepin e Melieve në afërsi të 
Durrësit. Në vitin 1389 Muzakët ndërtuan një kullë 
ne derdhje të Semanit, (Kulla e Pirgut), ndërsa Be- 
rati nën sundimn e tyre pati shtrirjen dhe lulëzimin 
më të madh jo vetëm si qytet por edhe si fortesë. 

Me sa duket Zenevisët kryen punime në kalanë e 

Gjirokastrës dhe ndërtuan Kardhiqin. Por edhe në 

fortifikimet që ndërtuan pushtuesit, në qytetet e 

okupuar prej tyre duket dora e mjeshtrave shqiptarë. 

Kështu mbreti i Siqelisë Karll I Anzhu më 1280, 

porosit të meren specialistë të atyre anëve, për pu- 

nimet fortifikuese që do të kryheshin në Durrës. 

Mjaft kështjella dhe qytete të fortifikuara të vendit 

tonë ruajnë edhe sot tiparet arkitektonike të shek. 

XIII-XIV, kur ato u ndërtuan apo patën periudhën 

e lulëzimit më të madh gjatë mesjetës. Njëra prej 

tyre është padyshim Kalaja e Beratit (fig. 14, 15). Ajo 

ndodhet mbi një kodër shkëmbore që bije me pjerësi 

të theksuar mbi luginën e Osumit, në vendin ku lu- 

mi krijon një grykë të ngushtë midis dy kodrave. 

Gjatë kësaj lugine kalonte një nga rrugët kryesore 

që Iidhnin ultësirën bregdetare me zonën e brendë- 

shme malore. Kështu që qyteti i fortifikuar i Bera- 

tit, përveç rrolit të një qendre administrative, zinte 

dhe një pozitë të rëndësishme strategjike. Muret rre- 

thuese ndjekin konturin e terenit që ka formën e një 

trekëndëshi të çrregullt me perimetër 1400m. Ato 

përforcohen nga 24 kulla me forma planimetrike dhe 



përmasa të ndryshme, të vendosura në largësi që i 
përgjigjen kushteve të terrenit (fig. 14). Kalaja ka 
një hyrje kryesore nga veriu (fig. 16) e cila mbrohet 
nga një barbakan (obor i fortifikuar) (fig. 17) si dhe 
hyrje të tjera më pak të rëndësishme. Në pjesën më 
të mbrojtur të platformës së kodrës ndodhet kështje- 
Ua e përforcuar me pesë kulla. Ashtu si kështjeha e 
sipërme në kalanë e Durrësit ajo ka dy hyrje, prej të 
cilave njera komunikon me teritorin brenda kalasë 
ndërsa tjetra të nxjer jashtë mureve rrethues të qy- 
tetit. Vetë kështjella përmban edhe një ndarje tje- 
tër më të vogël, dy kulla të seclës shikojnë nga obo- 
rri i kështjellës. Kjo ndarje shërbente si një vend i 
rrezistencës së fundit por më tepër për të veçuar se- 
linë e fortifikuar të feudalit apo të parisë së qytetit 
nga garnizoni. Përveç ndërtimeve të mësipërme në 
shpatin jugor inë kodrës zbrisnin dy mure, nga q; 
teti deri në lumë, duke përfshirië brenda tyre 
një sipërfaqe prej 6 ha nga 16 ha që ze krejt sistemi 
i fortifikimit të Beratit. Ekstremet e poshtëme tf 
këtyre mureve bashkoheshin nga një mur tërthor në 
të cilin janë ruajtur gjurmët e tri kullave. Rrethimi 
me mure i shpatit jugor të kodrës kish për qëllim jo 
vetëm të përfshinte nje lagje të jashteme sa do te 
vogël të qytetit por kryesisht të krijonte një zonë të 
mbrojtur deri tek lumi, që ishte aq i nevojshëm për 
fumizimin me ujë në raste rrethimi. 

Kalaja e Beratit u ndërtua mbi substruksione 
ilire. Gjatë mesjetës pati një jetë intensive dhe 
duar të ndryshme punimesh. Në peraudhën e princi- 
patave feudale shqiptare, sidomos kur Berati u bë 
pronë dhe qendër e familjes së Muzakëve (fundi 
shek, XIII — shek. XIV) qyteti pati periudhën e lu- 
lëzimit të tij më të madh, duke marrë tiparet e plo- 
ta të një qyteti mesjetar. Në këtë periudhë ju kush- 
tua një vëmendje e veçantë edhe ndërtimeve mbroj- 
tëse. U riparuan thuajse të gjitha muret dhe u 
ndërtuan një sërë kullash të reja. U bë ndarja e se- 
lisë brenda kështjellës dhe u ngritën muret e bash- 
kimit të qyLetit të siperm me lumin, të cilat deri nga 
viti 1280, prej burimeve historike rezultojnë të kenë 
qenë me ledhe dheu. Në teknikën e ndërtimit fu- 
tet në përdorim kluasonazhi, që e hasim edhe në ki- 
shat bizantine brenda kalasë, të datuara në shek. 
XIII — XIV. Muret në këtë periudhë kanë patur një 
trashësi prej rreth 1.70 m dhe përforcoheshin me 
breza druri. Shtegu i rrojeve zinte një gjerësi prej 
0,90 m ndërsa në pjesën që mbetej që ndërtuar pa- 
rapeti I dhëmbëzuar me bedenë. Kullat kanë plani- 
metri katërkëndëshe me përmasa të jashtëme rreth. 
5 x 7 m dhe ndaheshin në tre kate me dysheme 
druri. Në to gjënden dhe frengji arbaletash që në 
anën e brendëshme kanë seksion gjysëm rrethor 
rae diametër 1 m dhe përfundojnë nga jashtë me 



— 229 — 



një të çarë katërkëndëshe 1,00 x 0,20 m. Kësaj pe- 
riudhe i takon dhe një portë nga ana jugperëndi- 
more e kalasë që përshkon një kullë të brendëshme 
katërkëndëshe, dhe lidhte drejtpërdrejt kështjellën 
me ambientin e jashtëm. Porta 2.20 m e gjerë dhe 
2,60 m e lartë mbulohet me një hark tullash, mbi 
të cilin ndodhet një hark shkarkues me majë, fu- 
sha e të cilit është zbukuruar me dekor okluaso- 
nazhi*. , 

Një nga fortifikimet që e ka marë trajtën the- 
melore gjatë periudhës së principatave feudale 
shqiptare është dhe kalaja e Shkodrës (fig. 18). Ka- 
laja e Shkodrës ashtu si Berati është ngritur mbi 
time Ilire. Gjatë periudhës së pushtmit romak 
ajo ka shërbyer si një akropol për qytetin që shtri- 
hej rrëzë shpatit jugor të kodrës. Gjatë mesjetës 
Shkodra ishte me ndërprerje herë nën sundimin bi- 
zantin dhe herë nën atë sllav deri më 1355 kur u 
zotërua nga Ballshajt. iHumanisti Shkodran i shek. 
XV BarleLi duke bërë fjalë për kalanë e sotme mbi 
kodër thotë se gjer në atë kohë Shkodra ka qënë 
e pa fortifikuar dhe me të vërtetë në kalanë e Shko- 
drës veç gjurmëve antike nuk janë konstatuar gjur- 
më të një vjetërsije më të madhe nga shek. XIV. 
Përveç Ballshajve që e mbajtën Shkodrën nën sun- 
dimin e tyre deri në vitin 1396, kur ja dorëzuan 
Venedikut, në kala kanë ndërmarë punime plotë- 
suese fortfikimi edhe Venecianët. Të ngritura mbi 
majën e një kodre shkëmbore muret e_kalasë ndje- 
kin formën e terenit, duke dhënë një planimetri të 
çrregullt. Sipërfaqja e brendëshme ndahet nëpër- 
mjet muresh në tri oborre, që komunikojnë me 
porta midis tyre. Oborri i tretë që zë një sipërfaqe 
më të vogël nga të tjerët, ndodhet në pjesën më të 
lartë të mbrojtur të kodrës, dhe luante rolin e një 
kështjelle. Në murin që e ndan atë nga pjesa tjetër 
e kalasë janë krijuar të dalura drejtkëndëshe që 
zëvëndësojnë kulla\ ndërsa në murin e jashtëm 
kullat janë vendosur më dendur nga gjithë pjesët 
e tjera të kalasë, me përjashtim 'të zonës së hyrjes 
kryesore. Brenda teritorit të kështjellës ndodhet një 
kompleks ambientesh për garnizonin, që lidhen me 
një kullë rrethore, një sterë, depo, si dhe një go- 
dinë trekatëshe e kohës venecjane e trajtuar në 
mënyë monumentale e cila njihet me emrin «Ka- 
piteneria (fig. 19). Oborri i dytë ze pjesën qendro- 
re të kalasë dhe një sipërfaqe më të madjie (fig. 
20). Ai ndahet nga oborri i parë nga një mur tër- 
thor pa kulla. Brenda tij ndodhen katër stera të 
mëdha katërkëndëshe të mbuluara me qemer, prej 
të cilave uji merej nëpërmjet grykash pusi të rru- 
mbullakta (fig. 21). Përveç sterave aty ruhen akoma 
disa ndërtime të vjetra që shërbenin si depo, për 
strehimin e garnizonit, një burg si dhe një kishë 



trenef she e kthyer me vonë në xhami. Oborri j 
nuk ruan gjurmë ndërtimesb? në brendësi dh 
munikon drekt me hyrjen kryesore të kalasë, 
së cilës midis viteve 1407-1416 u ndërtua një 
i fortifikuar, një sistem paramuresh me kth 
mprehta që zinin pjesën lindore të kalasë, s 
vepra te tjera mbrojtëse që mbulonin rrugë 
kthesa e fundit e saj, deri tek porta e oborr 
ta shohim në kompleks këtë hyrje me gjithë 
sat e fillimit të shek. XV, do të kemi pamjen 
poshtëme: oborri përbëhet nga një kullë ki 
ndëshe me gjerësi 10 m dhe gjatësi 20 m, kat 
shtëm i së cilës i mbuluar me një qemer a\ 
përshkohet nga hyrja (fig. 22). Në të dy anët' 
saj galerije ndodhen nga katër nike të mbi 
dhe këto me qemer cilindrik (fig, 26). Kati II 
llës përfundonte me një taraeë pjesërisht të 
iuar me çati, ndërsa pjesa tjetër ishte rrethu 
një parapet të paisur me bedena dhe frengj 
tëm ana e jashtëme e oborrit ka patur një poi 
flegërshe që rrotulloheshin mbi boshte me 
vertikale dhe sigurohej nga brenda me ka 
Porta (fig. 22) është trajtuar me kujdes në a 
jashtëme. Ajo mbulohet nga një hark sektori 
fish prej gurësh të punuar, mbi të cilin nc 
një hark shkarkues gjysëm rrethor prej dy ; 
gurësh të punuar, brenda fushës të të cilit 
gdhendur në relief për qëllime dekorative njf 
majë lundre me një dekoracion në formë sp 
në kulmin e tij. Pasi kalon koridorin e kullë 
ndesh në një oborr të vogël katërkëndësh ffi 
të kufizuar me mur në krahun e djathtë. Muri 
i paisur me një parapet dhe me një palë shlc 
të ngjitin në shtegun e rojes. Përballë oborri 
dhel porta kryesore e kështjellës (fig. 24) dhe 
saj një portë e vogël që të çon më sheshin e 
mureve, 

Porta kryesore është trajtuar në anën e j 
me, në mënyrii të' ngjashme me portën e mi 
me, Për të hyrë brenda në kala tani duhet të 
një koridor në formë L-je, të mbuluar me 
cilindrik (fig. 25), fundi i të cilit mbyllet nga n; 
të e dytë. Brenda koridorit ndodhen tre nike të 
luara me harqe tref isihe igurësh të punuar. Në k 
e koridorit dallohen qartë gjurmët para ven 
të kompleksit të hyrjes. Një pjesë e qemeri 
është ndërtuar krejtësisht me tulla dhe në k 
tij oshtë hapur një vrimë drejtkëndëshe 40 x 
që shërbente për të hedhur lëndë djegëse os 
gje të nxehtë, mbi kundërshtarin që kish < 
të shpërthejë portën e parë. Vrima komandoh 
një ambient i vogël i mbuluar me qemer ci] 
që ndodhet në katin e dytë. Por edhe pasi të 
portën do të ndodheshe përballë një muri të 






— 230 — 



prapa parapetit të dhëmbëzuar të cilit qëndronin 
mbrojtësit e oborrit të dytë. I gjithë sistemi i mbroj- 
tjes së hyrjes komandohej nga një donzhon i lartë 
poligonal (fig. 24) për ndërtimin e të cilit nga ve- 
necianët më 1468 bën fjalë edhe Barleti. 

Përvec hyrjes kryesore kalaja ka dhe disa hyrjs 
të vogla të dorës së dytë të cilat shërbenin pëi 
manovrimin e forcave në raste rrethimi apo si dal- 
je sekrete. Njera prej tyre ruhet akoma në rrëzë 
të paramurit Indor të kalasë (fig. 27). E hapur në 
shkëmb të gjallë dhe me'disa degëzime në brendë- 
si, kjo portë, sipas Barletit shërbente për të mbaj- 
tur armë e municione për të mbrojturv «gropat». 
Është fjala për nië kanal të veshur me gurë gjatë 
kondraskai-palës i cili përshkon rrëzën e murit li- 
ndor të kalasë dhe ruhet edhe sot në një thellësj 
rreth 4 m. Punimet e tjera veneciane konsistojnë 
r<ë veshjen me gurë të punuar katërkëndësh të di- 
sa kullave të tjera dhe pjesërisht të kurtinave. Në 
mume kulla nën këtë veshje fshihen ndërtime më 
ië vjetra që i përkasin periudhës se sundimtarëvfi 
Balshaj. Gjatë këtyre riparimeve është patur pa- 
rasysh që anës së jashtëme të mureve tu ipet pje- 
rësi në formë skarpati, që arin shpesh deri në gjy- 
smën e lartësisë së tyre. Madje nga ana perëndi- 
rnore e kalasë, sipërfaqe të mëdha të pjerrta shkë- 
mbore të kodrës janë veshur me gurë të skuadru- 
ar. Aty ku veshja e mureve nuk është realizuar 
spikat teknika e vjetër me përdorimin e coprave 
fJë tullave midis gurëve ndërsa harqet e dritareva 
dhe frengjive janë punuar krejtësisht me tulla të 
vendosura në formë radiale tc rrethuar me bordurë 
Kullat kanë forma rrethore, por më tepër katër- 
këndëshe, dhe ruhen në një lartësi 12-16 m ndërSr 
kurtinat kanë një lartësi rreth 12 m. Duke çfry- 
tëzuar pjerrësinë e terrenit muret dhe kullat janë 
mjaft më të larta në aii]ën e jashtëme kështu që kë- 
• o të fundit janë zakonisht të mbushura deri në 
mvelin e brendëshëm të terenit. Zakonisht kulla 
përbëhen nga një kat i mbuluar me qemer dhe 
taraca me parapet të dhëmbëzuar. Hyrja në ambi- 
entet e kullave realizohej nëpërrnjet një porte të 
hapur në murin e tyre të mbrapëm, ndërsa lidhja 
me taracën kryhej nëpërmjet shkallësh të brende- 
shme druri që të ngjtnin në taracë nëper një baxho 
katrore të rrethuar anash me mur, ose me shkallë 
!i jashtëme guri. Këtë tip të fundit e hasim në një 
rast të vetëm në një kullë rrethore pranë komplek- 
sit të hyrjes. 

Kalaja e Shkodrës me muret dhe kullat e saj të 
fuqishme mundi tu bëjë ballë dy rrethimeve të 
gjata dhe bombardimit të vazhdueshëm me artileri, 
nga turqit në vitet 1474 dhe 1478-79 dhe vetëm uri- 
ja i detyroi banorët dhe garnizonin ta braktisTiiin atë 



me kusht që të liheshin të lirë të largoheshin në 
drejumin e d^ s biruar. 

Shembull i një kalaje mesjetare, për nga mbrojtja 
natyrore dhe furnizimi me ujë; që ishin dy nga fak- 
torët më të rëndësishëm në mesjetë për të sigu- 
ruar një mbrojtje të fuqishme dhe të gjatë, është 
kalaja e Krujës (fig. 28): Në burimet historike Kruja 
përmëndet për herë të parë në aktet kishtare të 
shek. IX si qëndër pashkopate dhe si vendbanim i 
fortifikuar del vetëm nga mesi i shek. XIII. 

Nga fundi i shek, XIII kalasë ju bënë disa ripa- 
rime nga Karli I Anzhu dhe më vonë Karl Topia që 
e bëri atë qender të zotërimeve të tij kreu punime 
te* rëndësishme siç mund të nxiret nga dëshmija e 
Barletit. 

Kalaja e Krujës është ndërtuar mbi një kreshtë 
shkëmbore të shkëputur nga mali Sarisalltëkut dhe 
nga formacionet kodrinore përreth. Përvec zonës se 
hyrjes kryesorxa për në kala (fig. 29) anet e tjera ja- ] 
në shkëmbinj të thepisui' praktikisht të pangjitshëm 
ose vetë kodra bije me p-jerësi të theksuar. Një nga 
vecoritë e kësaj kalaje është mënyra e^ furniy:imit 
të saj me ujë, gjë që e ka bërë të mos vuajë asnjë- 
herë në këtë aspekt. Brenda teritorit të kalasë; në 
shkëmb rrjedh një burim nëntoksor; i cili del në 
rrëzë të muri^ li.idor të saj. Ky krua ka qenë sis- 
temuar me kohë në një çesmë që përdoret edhe sot 
nga banorët për të pirë dhe për të larë. Por ujët 
e këtij burimi çfrytëzohej dhe që brenda fortesës 
nepërmjet puseve; njeri prej të cilëve ruhet akoma 
në gjendje të mirë nga ana e brendëshme e murit 
perëndimor. 

Muret e kalasë së Krujës duke ndjekur konturet 
e terenit mbi të cilin ngiihen; rrethojnë një sipër- 
x'aqe eliptike me penmetër rreth 800 m. Ato kanë 
një gjerësi prej rreth 1.50 m dhe përforcohen nga 
9 kulla të rrumbullakta ose katërkëndëshe. Kullat 
nuk kanë një largësi të barabartë prej njera tjetrës; 
,por sipas kushteve të terenit dhe rëndësisë së sek- 
■ rit që mbroinë. shihet një grupim i tyre në hyrjea 
kryesore, pranë burimit dhe në skajin jugperëndi- 
mor, ndërsa gjatë murit verilindor dhe juglindor, të 
ndërtuar mbi shkëmbin e thepisur, ndodhet vetem 
nje kullë. Në një nga kullat katerkëndëshe ^ nga 
jugparërndiani dallohet hapja e një «mashikule» 
druri në murin ballor. Interes të veçante paraqet 
kompleksi i hyrjes kryesore, dhe sistemi i mbroj- 
tjes së krojeve. Përveç tyre në pjesën më të Iart§ 
të kodrës eshtë ndërtuar në shek. XIII-XIV nje 
ndarje e vogël katërkëndëshe që shërbente si kësh- 
tfellë dhe seli e feudalit. Nga ana e jashtëme e kë- 
saj ndarje që i korespondon rrethimit të kalasë 
shkëmbinjtë bien thikë dhe janë të pa ngjitëshënj 
ndënsa në murin ndarës 'ië brendëshme konsta- 



— 231 — 



hen dy kulla katërkëndëshe. Njera prej kullave 

një lartësi prej 16 m {fig. 30). gjë që tregon se 

sija e kullave katiërkëndshe të kesaj ndarje ka 

në mjaft e madhe; duke qënii nga ana tjetër mbi 
jë teren dominues ato shërbenin njëkohësisht edhe 
vrojtim. \ 

Kalaja ka dy porta, njera nga verilindja që është 

yesorja dhe tjetra më e vogël e dorës së dytë në 

ajin jugperëndimor të çonte në oborin e fortifi- 
kuar të krojeve (fig. 33). Për të shkuar tek hyrja 
kryesare rruga kalon bri murit verior të katasë, 
Vë krahun e djathtë pranë hyrjes ndodhen disa 
aure mbajtës që shërbenin njëkohësisht dhe për 

fshehur dhe mbrojtur atë prej goditjeve. 

Tek hyrja verilindore dallojmë dy periudha kry- 
esore ndërtimi. E para përfshin një koridor me 

hesë, në dy krahët e të cilit ndodhen dy nike të 
mbuluara me qemer tullash. Në hyrje të koridorit 
dhej një portë rëshqitëse. Ajo ulej dhe ngrihej 
vertikalisht duke rrëshqitur në dy kanale të ndër- 
tuara në muret anësore të hyrjes. Kjn portë duket 
komandohej nga ambiente që ndodheshin në 
e dytë të hyrjes. Në mbarim te kthasës së ko- 
ridorit ruhet dhe një portë e dytë. Si vetë portat 
ashtu dhe krejt koridori kanë qenë mbuluar me qe- 
mere tullash. Në një periudhë të dytë u ndërtua 
nJL- kompleks i tërë për mbrojtjen e hyrjes krye- 
aore. Në pjesën e brendëshme u shtua një koridor 
i ri me gjatësi 22 m i mbuluar me qemer cilindrik 
guri {fig. 31). Në të dy anët e koridorit të ri, ndo- 
dhen nga dy nike të thella ndërtuar me qemer ci- 
lindrik. Porta e parë u vendos në vendin e portës 
së dytë të fazës parë, ndërsa një portë tjetër mby- 
llte fundin e koridorit. Të dy këto porta ,kanë që- 
dy flegërshe dhe siguroheshin me katarah. Në 
komploksin e hyrjes në periudhën e dytë përfshi- 
hen dhe një sërë ambientesh të lidhura me një ku- 
llë rrethore, në krahun e djathtë të koridorit ,të 
hyrjes. Nëpërmjet një porte të vogël të hapur në 
murin e brendëshëm të këtij kompleksi {fig. 32) hyet 
në një ambient në formë kryqi me sa duket nje 
kishë e tiplt «Kryq i Iire», ambenti qendror i së ci- 
lës në fonnë katrore mbulohet me një kupol sferike 
mbi tambur e cila mbështetet mbi katër pedentiva. 
Në katin e dytë të kompleksit të hyrjes dhe plat- 
formën e një kulle të rumhullakët që lidhet në më- 
nyrë organike me këto ndërtime të çojnë një palë 
shkallë të mbështetura në murin e tij lindor. Në 
katin e poshtëm të kullës së rrumbullakët është 
ndërtuar një sterë me trajtë cUindrike me diametër 
3 m e cila mbulohej me një kupol sferike të ndër- 
tuar me muraturë guri. Për marjen e ujit midis mu- 
rit perimetral të kullës dhe të sterës ështië lënë në 
koridor i ngushtë i mbuluar me qemer cilindrik. 



Periudha e dytë e ndërtimit të kompleksit të hyrjes 
është realizuar në një kohë kur hyrja e parë qe 
dëmtuar rëndë. Periudha më e mundëshn. r- 

timit të kompleksit të hyrjes është shëkulli XIII- 
XIV dhe në një kohë më të henshme ka qënë ndër- 
tuar hyrja e parë me portën rrëshqitese. 

Interes paraqet, në kalanë e Krujës dhe sistemi 
I fortifikimit të krojeve që ndodhet në skajin jug- 
lindor të kalasë (fig, 34). Vëndi i rrjedhjes së bu- 
rimeve nëntokësore që bien jashtë mureve rrethu- 
es të kalasë, është mbrojtur me një mur të dytë 
irmë të harkuar në të cilin ruhen edhe gjurmët 
e tri kullave. Me kulia është paisur edhe muri rre- 
thues I kalasë që përfshihet brenda kësaj sipërfaqe, 
në të cilat dallohen per më tepër disa faza ndër- 
timi. Me interes është në këtë pjesë të fortifikimit 
* një kullë gjysmë rrethore e cila përshkohet nga një 
tunel i ngushtë i mbuluar me qemer cilindrik me 
gjatësi prej rreth 15 m. Nga porta në dalje të tu- 
n'elit (fig. 33) zbritet nëpermjet te një pale shkallë- 
ve në sheshin e burimit i cili isfite i mbrojtjur në 
anën e jashtëme nga sistemi i mureve dhe kullave 
që përmendëm. Edhe në kullat që mbrojnë sheshin 
e burimit vërehen periudha të ndryshme ndërtimi, 
gjë që tregon se fortifikimi i krojeve është krijuar 
në një pjeriudhë të hershme dhe ka shërbyer për 
një kohë të gjatë. Brenda teritorit të krojeve në të 
majtë të shkallëve që të zbresin në shesh është 
ndërtuar më vonë një kullë e rrumbullakët, e cila 
ngjason nga teknika e ndërtimit me kullën e rrumbu- 
llakët të hyrjes. Duke patur parasysh dhe njoftimin 
e Barletit, sipas të cilit Skënderbeu meremetoi ku- 
llat e anës veriore dhe perëndimore mund të ari- 
het në përfundimin që të dy këto kulla janë të të 
njëjtës kohe. Nga fortifikimet e tjera mesjetare ku 
mbizotërojnë ndërtime të shek. XIII-XIV janë dhe 
kalatë e Kaninës (fig. 35), Himarës dhe Sopotit. Në 
filhm të shek. XI, Kanina ishte qytet dhe qendër 
peshkopate dhe luajti një rol të rëndësishëm në 
luftrat Normano-Bizantine. Në shekujt XII — XIII 
Kanina kthehet në një qendër ushtarake të dorës 
së parë, duke shërbyer si placdarm për depërtimin 
e Anzhuinëve. Ashtu si në Shkodër kalaja ndahet 
nga mure tërthore në tre pjesë. Prej tyre sot ruhet 
vetëm muri që ndan pjesën më të lartë të kodrës, 
i cili mbrojhej nga tri kulla {fig. 36), Brenda rre- 
thimit sipas dëshmisë të udhëtarit turk Çe'ebiut 
kishte shtëpi banimi, ndërtesa për garnizonin, depo 
municionl si dhe stera për furnizimin me ujë. Ka- 
laja përshkohej prej katër portash, prej të cilave 
njera lidhte ndarjen e fundit në pjesën më të lartë 
(kështjellën) me pjesën tjetër të fortiflkimit. Portat 
e tjera të nxirnin në drejtime të ndryshme jashtë 
rrethimit kryesor. Portat e kalasë së Kaninës janë 



— 232 — 



të thjeshta dhe mbrohen vetëm nga kulla anësore. 
Kullat që përforcojnë murret kanë forma rrethore, 
poligonale (fig. 35), trekëndëshe dhe katërkëndë- 
she. Nga më të hershmet janë kullat trekëndëshe të 
cilat duke qenë me përmasa tjç vogla luajnë edhe 
rolin e kontrofortave ashtu siç i takojmë në kalanë 
e Beratit dhe Butrintit. Nga shtatë kulla që ruhen 
soit në kalanë e Kaninës dy prej tyre kanë formë 
trekëndëshe. Por sasija e kullave në përgjithësi ka 
qenë më e madhe; Nga një skicë planimetrike e 
botuar më 1658, mësojmë se kalaja në atë kohë ki- 
shte 14 kulla. 

Tipare të ngjashme me Kaninën kanë patur edhs 
qytete të tjera mesjetare të fortifikuara në breg- 
detin Jon si Borshi (Sopoti) dhe Himara për më 
tepër kjo e fundit ashtu si Kanina, përmendet si 
një qendër e fortifikuar qysh në shek.- XI në traj- 
tën Himera. 

Një fortifikim që zë një vend ndërmjetës midis 
qytetit të fortifikuar dhe kështjellës është kalaja e 
Gjirokastrës, kështjellë nga përmasat dhe qyteti i 
fortifikuar nga vendosja e shumë banesave brenda 
saj. Këto tipa fortifikimesh me zgjerimin e vazhdu- 
eshëm të qytetit t]ë dale jashtë mureve dhe sposti- 
mit të qendrës së pazarit, fillojnë të luajnë gradu- 
alisht rolin e një kështjelle për qëndrimici e sundu- 
esit dhe garnizonit të qytetit. Nga kalaja mesjetare 
e Gjirokastrës, para pushtimit të saj nga Ali Pasha 
ruhen vetëm pak gjumë, pasi mburet janë veshur 
deri në lartësi nga ndërtimet e reja ndërsa kullat 
pjesërisht janë rënuar dhe riadoptuar. Sipas Çele- 
biut kalaja ish ndërtuar në kohë të moçme, krejt 
prej guri të gdhendur. Në mes të kalasë ndodhej 
një rrugë e gjerë me drejtim lindje-perëndim, në të 
dy anët e së cilës ndodheshln 200 shtëpL Ajo kish- 
fe dy porta hekuri me nga tre palë dyer dhe një 
hendek 100 hapa të gjate dhe 20 hapa të gjerë midis 
namasgjahut dhe fortesës. Ndërsa të tri anët e tje- 
ra nuk kishin nevojë për hendek pasi ishin prroje 
natyrale. Pranija e hendekut tregon se kalaja nuk 
zinte krejt platformën natyrale të kodrës, si në ko- 
hën e rindërtimit nga Ali Pasha. 

Gjirokastra përmendet për herë të parii si qy- 
tet dhe kështjellë vetëm në vitin 1336, periudhë pas 
së cilës ajo u bë qendër e feudalëve shqiptarë Zene- 
visë, dhe më vonë gjatë sundimit të Gjin Bua Shpa- 
tës u përfshi në Depotatin e Epirit, Më 1417 kalaja 
e Gjirokastrës u pushtua prej turqve pas një rrethi- 
mi të gjatë. 

Përveç fortifikimeve të përshkruara dhe të për- 
mendura më lart, në shekujt XI-XIV në Shqipëri 
ishi» ndërtuar shumë kështjella të tjera të vogla 



përmbi maja kodrash me shpate të thepisura apo 
që dominonin rrugë e vendkalime të rëndësishme. 
Prej tyre vlejnë të përmenden Kështjella e Mborjes 
dhe e Podgories në rrethin e Korçës, kështjella e 
Delvinës që bllokonte një nga rrugët kryesore që 
lidhnin gjiun e Sarandës me- hinterlandin, kështje- 
l]a e Ndroqit që kontrollonte rrugën nga Durrësi 
për në Qafë Krabë etj. Kështjela e Mborjes është 
ndërtuar mbi një kodër të lartë, me shpate mjaft 
të pjerrët në JugEndje të qytetit të Koroës. Ajo ka 
një perimetër prej 150 me rrethon një sipërfaqe 
poligonale të çrregullt dhe forcohet nga 4 kulla të 
rrumbullakta. Permasat e vogla të kësaj kështjelle 
tregojnë se ajo ka qënë seli e fortifikuar e një fe- 
udali vendas. Toponimi qytet ruhet akoma për 
Mborjen. Ndërsa vetë emri Mborje (emporium-treg) 
tregon se aty ka patur një treg. Pra këtu i kemi të 
gjithë elementet e evolucionit të mjë kështjelle ti- 
pike feudali. Kështjella në maje të një kodre të 
lartë të vështirë për tu ngjitur, ndërsa qyteti, fal- 
torja dhe tregu në rrëzë të kodrës. Ndryshe nga di- 
sa qytete të tjerë të Shqipërisë që e kanë zanafillëh 
nga kështjella, ku tregu dhe lagjet e qytetit shtri- 
hen fillimisht sa më pranë mureve te Kështjellës, 
në Mborje tereni aksidentuar i kodrës nuk e favo- 
rizonte një fennmen të tillë, prandaj mund të su- 
pozohet edhe prania e dy selive të feudalit njera 
në qytet në kohë të qeta dhe tjetra në maje 
të malit për raste rreziku. Një tabllo të njëjtë 
na paraqet dhe kështjella e Podgories. Kodra 
shkëmbore në lindje të fshatit me të njëjtin emër, 
thiret nga banorët «Qytet» Kështjella mbi majën e 
kësaj kodre ndjek një formë planimetrike të çre- 
gullt me perimetër fiO m. Asfitu si në Mborje katër 
kulla të voela rrethore jane vendosur përgjatë 
murit perimetral. Në rëzë të kodrrs n? fushë shtri- 
het edhe këtu një vendbanim që vazhdon deri në 
mesietën e mesme. Një fortesë tietër garnizoni ësh- 
të kështiella në bregun e maitë të kanalit të Vivarit 
në Butrint. Në gjendjen që ka aritur në ditët tona 
kështjella ka formë planimetrike trekëndëshe me 
eiatësi brim'ësh rreth 50 m (fig. 36. 39). Në të tri 
këndet ka kulla të rrumbullakta prej të cilave nie- 
ra ruhet në lartësinë e plotë (fig. 38). Ajo ka dy hy- 
rie: Hyria krvesore hapet në mesin e murit jusor, 
ndërsa nië tietër e dorës së dytë në murin verior 
pranë nië kulle. Muret kurorëzohen nga një para- 
pet me laftësi 1.5 m të përshkuar nga frengii të 
shumta. Në shtegun e rojeve të çon një shkallë e 
mbështetur në faqen e brendëshme të murit jugor, 
pranë hyrjes kryesore. Në pjesën e brendëshme të 
Kështjellës një sërë ambientesh njëkatëshe të mbu- 
luar me qemerë cilindrk i janë mbështetur krejt 



233 — 



murit perëndimor si dhe një pjesë të murit jugor, 
Në fazën e saj fillestare që datohet rreth fundit të 
shek. XIII shek. XIV, kështjella përbëhej nga një 
mur me trashësi 2,30 m i cili rrethonte një teritor 
në formë trekëndëshi të rregullt me qoshe fcë rrum- 
bullakosura. Ai pershkohet nga dy breza frengjish, 
prej të cilëve ato të brezit të poshtëm përshkojnë 
gjithe' trashësinë e murit, ndërsa ato të sipërmet 
murin e parapetit (fig. 36). Kështjella kishte një 
portë në mesin e murit Jugor, e cila mbrohej nga 
një «Mashikull» dhe konstruksion druri 'që mbësh- 
mbi blloqe gurësh të latuar me kujdes që dil- 
nin në formë konsoli mbi portë. Një ballkon druri 
dilte odhe mbi mesin e murit verlor dhe dy të tje- 
rë mbi murin perëndimor. Brenda kështjellës kish- 
te edhe disa ambiente të brendëshme më të gjerë 
nga ato të so-tmit, të cilët mbulobeshin me çati druri 
me një kullim dhe mbështeteshin në muret e kësh- 
tjellës, por duke lënë të lira frengjitë e brezit të 
■ që komandoheshin pjesërisht që brenda 
këtyre ambienteve (fig. 36, 37). AshLu si kështjella 
e Vivarit dhe ajo e Kardhiqit është një fortesë tipi- 
ke garnizoni (fig. 40, 41). Në kulmet e pesëkëndë- 
shit që formojnë muret me perimetër 80 m niodhet 
nga një kullë. Tre nga kullat kanë formë katërkën- 
dëshe, ndërsa dy të tjerat nga ana perëndimore ja- 
në poligonale, por këto si duket dhe nga teknika e 
ndërtimit dhe elmente të tjerë janë rindërtuar ne 
një periudhë më të vonë. Hyrja për në' kështjcllë 
h?pet nc' murin anësor të një kulle katërkëndëshe 
ashtu si në kështjellën e kalasë së Drishtit. Nga 
porta e jashtëme e mbuluar me hark hyej në një 
koridor në formën e shkronjës L të mbuluar me qe- 
mer cilindrik, në fundin e koridorit nga ana e bren- 
dëshme e kështjellos ndodhej një portë e dytë. 

Muret e kështjelliës nuk ruhem në lartësi, por nga sa 
kuptohet prej gjurmëve të ruajtura, nga ana e bren- 
dëshme ato lidheshin me ambientet tërthore të mbu- 
luar me qerner prej të cilave komandoheshin frengjitë 
për hark që përshkonin murin rrethues. Këto frengji 
kanë një lartësi prej 50 cm janë 25 cm të gjera, nga 
brenda dhe 5 cm nga jashtë. Ambientet tërthore të 
lidhura organikishl me muret ndryshojnë në për- 
masa nga një kurtinë në tjetrën. Zakonisht ato 
kanë gjatësi 3,5-4 m dhe gjerësi 3-4 m. 

Përmbi këto ambiente kalonte rruga e rojeve e 
mbrojtur nga parapeti me bedena. 

Përveç gjurmëve të ndërtimeve për- garnizonin, 
mbrenda në kështjellë ruhet dhe një sterë katër- 
këndëshe 20 x 4 m e futur pjesërisht në tokë, e cila 
mbulohej me një qemer cilindrik dhe ndahej nga 
një mur tërthor në dy pjesë që komunikonin midis 
tyre. 

Kështjella e Kardhiqit përmendet për herë të 



ldërsa 



parë në regjistrin turk të vtit 1431-32, ndër 
më e mundëshme e-ndërtimit të saj është g, 
e dytë e shek. XIV ose fillim ii shek. XV ki 
krahin<j ishte nën sundimin e feudalëye Zer 
dhe kërcënohej nga pushtimi turk. 

Fortifikimet e shekullit XV. Qj^h 
shekulliti XIV përparimi i shpejte i turqve 
bërë një'rrezik serioz, ata kishin grumbullua 
të fhumta në Shkup. duke e kthyer atë i 
ushtarake nga kryheshin inkursione kundër Sl 
risë. Synimet kryesore të ushtrive Osmane ish 
ra së gjithash pushtmii i qyteteve të mëdha t 
tifkuara të bregdetit, si Shkodra, Durrësi, "B 
etj. Në një situatë të tillë, duke përfituar dhe 
paniku që u piirhap në Ballkan pas disfatës s 
sovës (1389) Reublika tregëtare e Venedikut 
përdorur foro5n e parasë. dhe diplomacinë, 
poq të vinte dorë mbi qytetet bregdetare të 
përisë, para se këto të kalonin në duart e 1 
Kështu më 1392 ra në dorë të Venedikut E 
më 1393 Lezha. dhe më vonë Shkodra me t« 
përreth ku përfshiheshin kalaja e Drishtit, 
dhe e Shasit. 

Me pushtimet veneciane dhe presionin e 
morën fund principatat e pavarura shqipta 
në' dekadat e para të shek. XV, për shkak t 
tës së sulltan Bajazidit nga mongolet, dhe lu 
fron që shpërtheu midis djemve të tij, feui 
vegjël, dikur vasalë te sunduesve të prim 
shqiptare, u shkëputën nga mvarësij'a e hua 
veneciane apo turke dhe vazhduan përpjel 
të rritur zotërimet e tyre. Të tilë ishin Dui 
Zahariajt, Jonimët, Arianitët, Kastriotët 
këtë periudhë vëçehen edhe përpjekje për 
me kështjellash apo për paisjen e tyre me 
dhe meremetime. Kjo gjendje vazhdoi deri i 
kur, pasi mori fund lufta për pushtet me hi 
fron të Mehmetit I, turqit duke përfituar r 
garja feudale rivendosën autoritetin e tyre r 
përi duke marë më 1415 Krujën, më 1417 
Kaninën, Beratin dhe Gjirokastrën dhe bre 
teve 1423-26 krahinën e Dibrës dhe Danjën. 
Që nga kjo kohë deri në kryengritjen e p 
shme të shqiptarëve nën udhëheqjen e Skë 
ut më 1443 nuk kemi më njoftime për ndërt 
riparime kështjellash nga feudalët shqipta 
përjashtim të një rasti më 1443, kur Simoi 
visi ndertan një kështjellë në Kepin Vagene 
ballë Korfuzit, ku më 1456 u zhvilluan lui 
ashpra me turqit. Por me një herë pas kuv 
Lezhës më 1444 Skënderbeu u kujdes për ri 
dhe paisjen e kështjellave që kishte në 
Edhe më vonë në periudha të shkurtëra qe 
u mor me riparime të kështjellave apo dhe n 



— 234 — 



time lë reja siç ishin p.sh. kalaja e Modricës dhe ajo 
e Kepit të Rodonit, përveç foi»tesave të vogla, më 
tepër natyrore që mbronin shtigjet dhe vendkalimet 
më të rëndësishme. 

Të shumta janë toponimet që ruhen në trajtën 
qytet, kala apo kulla e Skënderbeut si dhe legjen- 
dat që lidhen me luftat e tij kundër turqve. Një 
kronist i kohës Krtobuli nga Imbri shkruan se Skë- 
nderbeu <kishte kështjclla të forta përbrenda vë- 
ndit, në bregdet, në vende të thepisura që me zi 
kaloheshin, shumë të fortifikuara dhe të siguruara 
nga të gjtha anët». Fortfikimet në të cilat vuri dorë 
Skënderbeut ishin në rradhë të parë Kruja, Petrela, 
Guri i Bardhë, Stelushi e Stefigradi. 

Në vitin 144G, gja'të konfliktit me Veneci- 

Skënderbeu riparoi kalanë e Ballecit (Rrethi i Shko- 

drës) për ta patur si bazë, për të mbajtur nën pre- 

sion Shkodrën dhe Danjën e rrethuar, ndërsa pas 

rrethimit të parc' të Krujës, rreth viteve 1451-52 

përforcoi hyrjen e kalasë së Krujës dhe kreu pu- 

nime dhe në anën Jugperëndimore të kësaj kalaje. 

Në përgjithësi strategjia e Skënderbeut lidhur me 

fortifikimet synonte të krjonte bariera në tokën ku- 

fitare të lidhjes shqiptare, pranë vendkalimeve të 

mundëshme të ushtrive turke, per të mos i lejuar 

ato, ti afroheshin qëndrës kryesore të rezistencës, 

Krujës, si dhe për të evituar sa të ishte e mundur 

dëmet që mund ti ■siUnin usthtritë turke ekon: 

Së shtetit shqiptar nëpërmjet plaçkitjeve dhe e shka- 

tërimit të prodhimeve bujqësore. Nga ana tjetër ai 

mundi të sigurojë një sistem të sigurtë dhe të shpej- 

të lajmërimi. Skënderbeu i kushtoi' një rëndësi të 

veçantë sidomos mbrojtjes natyrale, duke zgjedhur 

vendet ku me sa më pak punime mbrojtëse dhe me 

garnizone të vogla të krijohet një mbrojtje e fu- 

qishme. Shembuj të kësaj natyre janë kështjella e 

Stelushit dhe e Kepit të Rodonit. 

Kalaja e Rodonit një nga fortifikimet e ndërtu- 
ara prej Skënderbeut ndodhet në kepin me të njej- 
tin emër midis Durrësit dhe Lezhës. Një rip i ngu- 
shtë tokë që futet thellë në det, është ndërprerë nga 
pjesa tjefer e tokës nga një fortifikim <fig. 42). Mu- 
ri mbrojtës shkon nga njeri breg në bregun tjetër 
të detit. Në këtë mënyrë më pak ndërtime ështe 
krijuar një vend i mbrojfur me gjatësi 400 m. dhs 
gjerësi rreth 100 m. i siguruar prej mesymjeve nga 
toka dhe me pamje të lirë nga deti në të tri anët 
e tjera. Për tu futur në këtë teritor të mbrojtur 
është Iënë një hyrje në skajin verilindor të murit. 
Hyrja formohet me një mur të harkuar dhe një 
bastion të brendëshëm rrethor (fig. 43, 44) 10 m i 
lartë dhe me trashësi muresh 3-6 m midis të cilëve 
krijohet një koridor 4.80 m i gjerë që mbyllej në 
krye dhe në mbarim prej dy portash. Në murin e 




harkuar përpara bastionit janë hapur frengji topash. 
Frengjitë (fig. 45) në anën e brëndëshme kanë for- 
mën e një nike të mbuluar me qemer cilindrik ndër- 
sa në paretin e hollë që i mbyll ato nga jashtë është 
hapur një vrimë e rrumbullakët për vendosjen e 
grykes së topit. Frengji të ngjashme takohen edhe 
nt: një kullë të kalasë së Petrelës si dhe në kullat 
e kalasë së Prezës të ndërtuara nga turqit rreth fu- 
ndit të shek. XV. Muri i harkuar që përsërit 
turin e bastionit futet në theilësi të kepit deri në 
mbarim të koridorit dhe pas tij përfundon në një 
mur tërthor që e bashkcn me detin në skajin e të 
cilit ndodhet një kvrilë e rrumbulakët (fig. 46). Edhe 
në këtë mur si dhe në kullën që Udhet me të janë 
hapur frengji për fopa. 

Me bastionin e rumbuliakët të htrjes lidhet mi 
i gjatë që vazhdon në drejtim të* jugpderen 
deri në bregun fjetër të detit. Por para se ky 
marrë këtë drejti mbën një kthesë kënddrejtë 
të krijuar nje oborr të vogël para hyrjes që e mbron 
këtë nga goditjet direkte. Prej raporteve mesji 
mësojmë se muri jo vetëm që përshkonte tërthor 
krejt kepin por përfundonte edhe në bregun tjetër 
me një kullë të rrumbuilakët 26 këmbë të lartë. 
Para mureve ka qenë hapur nje kanal i thellë, n 
sa në bastionin që mbronte hyrjen ka pasut* mjaft 
frengji për topa. Kjo tregon se lartësija e tij ka qe- 
në jo më pak se 12 m. Rreth 200 m larg 
meve të përshkruara në'brendësi t£ kepit, në bre- 
gun verior të tij hetohen gjurmët e një kulle të ve- 
çuar me përmasa 6 x 6 m (fig. 47). Kjo kullë për- 
cakton të vetmen pikë të teritorit të mbrojtur nga 
kalaja nga ku duket Kruja. Prandaj mund të men- 
dohet që ajo është ndërtuar për të komunikuar me 
anë sinjalesh me këtë të fundit. Kalaja e Kepit të 
Rodonit është ndërtuar me gurë shtufi të punuar 
në forma katërkëndëshe të vendosur në rreshta të 
rregullt e të lidhura me shtresa të holla llaçi. Në 
jesët e poshtëme të mureve janë përdorur edhe tu- 
llat te eilat janë vendosur në fugat, duke i rrethuar 
gurët në formë kornize (kluasonazh). 

Një diçka tjetër që të tërheq vëmendjen është se 
në bastionin e hyrjes nga gjysma e lartëslsë, muret 
i'illojnë të pjerësohen lehtë në anën e jashtëme dhe 
kalojnë përsëri në vertikalë afer bazës, duke na 
dhënë kështu nje konfiguracion të ngjashëm me 
atë të kullës së rrumbullakët në hyrjen e kalasë së 
Krujës. 

Ndërtimin e kësaj kështjelle Skënderbeu e filloi 
menje.herë pas rrethimit të parë të Krujës, pra rreth 
viteve 1451-52, krahas me ndërtimn e kalasë së 
Modricës që ndodhej në kufirin lindor të Shqipë- 
risë por që akoma është e pa indentifikuar. Puni- 
met në kështjellë vazhduan edTie më vonë pasi me 



— 235 



1463 Skënderbeu lidh disa kontrata me mjeshtra 

muratorë Raguzanë. Skënderbeu e ndërtoi këtë kala 

| për të patur një dalje të vetën në det, nga ku mund 

ië furnizohej e të kishte në rast nevoje kontakte me 

rendet e jashtme pa ndërmjetësinë e Venedikut që 

kish në dorë pothuaj gjithë limanet e bregdetit 

Shqiperisë. Kjo vinte për shkak të konflikteve të 

bpeshia dhe mjaft herë të hapura që^pati Skender- 

eume Veinedikun, Kalaja do të shërbente gjithashtu 

rast nevoje, edhe si vend i qëndresës së fundit 

adër turqve, në tokën shqiptare. Qëllimi për të 

u ndërtua ky fortifikim përcakton edhe më- 

•ën e ndertimit të tij me mbrojtje artificiale ve- 

nga ana e tokës. Në të njëjtën kohë Skënderbeu 

ndërloi kullën e Vunibullakët (fig. 29) që vishte 

ga jashtë sterën dhe shërbente për mbrojtjen e 

rjes në kalanë e Krujës. Pas rindërtimit sipas 

ë Barietit, kulla nuk ngrihesh lart mbi 

tturet rrethuese, ndërsa nga jashtë ajo kishte një 

ijerrësi në formë skaipati. Skënderbeu me sa duket 

lëri përforcime edhe në kështjelën e Petrelës, e cila 

aërbeu për një kohë edhe si vendqendrim i së mo- 

ës Mamicës, me familjen dhe kohortën e saj. Një 

tifikim tjetër të cilin e përdori Skënderbeu gjatë 

ftës së madhe Shqiptaro-turke, është Stelustu në 

ethin e Matit, që shërbeu si një hallkë e sistemit 

të ti.j mbrojtës. Stelushi është nga ato kështjelia ku 

mbrojtja natyrale luante rolin kryesor. Stelushi i 

njohur sot me emrin «Kalaja e Varoshit* ndodhet 

mbi një majë" shkëmbore 1225 m mbi nivelin e de- 

tit. Po të shprehemi me fjalët e Barletit «vetë qafa 

e këtij mali e rrethuar për bukuri me mure formon 

këtë qytezë*. Dhe me të vërtetë nga ana perëndi- 

more e shkëmbit ndodhet një shesh i vogël që thi- 

rret varosh, i cili. është mbrojtur nga një mur 120 

m i gjate. Muri lidhef në dy skajet e tij me shkë- 

binjt masivë. Krejt anët e tjera të thepisura dhe 

praktikisht të pangjitshme si dhe maja e shkëmbit 

e mbrojtur nga natyra janë lënë të pafortifikuar. 

Hyrja e vetme ndodhej nga veriu dhe mbrohej nga 

një kullë e brendshme rrethore. Mënyra e mbroj- 

tjes së kësaj hyrje të kujton atë të kepit të Rodonit. 

Ndërtimet mbrojtëse veneeiane ndryshe nga ato të 

Skënderbeut u përqëndruan kryesisht në bregdet, 

qëllimi i tyre ishte të ruanin monopolin e tregëtisë, 

të mbroheshin nga synimet e feudalëve vendas dhe 

sidomos nga kryengritjet kundër sundimit venecian 

që patën shpërthyer sidomos në rrethet e Shkodrës 

në fillim të shek. XV. 

Të tilla ndërtime janë ndërtimi i oborrit në kala- 
në e Shkodrës në vitet 1407-16, i një kulle në Drisht, 
rindërtimin i kështjellës së poshtëme në Durrës etj. 
Një prej këtyre kështjellave (fig. 48) është ajo e 
Bashtovës. Kështjella është ndërtuar mbi një teren 



fushor rreth 400 m në veri të lumit Shkumbin, 3-4 
km larg derdhjes së tij në det. Ajo ka një planimëtri 
drejtkëndëshe me përmasa 60 x 90 m. Në të katër 
qoshet dhe në mesin e çdo muri ka nga një kullë, 
me përjashtim të murit perëndimor që i takon një 
periudhe të dytë ndërtimi. Muret kanë një gjerësi 
prej 1 m. dhe gjymtyrëzohen në anën e brendshme 
nga një sistem pilastrash të vendosura në çdo 3 m 
largësi (fig. 49). Nr pjesën e sipërme pilastrat li- 
dhen me harqe tullash dhe krijojnë mbi harqet 
shtegun e rojeve. Lartësia e plotë e mureve me 
the bedenat të cilët përshkohen nga fregji shigjeta 
arrinte 9 m. Me dy rradhë frengjish janë paisur edhe 
kamaret që krijohen midis pilastrave. Në këtë më- 
nyrë gjatë gjithë mureve ndodheri tri nivele lufti- 
mi. Frengjtë e nivelit të posl kamareve janë 

më të mëdha riga frengjitë e tjera dhe kanë shër- 
për topa të vegjël. Nivelet e luftimit në kama- 
re ndaheshin nga platforma druri, prej të cilave 
ruhen gjurmët e mbështetjes së trarëve në faqet 
anësore të piiastrave (fig. 49). 

Kullat kanë forma rrethore (fig. 50) ose katërkë- 
ndëshe me trashësi muresh 1,25 - 1,40 m dhe lartësi 
12 m. Ato janë te hapura nga ana c brendëshme e 
kështjellës, të pajisura me frengji të shumta, dhe nda- 
heshin me dysheme druri në pesë kate. Sejcili kat 
krijonte një ambient te vetëm. Këto ambiente mjaf t 
të uifa rreth 1.70 m nuk banoheshin por shërbenin 
vetëm në raste lufte. Të gjitha kullat në anët më 
pak të mbrojtura kanë patur erkerë (mashikula) me 
konstruksion druri, per të kontrolluar pjesën e po- 
shtëme të tyre. Mbulesat e tyre kanë qenë sipas 
rastit. çati konike apo prizmatike me konstruksion 
druri të mbuluara me tjegulla ose të veshura me 
plumb. Frengjitë për topa janë vendosur zakonisht 
në dy katet e poshtëm, ndërsa katet e sipërm përfu- 
ndonin me një parapet të dhëmbëzuar nga bedenat, 
të cilat si dhe ato mbi mure përshkohen nga frengji. 
Mbi bedenat mbështetej çatia, kjo mënyrë ndërtimi 
lë bën të mendosh se çatitë ishin të çmontueshme 
në rast nevoje. 

Kështjeila'nga sa mund të gjykohet prej gjurmë- 
ve të ruajtura ka patur tri hyrje. Hyrja kryesore 
ndodhej në mesin e murit verior dhe përshkonte 
një kullë katërkëndëshe (fig.43): Një hyrje ndodhet 
në mesin e murit perëndimor të rindertuar, por nuk 
dihet me siguri në se ka patur edhe më parë nje 
hyrje nga kjo anë. Ndërsa hyrja e tretë ndodhej në 
pjesën veriore të murit lindor dhe përshkon njerën 
nga niket midis dy pilastrash. Kjo e fundit mbrohej 
nga një kullë e rrumbullakët e qoshes. Kështjella 
është paisur edhe me disa shkaillë nepërmjet të cila- 
ve realizohej ngjitja në shtegun e rojeve të mbë- 
shtetura në faqen e brendëshme të mureve, jashtë 



236 — 



trashësisë së tyre. Shpesh herë në të thelluarat nën 
harqet e shkallëve janë hapur frengji shigjete. Në 
përgjithësi në vendosjen e shkallëve pranë mureve 
është ndjekur parimi, që nëpërmjet tyre ë furni- 
zohet në radhë të parë shtegu i rojeve dhe jo katet 
e sipërme të kullave, nga ana tjetër lëvizja e mbroj- 
tësve nëpër shtigje duhej të kryhej në një drejtim, 
Për këtë qëllim shkallët ndodhen pranë kullave të 
mesit dhe drejtohen në të kundërtë të tyre. Viju- 
shmërija e-shtegut të rojeve nuk ndërpritet veçse 
allën e hyrjes, por këtu në të dy anët e kullëa 
janë ndërtuar nga një palë shkallë me anën e të 
cilave mund të kaloje inga shtegu i njerës anë të 
murit në tjetrin pa humbur kbhë. 

Ivështjella e Bashtovës nuk përmendet në buri- 
met historike të fundit të shek. XIV, kur venecianët 
kcrkojnë dhe zënë pothuaj gjithë kështjellat breg- 
detare të Shqipërisë. Ajo nuk përmëndet gjithashtu 
as gjatë krejt shek. XV por vetëm në fillim të shek, 
XVI. Megjithatë si kohë më e mundëshme e ndër- 
timit të kësaj kështjelle janë dekadat e fundit të 
shek. XV. sidor?.os pas rindërtimit nga turqit të ka- 
lasë së Elbasanit më 1466, e cila e ultë thuajse krejt 
vlerën strategjike të kështjellave të tjera brcgde- 
tare të cilat ishin mjaft larg për mbrojtjen e Du- 
rrësit. Një diçka tjetër që i shqetësonte Venecianët 
Dë këtë kohë ishte, mundësija e çfrytezimit nga tur- 
qit e derdhjes së Shkumbinit dhe e lëndes së pasur 
të drurit që ndodhej aty për ndërtimin e anijeve. 
Bashtova ishte gjithashtu një skelë e rëndesishme 
për tregëtimin e drithit. 

Arkitektura dhe teknika e ndërtimit të kësaj kë- 
shtjele, tregojnë për një ndërtim të ngutshëm duke 
patur parasysh dhe një kursim sa më të madh të 
materialit. Këtë e dëshmojnë muret e hollë por të 
kombinuar nga ana e brendëshme me pilastra dhe 
harqe, kullat me kurriz të hapur që ishin më pak 
rezistente, si dhe katet e ulët të kullave të desti- 
nuara vetëm për iuftim. Por nga ana tjetër është 
menduar që një kështjellë e vogël të ketë një fuqi 
sa më të madhe zjarri, duke krijuar tre nivele luf- 
timi në muret dhe pesë tek kullat. 

Në shekullin XV u rindëtua edhe kështjella e po- 
shtëme nti Durrës. Në vend të kullave të rrumbu- 
Uakta në qoshe, u ndërtuan kulla tetëkëndëshe, të 
cilat ndaheshin me dysheme druri në tre kate dhe 
mbuloheshin me çati prizmatike druri të veshur ma 
tjegulla ose me plumb (fig. 2). Katet e dyta ishin 
paisur me frengji për topa, ndërsa katet e treta që 
shërbenin edhe për qëndrimin e rojeve kishin fre- 
ngji shigjete dhe nga një mashikul druri që dilte në 
formë konsoli mbi faqet e pakontrollueshme prej 
kullave fqinjë. Muret e këtyre kullave mbështeten 
mbi një bazament poligonal që del jashtë tyre në 



formë xokoli. Me përdorimin gjithnjë e më tepë'r të 
artilerisë dhe perfeksionimin e saj, filluan të lindin 
kulla të posaçme për topa, të cilat kishin planime- 
tri rrethore, ishin të ulta, me mure të trashë dhe 
perimetër sa më të madh, për të patur mundësi të 
krijonin vend për vendosjen e sa më shumë topave 
të kalibrit të rëndë. Shembullin e një kuUe të tilë e 
kem igjithashtu në kalanë e Durrësit. Ajo ndodhet 
në skajin jugperëndimor të kalasë pranë bregut të 
detit (fig. 51). Kulla ka planimetri rrethore me diame- 
tër të jashtëm 9m: dhe lartësi 9.60 m. Ajo ngrihet 
mbi një bazament në trajtën e një trungu koni, i cili 
kufizohet në pjesën e sipërme prej një kornize gurësh 
të punuar me prerje gjysëm rrethors. Bazamtnli 
është^i mbushur me dhe në pjesën e brendëshme 
ndërsa nga sipër është shtruar me pllaka gnri du 
krijur Ëështu dyshemenë e të vetmit kat t: 
i ciii përfundon në pjesën e sipërme me një pl; ' 
formë të rrethuar nga një parapet i dhëmbëzu 
Salla e vetme e kullës ndriçohet nga pesë frengji 
mëdha" topash dhe mbulohet me një kupo ■■ 

idërtuar me tulla. Muref kanë një trashësi prej 
3.70m dhc pL-rforcohen me breza druri. Nga ana e 
brendëshme e fortifikimit trashësija e murit ështe 
çi'rytëzuar, për ndërtimin e një palë shkal'ëve të mbu- 
luara me qemer cilindrik që të çojnë në taracë si 
dhe një sërë ambientesh të vogla që shërbenin si de- 
po municioni. Kulla për artileri të këtij tipi që M- 
shin nga një herë edhe diametër më të madh janë 
quajtur «Rondele». Ato u çfaqen në një periudhë të 
hershme në bregun lindor të Adriatikut, e cila ishte 
një zonë që e ndjente më afër kërcënimin turk. 



Duke pasur parasysh mjetet dhe mënyrat e sul- 
mit e të mbrojtjes deri' në shek. XV do të shohim 
se cilat kanë qënë kërkesat për një vënd të fortifi- 
kuar në mesjetë, në çfarë mase janë realizuar ato 
dhe së f undi evolucionin, tipet e fortifikimeve si dhe 
vëndin që ato zënë në fortifikimet bashkëkohëse. 

Mbrojtja e një kalaje nuk varej nga fortësija e 
mureve dhe e kullave, por në një masë të madhe 
edhe nga pozicioni i saj si dhe nga konfiguracioni i 
terenit që sipas rastit përcaktonin shumë nga më- 
nyrat, armët dhe mjetet e tjera të mbrojtjes. Pran- 
daj si vend ideal për ndërtimin e një kështjelle për- 
sa i përket mbrojtjes natyrale konsiderohej një ko- 
dër e lartë shkëmbore në shumë anë e pa ngjitë- 
shme ose ndërtimi_i saj në një kodër të rrethuar në 
sa më shumë anë me sipërfaqe ujore veç tyre bëhe- 
heshin punime plotësuese që kishin të bënin me 
transformimin e terrenit për qëllimm e dëshi- 






— 237 — 



si hapja e hendeqeve të gjerë e të thellë, të 
nbushur me ujë ose të thatë. Në zgjedhjen e terenit 
duhej pasur parasysh që fortesa të kishte dhe ujë të 

ollshëm për ti rezistuar rethimeve te gjata dhe 
neqënëse ajo shpesh here ishte edhe qendër admi- 
nistrative e krahinës duhet të zinte një vend qen- 
dor në t,ë. 

Fortifikimet mesjelare mund t'i ndajmë në qyte- 
te të fortifikuara, kështjella të ngritura si seli e 
feudalit, për qëllime thjesht ushtarake, si pika vroj- 
timi e kontrolli të rrugëve, apo për vendosje garni- 
zonesh. Ndër qytetet dallojmë dy kategori: ato të 
trashëguara nga antikiteti, dhe ato te lindura rish- 
mas në mesjetë. Ndër qytetet e trashëguara nga 
antikiteti ato që nuk plotësonin kushtet e mbrojtjes 
natyrale nuk patën jetë të gjatë, ndërsa të tjerat 
u çfrytëzuan edhe në mesjetë, si p.sh. Berati dhe 
Shkodra që janë ndërtuar mbi kodra të larta shkë- 
mbore të vështira për tu ngjitur dhe Durrësi e But- 
rinti që mbroheshin nga sipërfaqe ujore. 

Qytetet që lindën në mesjete e kanë shpesh herë 
origjinën tek kështjella e feudalit, prandaj ato kanë 
një sipërfaqe më të vogël të rrethuar me mure dhs 
mbrojtje natyrale më të fuqishme. Të tilla janë 
Petrela, Gjirokastra e deri diku Kruja. 

Faktor tjetër mbrojtës ishin muret dhe kullat de- 
ri në çfaqjen e artilerisë ato duhet të ishin sa më te 
larta për të vështirësuar ngjitjein në to me shkallë 
dhe me mure sa më të trasha për ti rezistuar godi't- 
jes së maqinave gunëhedhëse dhe desheve. Nga ana 
tjetër sa më pak mundësi mbrojtëse ofronte tereni aq 
më të fuqishëm duhej të ishin muret dhe pengesat e 
tjera artificiale, prandaj në sistemin feudal u hoq 
dorë nga fortifikimet e mëdha fushore siç ndodhte 
në kohën e perandorisë romake apo bizantine të 
hershme, pasi fuqija ekonomike e një feudali 
s'mund të krahasohej kurësesrme atë të një shteti 
të centralizuar. Vetëm ndonjë kështjellë e vogël 
garnizoni si ajo e Vivarit dhe e Bashtovës është 
ndërtuar në teren të sheshtë. Në këto raste kësh- 
shtjellat rrethoheshin në të gjitha anët me një hen- 
dek të mbushur me ujë. 

Duke kombinuar terenin e aksidentuar me ndër- 
timin e mureve mbrojtës, ndodhte shpesh që vetëm 
një anë më pak e mbrojtur e një maje të thepisur 
shkëmbore nga ndodhej zakonisht edhe hyrja për në 
kështjellë. të mbyllej me një mur të thj'eshtë, këehtu 
ndodh p.sh. me «Qytezën e Dakajve» në Breglumë 
(Rrethi i Shkodrës) apo me Stelushin, në Mat. 

Ka qenë një karakteristikë e shqiptarëve në mes- 
jetë, që të çfrytëzonin me mjeshtëri cilësitë mbroj- 
tëse të terenit, duke kursyer në këtë mënyrë mate- 
rahn dhe fuqinë puntore dhe duke i bërë njëkohë- 
sisht kështjellat e tyre të pazaptueshme. Këtë e 



dëshmojnë kronistë të kohëve të ndryshme si dhe 
gjurmët materiale të ruajtura në vend. Skutarioti 
një kronist bizantin i shek. XIII. kur përshkruan 
dështimin e fushatës bizantine kundër shqiptarëvs 
n\ë 1269 thotë se «ata banonin nëpër male të pa- 
shkelshme ku as kali nuk mund të hipte». Ndërsa 
më vonë Kritobuli nga Imbri, në përshknmin e fu- 
shtës së Mehmetit II kundër shqiptarëve më 1459, 
thotë për këta të fundit se ... <»banojnë në male të 
mëdha e shumë të larta që kalohen me vështirësi, 
ku kane kështjella të shumta e të fuqishme «dhe 
me poshtë shënon se shqiptarët «kishin për strehim 
dhe mburojë malet dhe natyrën e paafrushme ts 
vendit* dhe se shtigjet që të çonin drejt tyre nëpëi- 
lrsjet maleve «i ruanin me roje të fuqishme». 

Kjo mjeshtëri u vazhdua dhe u përsos më tej nga 
Skënderbeu gjatë luftës 25 vjeçare shqiptaro-turke 
Edhe feudalët e tjerë shqiptarë para se të bëheshii. 
aq të fuqishëm sa të zotëronin qytete të mëdha, të 
fortifikuara dhe një numur të konsiderueshëm ke- 
shtjellash i kanë patur selitë e tyre të fortifikuara 
tië vende të thella malore, e të pa kalueshme kësh- 
fcu kalaja e Ballecit (Balesio) e njohur dhe si 
Balëz të kujton emrin e Balshajve të fuqishëm. 
Kalaja e Ballecit ndodhet në vend të thellë malor, 
dhe shumë të mbrojtur nga natyra. Ajo rrethohet 
nga një mur pa kulla që ndjek formën vezake të 
terenit. 

Krahas këtyre formave të thjeshta të fortikikime- 
ve mesjetarë që u përdorën kur e kërkonte nevoja, 
konstatojmë edhe forma më të ndërlikuara sidomos 
në qytetet mesjetare kryesore. 

Në disa qytete si Shkodra dhe Kanina dallojmë 
tre pjesë të fortifikuara që lidhen me porta midis 
tyre. Qyteti i poshtëm, i mesëm dhe kështjella. Kjo 
e fundit shërbente për qëndrimin e parisë së qytetit 
apo feudalit, për qëndrimin e garnizonit dhe si vend 
i rezistencës së fundit në rast se do të mereshin nga 
armiku dy pjesët e tjera. Kështjella ndodhej në 
vendin më të lartë dhe më të mbrojtur të kodrës. 
Disa qytete përbëhen vetëm nga kështjella dhe qy- 
teti i fortifikuar, si Kruja, Drishti dhe Danja, ku 
kështjella në përmasa mjaft të vogla shërbente si 
seli e fortifikuar e feudalit apo e parisi; së qytetit. 
Një skemë tjetër na paraqet Shurdhahu. Ai ndahet 
nga muret mbrojtës në dy pjesë, në qytetin e posh- 
tëm "dhe të sipërm. ku ky i fundit kryente edhe 
funksionin e kështjellës. por kryesisht shërbente si 
vend 1 rezistencës së fundit në qoftë se kalohej nga 
armiku muri i parë rrethues. Në raste të tjera ta- 
kojmë kështjellën të ndërtuar ne majën e një ko- 
dre dhe qytetin e pa fortifikuar inë shpatin e saj 
apo në rrëzë të kodrës si në Lezhë, Mborje, Podgo- 
rije. Një skemë më të ndërlikuar na paraqesin Be- 



— 238 — 



rati dhe Butrinti, Në të dy rastet akropoli apo kë- 
shtjella që ze pjesën më të lartë dhe të mbrojtur 
të qytetit përmban brenda saj dhe një ndarje më 
të vogël e cila shërbente si seli e fortifikuar në 
këtë mënyrë ajo veçohej nga pjesa tjetër e kësh- 
tjellës ku qëndronte garnizoni. Madje në Butrint 
ndodhet edhe një kështjellë tjetër jashtë mureve 
dhe mbrojtjeve natyrore të qytetit. Ndryshe nga 
këto dy qendra Durrësi brenda mureve rrethues të 
qytetit, përmban dy kështjella të veçuara nga njera 
tjetra. E para në pjesën më të lartë të kodrës, shër- 
bente si seli e Dukës së Durrësit dhe më voini? e 
feudalëve Shqiptarë Topias, ndërsa tjetra më poshtë 
e mbështetur tek muri jugperëndimor shërbente si 
vend qëndrimi i rojeve apo garnizonit të qytetit. Në 
një periudhë të vonë sidomos gjatë gjysmës së dytë 
të shek. XIV fillojnë të fortifikohen edhe Varoshet 
(lagjet e jashme). Kështu Shkodra kishte një Varosh 
të fortifikuar, ndërsa rrethimi i jashtëm: i Beratit i 
shërbente më tepër furnizimit me ujë të qytetit të 
sipërm, pasi shpati i kodrës në këtë anë është shu- 
më i aksidentuar. Rrethimi i shpatit jugor të kodrës 
së Beratit evoluon në tri faza. Deri në vitin 1280, 
ky rrethim ishte realizuar me ledhe dheu, në she- 
kullin e XIV u zëvendësua me mure guri, ndërsa 
në periudhën turke me një tynel të jashtë'm të 
ndërtuar me mure që përfundonte në skaj me një 
kullë. 

Një pjesë e kështjellave sidomos ato të destinu- 
ara për qëndrimin e garnizoneve kanë zakonisht 
forma të rregullta gjeometrike, katërkëndëshe {Ba- 
shtova kështjella e poshtëme e Durrësit), irekëndë- 
sh-e (Vivari) shum,okëndëshe (Kardhiqi). 

Muret në fortifikmet mesjetare kanë një gjerësi 
prej 1-4 m por shumica prej tyre variojnë në dia- 
pazonin 1,50-2,50 m. Pothuaj se në të gjitha rastct 
me pcrjashtim të mureve me trashësi rreth 1 m, ato 
përforcohen me breza druri, të futura bren- 
da trashësisë së murit dbe të vendosura në 
intervale të barabarta lartësije, Brezat e drurit 
luanin rolin e një brezi sizmik e bënin murin 
më elastik kundrejt goditjeve dhe lokalizonin deri 
diku prishjet. Që një mur të ishte më rezistent 
kundrejt goditjeve preferohej që tereni brenda tij 
të ishte në një lartes sa më të madhe, me një fjale' 
që ai ti vishej sa më tepër te qe e mundur shpateva 
të kodrës. Por një parim i tillë nuk është zbatuar 
kudo, si në kalanë e Shkodrës. Në mure janë për- 
dorur edhe breza tullash sidomos rreth fillimit të 
shek. XIII. Por këto breza nuk përshkonin gjithë 
trashësinë e murit si në periudhbn e vonë antike 
por futeshin vetëm në faqen e jashtëme te tij duke 
shërbyer si mjet dekorativ, Në Berat në ndërtimet 
e periudhës së Mihal Komnenit, është zbatuar «Tek- 



nika e tullës së mbuiuan-^ ku njëri rresht tullash 
midis dy të tjerëve, qëndron i futur më brenda dhe 
mbulohet me një shtresë llaçi. Kjo teknikë ka qenë 
e përhapur gjerësisht në ndërtimet e Kostandino- 
polit, ku datohet në shek. XI-XII. Është përdorur 
gjithashtu krahas mureve të ndërtuar vetëm me 
gurë edhe teknika bizantine ^kluazoinazh* sidomos 
no ndërtimet e shek, XIV. Në këtë rast gurët të 
punuar në forma të rregullta katërkëndëshe rrethc- 
heshm me tulla në formë komize ku tullat që ku- 
fizonin pjesët e sipërme dhe të poshtëme të gurëve 
formonin breza paralele të pandcrprerë. Fugat e 
llaçit midis gurëve dhe tullave ishin të trasha dhe 
arrinin nga njëherë trashësinë e tullës. Gjatë she- 
kullit XV kjo teknikë fillon të degjenerojë, fugat e 
llaçit nuk ishin më të gjera, rreshtat horizontale të 
tullave nuk kishin lartësi të barabartë, dhe shpesh 
herë këto të fundit ndërpriteshin. Teknikën e më- 
sipoi-me e takojnë si në ndërtimet mbrojtëse të Skën- 
derbeut në Kepin e Rodonit, ashtu edhe në një ku- 
llë Veneciane në Durrës. Në rastin e fundit mund 
të shihet ndikimi vendas që ushtrohej në nëpër- 
mjet mjeshtraveo të ndërtimit edhe në arkitektu- 
rën ushtarake venecjane. Shpesh muret kombinohe- 
shin në pjesën e brendëshme me pilastra drejt- 
këndëshe të mbuluara me harqe si në Bashtovë p 
Butrint ose me ambiente tërthore të mbuluara me 
qemere cilindrikë. Në këto raste muret ishin më të 
hollë, por kjo mënyrë ndërtimi, ndërsa i bcnte ato 
më rezistente kundrejt goditjeve, kufizonte çarjet 
midis dy pilastrave dhe kursente materialin, nga 
ana tjetër krijonte mundësinë për 'të patur më shu- 
më nivele luftimi në muret e kështjellës pasi shpesh 
herë muret midis pilastrave përshkoheshin nga 
frengji. Me frengji shigjete pcrshkoheshin nga një 
herë edhe mure të një trashësije të vogël si në 
Shurdhah ndërsa në një rast frengjitë i gjejmë në 
mure me trashësi rreth 2,50 m (Kalaja e Vivarit). 

Zakonisht muret kishin një lartësi nga 6-10 m. 
Në pjesën e sipërme ndodhej shtegu i kalimit të 
rojeve dhe parapeti me bedena. Hapësirat midis 
bedenave shërbenin si vende luftimi, Më vonë edhe 
vetë bedenat u përshkuan nga frengji shigjete, por 
rastet e njohura nuk shkojnë më herët nga shek. XV. 

Parapeti i dhëmbëzuar me bedena pëson dhe një 
ndryshim tjetër, hapësirat midis këtyre të fundit 
mbyllen me mur duke krijuar një parapet të vazh- 
duar, i cili përshkohet nga një brez i pa ndërprerë 
frengjish. Rastin më të hershëm ndoshta të shek. 
XIV e kemi në kalanë e Vivarit, ndërsa të tjerat i ha- 
sim pas periudhës në shqyrtim. 

Për të kontrolluar rrëzën e murit dhe për të lë- 
shuar objekte të rënda, apo ujë të vluar mbi armi- 
kun, sipër kreshtës së mureve ndërtoheshin erkerë 



— 239 — 



prej druri që dilnin në formë fconsoli, ato mund të 
ishin të vazhduar (gardhe) apo në trajtën e ballko- 
neve të shkëputur (mashikula). Rastin e parë e kemi 
hasur në kalanë e Durrësit qysh në shekullin XI, 
ndërsa të dytin e njohim nga kështjella e Vivarit 
në' Butrint si dhe nga një dokument i vitit 1280 i 
cili përmban një urdhër të Karlit I Anzhu për pa- 
isjen e murit të Akropolit të Durrësit më 24 mashi- 
kula të tilla. Por më shpesh ato ndërtoheshin për 
mbi portat apo nëpër kulla, Mashikula guri që zë- 
vendësuan të drunjtat, në vendin tonë nuk ruhen 
para shek XV. 

Shtegu i kalimit të rojeve ose rruga mbi mur 
krjohej nga vetë trashësija e murit, mbi një sistem 
harqesh mbi pilastra apo me platforma druri të daia 
konsol, kur muret ishin të hollë (Drisht, Shurdhah), 
në rastin e fundit edhe shkallët që të çojnë në shte- 
gun e rojeve janë prej druri, por në të shumtën e 
rasteve ato janë prej murature guri, ato ndertohen 
brenda trashësisë së mureve, ose i mbështeten këtyre 
të fundit. 

Me daljen e artilerisë trashësija e mureve i'illon 
të rritet ndërsa lartësija e tyre të paksohet. Për tu 
rritur qëndrueshmërija ato fiilojnë të ndërtohen në 
pjesën e poshtëme në formë skarpati ose të kenë 
një pjerësi të lehtë në anën e jashtëme duke filluar 
që nga pjesa e sipërme. Bazamente të pjerura tek 
muret dhe ku'lat hasen shpesh si modifikhne n^: 
fortifikime më të hershme. Por ka dhe mure e kuila 
kështjeQiash të projektuara që në fillim si të tilla. 
Këio të fundit nuk i gjejmë në ndërtime më të her- 
shniiie se të shek. XV apo fundi i shek. XIV. 

Kullat në fortifikimet tona mesjetare i hasim në 
forma të ndryshme planimetrike, katërkëndëshe, 
trekëndëshë, në formë të shkonjës U, gjysëm rre- 
thore, të rrumbullakta dhe poHgonale. Kullat ka- 
tërkëndëshe janë përdorur gjatë gjithë kohës pasi 
ishin më të lehta për tu ndërtuar. Në fortifikimet 
më të hershme shek. XI-XII gjejnë përdorim të 
gjerë kullat trekcndëshe dhe më pak ato në formë 
U-je. Këto dy tipe kullash përsërsin forma të njo- 
hura dhe të përhapura gjerësisht në kohën e vonë 
antike. Kullat trekëndëshe vazhdajnë të përdoren 
edhe më vonë deri në shek. XIII-XIV, por ato më 
të hershmet (Butrint, Shurdhah) kano' mure të ho- 
Uë dhe një linjë të çrregullt, dhe në shumë pikpa- 
mje nuk arrinjë akoma nivelin e kullave pararen- 
dëse të shek. VI. Kjo tregon se gjatë shekujve të 
parë të mesjetës nuk pati ndonjë zhvillim të duk- 
shëm të artit të fortflkimit. Por nga fundi i shek. 
XII e sidomos gjatë shek, XIII preferohen më tepër 
kullat katërkëndëshe dhe rrethore. Që lartësija e 
tyre filloi të shtohet, këtë e dëshmojnë kullat e lar- 
ta katërkëndëshe të ndërtuara në Berat në kohën e 



Mihal Komnenit, si dhe veprimtaria ndërtuese e 
Karlit, I në Durrës (1280), i cili lartësoi të gjitha 
kullat dhe muret e Akropolit, dhe për më tepër 
theksoi diferencën në lartësi që duhej të kishin ku- 
llat nga muret. Në shek. XV lartësija e kullave fi- 
lloi përsëri fë pakësohej por tani muret beheshin më 
të trashë dhe të pjerur QSe me skarpat në pjesën e 
poshtëme. Shumë, kuptimplotë është një pasazh i 
Barletit, për kullat që ndërtoi Skënderbeu në Kru- 
jë, rreth viteve 1451-52, ku thuhet se Skënderbeu 
i bëri ato më të bukura dhe më të forta se ishin më 
parë por nuk i ngriti pëimbi mure për të mos ju ek- 
spozuar artilerisë së armikut, ndërsa muret e tyre 
në anën e jashtëme i pruri në formë skarpati. Me 
çfaqjen e artilerisë fillojnë të gjejnë gjithënjë e më 
tepër përdorim kullat rrethore të cilat nuk i ekspo- 
zonin predhave të topave një faqe të gjerë të 
sheshtë ndërsa disa kullave katërkëndëshe. si në 
Drisht, ju dha formë e rrumbullakët duke ju veshur 
një mur në anën e jashtëme. Me të rralla ishin ku- 
liat poligonale por këto siç duket fillojnë të përdo- 
ren kryesisht në këtë periudhë. Kullat ndaheshin 
në disa kate me dysheme druri apo me qemere, Poi 
ka edhe raste kur njeri nga katet mbulohej me qe- 
mer ndërsa të tjerët me dysheme druri, në këto ras- 
te mbulesa me qemer zakonisht i takonte katit të si- 
përm në të cilin ndodhej tar-aca. Pjesa e sipërme e 
kullës përfundonte me një parapet të dhëmbëzuar 
me bedena që rrethonin një taracë ose mbulohesh 
me çati druri. Çatija mund të mbështetej mbi një 
mur të plotë apo mbi një mur të dhëmbezuar me 
bedena si në Bashtovë. Në faqet e pa kontrollushme 
prej kullave fqinjë dalin shpesh herë në formë kon- 
soli mashikula prej druri që kontrollonin rrëzën e 
murit të kullës (Bashtovë, Durrës) ose dilte në kë- 
të mënyrë mbi murin perimetral krej kati i sipërm 
i kullës i ndërtuar prej druri (Petrelë), Në disa raste 
në katin e poshtëm të kullës ndër'iohej një sterë e 
cila mbulohej me qemer apo me kupol ose kjo pje- 
së e kullës e pa ndriçuar nga frengji apo dritare 
shërbente si depo. Kullat mund të ishin edhe krejt 
të hapura nga ana e brendëshme (Bashtovë, Petre- 
lë), por këto ishin më pak rezistente dhe nuk sigu- 
roniii një mbrojtje të pavarur. Ato ndërtoheshin 
për të kursyer materia'in ose për të mos shërbyer 
si qëndra rezistente kundrejt pjesës së brendëshme 
të fortifikimit në rast se një pjesë e garnizonit do 
të ngrinte krye apo në qytete në rast reTolte të 
shtresave të çfrytzuara qytetare. 

Kullat paiseshin me frengji për armë të bardha 
dhe më vonë për topa, Në shkallën fillesfare te 
zhvillimit të artilerisë, frengjitë për topa hapeshin 
në katet e poshtëm apo te mesëm të kullave. 
Frengjitë më të zhvilluara deri në shekulin e XV, 



— 240 — 



kishin në planimetri forniL-n e një trapezi me bazën 
e vogël të drejtuar nga jashtë dhe mbuloheshin me 
qemere prej tullash apo guri në një kullë të Durrë- 
sit frengjitë për topa kanë edhe një zgjerim të Ieh- 
të në anën e jashtëme. Tipat më të hershëm të fren- 
gjive të destinuar për topa të kalibrave të vegjël 
janë ato që në anën e brendëshme kanë formën e 
një kamareje e cila përshkohet. nga një vrimë e 
rrumbullakët për nxjerjen e grykës së topit. Mbi 
këtë vrimë mund të kishte dhe një të çarë të ngush- 
të vertikale për vrojtim. Për të siguruar bazen e 
mureve të kullave kundër hapjes së tuneleve dhe 
minimit ndërtoheshin nga një herë bazamente të 
veçantë me mure guri që risnin mjaft trashësinë e 
mureve të themelit (kështjella e poshtme, Durrës). 
Përveç kullave të zakonshme, në Kala apo kështje- 
lla ndërtoheshin edhe kryekulla (donzhone), ato 
mund të ishin të shkëputura nga muret rrethuese 
dhe zinin një vend qëndror në kështjellë të lidhur 
me to apo krejt të veçuara. Kryekulla ishte pjesa e 
fortfikuar më me kujdes e një kështjellë dhe ishte 
e aftë t'i rezistonte një rrethimi të gjatë. Prej saj 
drejtoheshin luftimet mbrojtëse në raste rethimi 
tërhiqej garnizoni apo një pjesë e tij në rast se bin- 
te kështjella. Shembul i një kryekulle në funksion 
të një kalaje është kulla e Teodor Komnenit në Du- 
rrës, ajo ishte fortifikuar dhe në anën e brendëshme 
me një mur rrethues dhe ishte vendosur ne linjën 
e jashtëme të mbrojtjeve të qytetit, që ndërsa shihte 
dhe kontrollonte veprimet në kala, kontrollonte nga 
ana tjetër fushën e luftimit para saj, si dhe hyrjen 
për në kështjellën e sipërme. 

Një tip kulle i veçuar është kulla e Pirgut në 
Myzeqe, ajo ka formë pesëkëndëshe me dy brinjët 
më të gjala nga 17 m. ndërsa të tjerat 14 m. Të pa- 
rat duke krijuar njcj kënd më të mprehtë drejtohe- 
shin nga lumi, nga ishte dhe drejtimi kryesor i 
mbrojtjes. Në dokumentat mesjetare kulla e Pirgut 
përmendet herë si kullë dhe herë si fortesë e vo- 
gël. Megjithëse sot ruhen fare pak gjurmë për të 
gjykuar në faqet e brendeshme të kullës ka patur 
natyrisht ambiente tërthore dhe një oborr të vogël 
të brendëshëm, Ambientet anësore që shërbenin pëi 
banim, si depo dhe si ambiente luftimi e shtonin 
fortësinë e mureve të kullës dhe ekonomizonin ha- 
pesirën e brendëshme. 

Një interes të veçantë paraqesin mbrojtjet e 
hyrjeve. Mbrojtjet më të thjeshta që përsëri- 
sin skema të vjera jaiië ato kur hyrja mbrohet 
nga një kullë anësore e jashtme (Kanina) apo e 
brendëshme (Stelush) ose prej dy kullash an,ë- 
sore që projektohen plotësisht jasht mureve (Shur- 
dhahu). Në disa raste hyrjet përshkojnë faqen anë- 
sore të një kulle katerkëndëshe (Drisht, Kardhiq) 



ose faqen ballore të saj (Bashtorvë), në rastin e 
fundit kulla mund të gjendet edhe brenda fortifiki- 
mit si në Berat. Hyrjet më të mbrojtura mesjetare 
Ishin ato që përshkonin një koridor të gjatë të mbu- 
luar me një ose disa kthesa këndrejtë. Hyrja për në 
kalanë e Petrelës formohet nga një koridor i mbu- 
luar me qemer me dy kthesa këndrejtë Me një 
kthesë dhe me një koridor të mbuluar anash të cilit 
ka vende të thelluara për vendosjen e rojeve është 
pajishur edhe hyrja kryesore e Krujës dhe e Shko- 
drës. E para ka një portë rrëshqitëse në ballë dhe 
dy porta të thjeshta gjatë koridorit. Një koridor të 
harkuar por të pa mbuluar me qemer përshkon dhe 
hyrja në Kepin e Rodonit. Hyrjet që përshkonin 
koridore të mbuluar kanë pasur dy ose më tepër 
porta. P.sh. njera nga hyrjet e kalasë së Gjirokas- 
trës kishte tri porta t'- forta hekuri të vendosura 
njëra pas tjetoës. Mbi qemeret e koridoreve para por- 
tave hapeshin vrima për hedhje lëngjesh të nxehtë 
mbi armikun si ne kalanë e Shkodrës. Vrima ka- 
tërkëndëshe me prag të pjerur nga jashtë hapeshin 
dhe mbi murin që ngrihej mbi portën e parë të ci- 
lat përveç qëllimit të përmendur më lart shërbenin 
dhe për të hedhur ujë mbi zjarrin që mund të vin- 
te armiku për djegien e portës (Shkodër). Portat e 
mbrojtura nga një mashikull të ndërtuar mbi to, 
i hasim vetëm në kështjella të vogla ganizonesh. 
Një «Mashikul» druri mbështetej në dy konsola gu- 
rësh të punuar mbi portën kryesore të kalasë së 
Vivarit. Mashikula ,të tila mbi porta kanë patur me 
siguri dhe kështjeha e Bashtovës dhe kështjella e 
poshtëme e Durrësit. 

Për një mbrojtje më të mirë të portave kryesore, 
në disa qytete të fortifikuara u ndertuan oborre të 
fortifikuar (barbakane). Oborri ishte një ndërtim 
plotësues para portës kryesore që e bënte atë të 
dyfishtë. Nga periudha mesjetare na janë ruajtur 
barbakani në hyrje të kalasë së Beratit dhe në atë 
tc Shkodres të ciiët janë përshkruar me hollësi më 
sipër. Portat ishin prej kanatash druri të trashë 
nga një herë të veshura dhe me pllaka hekuri. Ka- 
natet rrotulloheshin ne boshte metalike vertikale të 
fiksuar në gurët e pragut të portës dhe në pjesën e 
e sipërme dhe siguirobesh nga një tra i fortë 
fortë (katarah) qe fiksohej në dy vrima të thella të 
hapura në shpatullat e portës. Përveç portave dy 
kanatëshe janë përdorur dhe porta rrëshqitëse 
(Krujë) që lëshoheshin nga kati II i kompleksit të 
hyrjes, ato përdoreshin ose për të dubluar portën 
dy kanatëshe ose për të krijuar një kurth për ar- 
mikun që sulmonte hyrjen 

Në qoftë se do të përpiqemi të përcaktojmë se 
ç'vend zinin fortifikimot mesjetare në Shqipori de- 
n nga mesi i shek. XV duhet të hedhim një sy mbi 



241 — 



zhvillimin e artit mesjetar të fortifikiinit në ven- 
det fqinjë dhe ato të Evropës perëndimore. 

Fiset sllave që u vendosën në Gadishullin Ball- 
kanik njihnin vetëm fortifikimet në formë rrethi 
me ledhe dheu e drunj, por gjatë kontaktit që ata 
patën me Bizantin filluan të ndërtojnë fortesat e 
para me mure guri. 

Në tërë Europën, feudale të shek. IX, X dhe deri 
në shek. XI, fortifikimet në pjesën më të madhe 
ishin prej druri. Kështjellat prej druri u rindërtuan 
me gurë në Francë gjatë viteve 1170-1220. Ndikimi 
të madh në zhvillimin e fortifikimeve Europiane ka 
patur Lindja. Kryqtarët e parë që u kthyen prej 
i sollën në Europë një përvojë të çmucshme 
dhe modele të vlefshme të fortesave. Ndryshe qën- 
dron puna me Perandorinë Bizantine, në të cilën 
përfsbihej prej kohësh dhe teritori i vendit tonë. 
Këtu ndërtimi i fortifikimeve me mure guri mbësh- 
tetej mbi një traditë te vazhdueshme e të fuqish- 
me. Po të përmendim disa elemente të fortifikime- 
ve që u përhapën nga kryqtarët në Europë gjatë 
shek. XII-XIII siç janë mashikulat, apo erkerët e 
vazhduar në muret e kullat, hyrjet me kthesa etj. 
Këto elemente i hasim në fortifikimet tona në nje 
periudhë më të hershme siç është rasti i erkereve 
prej druri mbi muret e Durrësit. Pra duhet mendu- 
ar që edhe fortifikimet tona, vecanërisht Durrësi, 
kanë ndikuar jo vetëm në arkitekturën ushtarake 
të popujve fqinjë por edhe në atë të Europës Perën- 



dimore. Por duke filluar që nga koha e çfaqjes së 
arlilerisë e sidomos gjatë shek. XV qendra e gravi- 
tetit kalon në Itali, si dhe në bregdetin Dalmat që 
kërcënohej drejtpërdrejt prej Perandorisi? otomane, 
dhe ku lindin mjaft herët bastionet rrethore për ar- 
tileri. Fortifkimet Italiane janë të parat që mbajnc 
re kur në shumë vende vazhdohej të 
tohej me metodat e vjetra. 
Një nga autorët e parë të teorisë modernc 
'ildmit Françesko Sforca (mesi i shck. XV) fi- 
■ kullat kuadratike të qosheve me një 
Lshë të rrumbullakët me trashësi 7 m, dhe të 
sistemojë gjithashtu kullat, në niveiin e bedenave, 
Por ne kemi p; ; r ti': i s dëshminë 

■ çmueshme të Barletit mbi parimet e r 
e udhëhoqën Skënderbeun në ndërtimin e ku- 
së hyerjes në kalanë e Krujës dhe po nga kjo 
kohë na ruhet bastioni i harlruar në Kepin e 

t me mure 6 m të gjerë. Së fundi mund të për- 
det dhe ndonjë kullë kalerkëndëshe në kësh- 
tiellën e Drishtit e veshur me këmishë rrethore, e 
cila smund të jetë më e vonë nga shek. XV, pasi 
më 1478 kalaja u pushtua nga turqit dhe u braktis 
nga popullsia, 

Pra fortifikimet tona në parimet e tyre themelore 
kanë ndjekur gjatë mesjetës hap pas hapi përpa- 
rimet e artit të fortifikimirt' i cili kushtëzohej nga 
zhvillimi i mjeteve dhe i metodave të sulmit. 



— 242 — 



Fig. 1 + 2 



MLAJA £ PURRESiT 







\^v \^ / 

^xV - / / 



■ 




? jfefe" 






— 243 — 



Fig. 3 




FAZA I SHEK. VI 
FA2A II SHEK- VII -X 
FAZA III SHEK XIV "XV 
"H FAZA V 5HEK. XV 
1^*1 FAZA VI MBAS SHEK. XV 



PLANiMETRlA E ^ESHTJELLES 
TE PETRELES 

o 

I 



— 244 — 



..:■■■: ■,::..-.. 




— 245 — 



Fi*. 8 



KULLA 3 l~ 




— 246 



mmmmm 





Fig. 9 



KALA3A E SHURPHAHUT 







— 247 — 



Fig. 10 




»» 




»*?■? 







■•=■' * 






Fig. 12 



K/sLAJA E PRISHTIT 





Fig. 11 



Fi». 13 



— 248 — 




't-m'n 



^LAJA E PERATIT 






~ J-~ 



Os</M l j*. "/ 



~~-% 






i? r j- 



— 249 — 




m 




Fig. 15 



Fig. 16 



fiit 



v *ft. 




■ 

■ 

Fig. 17 



— 250 — 



n,.\K$MyrmA ë 



&m*dm. 



Fig. 18 




f ■ 




251 — 





• 






Fig. 19 




Fig, 2U 




**=£» 







Fig. 21 



Fig. 22 



— 252 — 









Fig. 24 



Fis, 25 



— 253 — 




Fig. 26 



Eft 







Fig. Zi 



— 254 — 



KALAJA E KRUJE5 



Fig. 28 





— 255 — 








Fig, 29 



Fig. SO 









Fig. 32 



Fig. 31 



— 256 — 






. ,*,: 



f ' 



Fig. 33 





>■'-'. 




Fig. 34 



KIULA 3 




;:: : ■■ i 



— 257 — 




KALAJA E KANINES 



Fig. 35 





^258 — 








^'^^ 



S^***' 



- 




tV- 



" ^-^^g^-.i-"- ■■ . ■% 'fi-'V'< ■ i ■ ■■ .. 



- -j: 



¥E 



^.n* ne 



^er' * v 



«1 ( ** 



><jOHSTP 



, L^OP^ ) 



— 259 





Fig. 37 



Fig. 38 



'" - : : ;«;;'«%: 




Jtig. 39 



— 260 — 




KESHTJELLA E KARPHIQIT 



y f f «t 




Pia 40 



■BEB^k* 



^f i 



Fiei. 41 



KALAJA b kep;t ^e RODON'.T 



Fig. 42 







— 261 — 



HYRJA E KALASE SEKEPIT 
TE R0S7ONIT 










•** 










' 



W^ 



Fig. 43 






Fig. 44 



Fig. 45 



— 262 




Fig. 46 





Fig. 47 



C0 z 

LU Q 
> 

o 

h- 

r 

cn * 



2 

fcs 

z 



lU 

< 
n 

< 

_i 
< 



^ 




oe 



— 264 — 



<1KONSTRUKS!ON | NJE KULLE 



Fig. 49 

KALAJA E BASHTOVES 



PURRES 








— 265 



KJJLLA III 




Fig. 50 



0_nJUi\_y!LyfiN-^r I 




PREMJE A-A 




=3, f=\ 



QC 



DD 



J 



{LD\XnED 



— 266 — 




Fig. 51 



KULLE NË KALANE 

E DURRËSIT 



Shek, XV 



KULLA A 






n 






— 267 — 



Fig, 51 










m 






N 



y 




B-B 



— 129 — 



KAPITULLI III 



ARKITEKTURA NË SHEK. I p.e.s. — VI e.s. 



Fuqizimi dhe dalja e shtetit ilir në arenën ndër- 
kombëtare i shkonte ndeshas interesave hegjemo- 
niste të Romës. Këto kontradikta shkaktuan dhe 
shpërthimin e konfliktit të armatosur, të luftes së 
Iliro-romaie (229-228 p.e.s), së II dhe të III që për- 
fundoi në vitin 168 p.e.s. me pushtimin e Ilirisë'. 
Fillimisht Roma u njohu disa qyteteve dhe 
krahinave që nuk kishin marrë pjesë në luftë ose 
paria e të cilëve kishte mbajtur krahun e Romës 
një farë autonomie. Si pasojë deri në shekullin e 
I p.e.s., me gjithë frenimin e madh që pësoi eko- 
mia dhe jeta kulturale e Ilirisë, e cila nga mesi i 
shek. të II p.e.s. kishte arritur një zhvillim të ve- 
çantë, zhvillimi urban dhe arkitektura në një sërë 
qendrash vazhdoi linjat e para ndonëse e dobësuar. 
Por shtrirja e tij e plotë në shek. I p.e.s. me hum- 
bjen dhe të asaj autonomie të pakët, lufta civile, 
operacionet ushtarake kundër kryengritjeve ilire, të 
shoqëruara me plaçkitje dhe shkatërrime masive, 
sollën një rënie të fortë në shek, e I p:e.s. Krahinat 
në jug të Matit dhe Dardania u përfshinë në provin- 
Ilirikut. Ndarjet e mëtejshme në një sërë provin- 
cash të tjera, kufijt e të cilave puqeshin diku nga 
Mati, sollën një copëzim të mëtejshëm fë territorit 
duke e cënuar unitetin e tij ekonomik e kul- 
tural. Riorganizimi ekonomik e politik shkaktoi 
ndryshime të rëndësishme në jetën urbane. Disa qe- 
ndra u braktisën tërësisht ose pjesërisht prej po- 
pullsisë. duke u përqëndruar në disa qendra të se- 
leksionuara në kushtet e reja. Këto qytete gjënde- 
shin në qendër të krahinave të veçanta administra- 
tive. në vënde të përshtatshme për bujqësi ose në 
nyjë tregtare. Por duhet vënë në dukje se romakët. 
më pak përjashtime dhe ato të vona, nuk ndërtuan 
qytete të reja, në ndryshim nga krahinat e tjera 
më pak të zhvilluara. Kjo u bë e mundur në saje 
të numrit të madh të qyteteve në territorin tonë 
dhe jetës së tyre te zhviiluar. Por nga ana tjetër 



pushtimi tne pasojat e tij negative ekonomiko- 
shoqërore e pengoi zhvillimin e mëtejshëm të im- 
pulseve origjinale që vëreheshin në arkitekturë . 

Nga fundi i shek. I e.s., me stabilizimin relativ 
politik, nisi një periudhë e re zhvillimi. Në krahinat, 
të cilat kishin pasur një nivel të lartë' ekonomik e 
politik, Ky zhvillim nuk solli nivelin e dikurshëm, por 
shtrirja e sistemit skllavopronar me forma klasike 
dhe në krahinat periferike me rend më të fortë fis- 
nor, solli një ngritje të mëtejshme. Ky proces nive- 
lues u pasqyrua qartë dhe në zhvillimin urban dhe 
arkitekturë. Përjashtuar Apoloninë, Dyrrahun dhe 
Buthrotin, qytetet e tjerë Dimali, skodra, Bylisi etj. 
e humbën shkëlqimin e dikurshëm, në të kundërt 
në zonën periferike të Drinit të Zi, pa jetë të zhvi- 
lluar qytetare, lindi e u fuqizua qyteti në Grazhdan 
(Doberi?). 

Në këto shekuj vihet re se arkitektura vazhdon të 
ruajë tërë tiparet e mëparshme. Kjo duket mjaft 
qartë në qytetin e Lisit ku fortifikimi i qytetit në 
mesin e shek. I p.e.s. ndjek jo vetëm të njëjtat pa- 
rime fortifikimi, por dhe të njëjtën teknikë ndërti- 
mi. Po kështu tipare të trashëguara tregon dhe the- 
atri në Orik i ndërtuar me gurë të gdhendur. në një 
kohë kur në Romë ndërtoheshin vetëm theatro te 
përkohshëm prej druri. 

Romakët mbajtën një qëndrim të diferencuar ndaj 
qytetit ilir. Apolonia, Amantia, Foinika e ruajtën në 
një farë mase statusin e parë. Një sërë qytetesh të 
tjerë Dyrrahu, Buthroti. Bylisi, Skodra kthehen në 
koloni ku nguliten një numër i madh veteranësh 
dhe tregtarësh italikë, prej tyre Dyrrahu, kolonia 
më e madhe e Ilirisë jugore. ndërmjet funksiona- 
rëve të qytetit ka pasur edilë, nëpunës të ngarkuar 
për mbikqyrjen e ndërtimeve. Një sërë qendrash të 
tjera, në rangun e municipit. me banorë autoktonë 
kishin një vetqeverisje të caktuar. Krahas tyre nji v 
stirë qendrash më të vogla, opida, shërbenin si qe- 
ndra të civatateve. Por mjaft prej qendrave të vje- 



— 130 — 



tra si Dimali, Antigonea etj., dikur qendra të më- 
dha qytetare ose u shkatërruan gjatë fushatave të 
pushtimit ose ranfe* gradualisht duke u, kthyer në 
vendbanime të parëndësishme. Në këtë drejtim 
ndikuan dhe ndryshimet polilA'koiadminfistrative 
pas pushtimit romak që sollën përqëndrimin e je- 
tës në kolonitë e municipet. 

Influenca romake në këto qendra në drejtim të 
arkitekturës paraqitet mjaft e kufizuar. Përjashtim 
bëjnë ato pak qytete të ndërtuara rishmë si Ska- 
mpini, Grazhdani (Doberri ?) dhe kështjellat e vo- 
gla si ato në Vig dhe Paleokastër të cilat ndjekin 
rregullat e urbanistikës dhe arkitekturës romake. 
Në të kundërt në qendrat e tjera romakët gjetën 
një arkitekturë që ndiqte ltnjat e arkitektures së 
përparuar bashkëkohëse, në lidhje organike me të. 
Por nga ana tjetër duhet vënë në dukje se e mbë- 
shtetur në një shfrytëzim më të thellë të punës së 
skllevërve, në taksat dhe angaritë, teknika arriti 
ajë nivel mjaft më të lartë. Por në aspektin arki- 
tektonik, në ndryshim nga provincat e tjera roma- 
ke me nivel më të ulët zhvillimi kultural, ndërti- 
met vazhduan tc ruajnë trajtimin e jashtëm të 
meparshëm. 

Arkitektura si element përbërës i kulturës ndi- 
koi nga ana e saj në ruajtjen e vazhdimësisë kultu- 
ror edhe mosromanizimin e popullsisë vendase. 
Pa qëndruar pasive ndaj proceseve të kohës dhe 
novacioneve, ajo dha kontributin e saj në përhap- 
jen e arkitekturës së përparuar linjat e së cilës 
ndiqte. Nuk është i rastit në këtë drejtim fakti që 
orientimi më i plotë i arkitekturës romake ndaj 
asaj helenistike, mesdhetare, ndodhi pikërisht në 
periudhën e sundimit të Augustit dhe nën ndiki- 



min e tij, kur dihet se ai që një nga perandorët që 
thuajse nuk u largua nga Roma dhe studimet e tij 
i kreu në Apoloni. 

Kriza e shoqërisë skllavopronare në të cilën hyri 
perandorija romake në shek. III nuk pati në provin- 
cat ilire atë intensitet që pati në perëndim. Kjo 
krizë solli tendencën e autonomizimit të provincave, 
provincializmit të perandorisë dhe fuqizimin e rolit 
te' ushtrisë në të cilën elementi ilir kishte një vend 
të dorës së parë. Kështu, në shek. III-IV në krye 
janë një varg perandorësh ilirë. 

Me ndarjen e perandorisë në shek. IV krahinat e 
Ilirisë mbetën me perandorinë e lindjes, Një nga 
qytetet me rëndësi më të madhe në këtë periudhë 
jshte Dyrrahu, skela më e madhe e Adriatikut. Nga 
fillimi i shek. VI në periudhën e sundimit të pera- 
ndorit Anagtas (491-518) me origjinë prej ketij 
qyteti Dyrrahu paiset me një rrethim të trefishtë, 
ndërtohet një hipodrom, banesa dhe përsoset rrjeti 
i kanalizimit. Fuqizimi i tij nuk mund të shihet në 
prizmin sentimental si dëshirë e një perandori, por 
në një kontekst të gjerë ekonomiko-shocjëror, 
Kështu, ndonëse qyteti u shemb dy herë nga tërme- 
ti (345 dhe 518) u rimëkëmb nga fillimi pasi në të 
ndodheshin punishtet e arsenalet perandorake dhe 
ai qe një qendër e rëndësishme zejtaro-tregtare. 

Shekujt pas shek. të IV shoqërohen në fushën e 
arkitekturës me nië veprimtari të dendur fortifiku- 
ese dhe me kthimin e kristianizmit në fe zyrtare. 
Ideologjia e re e klasave shfrytëzuese u shpreh 
qartë dhe në arkitekturë me prishjen dhe përshta- 
tjen e ndërtimeve të kultit të vjetër si në Foinikë ku 
një nga tempujt shndërrohet në baptister dhe ndër- 
timin e kishave të reja. 



— 131 — 
ARKITEKTURA E FORTIFIKIMEVE 



Gjatë luftrave për nënshtrimin e Ilirisë dhe Epirit 
romakët dogjën dhe shkatërruan nj numër të madh 
qytetesh të fortifikuar dhe kështjellash. Vetë histo- 
rianët e tyre, Polibi, Livi, etj., na njoftojnë për 
«rrënimin e mureve» të 70 qyteteve dhe kështjeilave 
në Epir si dhe të një numri të madh në Iliri, veea- 
nërisht në Dasareti. Për qëndrimin e garnizoneve, 
romakët seleksionuan një numër të vogël qendrash 
bregdetare, si Buthroti, Oriku, Dyrrahu, dhe të pra- 
patokës së afërt. Fillimisht në to duket se nuk u 
ndërmorën punime të rëndësishme fortifikimi, për 
shkak të ruajtjes së mirë. Veprimtaria ndërtimore 
nis rreth mesit të shek. I p.e. re, me rifortifikimet 
që lidhen me kryengritjet e ilirëve dhe luftën civile 
romake. Kështu Cezari bën të ditur për fortifikimin 
e Lisit nga bashkësia qytetare, sipas urdhërit të tij. 
Kjo e dhënë mbështetet nga tre mbishkrime të 
gdhendura në gur, ku bëhet f jalë për rindërtimin e 
mureve, të një kulle dhe një porte. Mbishkrimet. 
të murosura në pika të ndryshme të fortifikimit^ 
përkujtojnë bashkësinë qytetare me shpenzimet e 
së cilës u kryen punimet dhe magjistratët që u kuj- 
si pasojë e dëmtimit të mureve rrethues dhe frikës 
së romakëve nga lëvizja kryengritëse e Pirustëve 
(v. 54 p.e.s.). Prej kësaj periudhe ruhet muri i 
biendshëm që e ndan qytetin e sipërm nga i posht- 
mi dhe trakte të tjerë të veçuar. Pjesët e ruajtura 
të murit të brendshëm, me trashësi më të vogël se 
muri i përparshëm (1,75 ndaj 3,50 m) paraqesin ve- 
tëm xokolin mbi të cilin ngrihej muri me tulla të 
lidhura me llaç balte (fig. 2). Xokoli që shkallëzo- 
het sipas terrenit ështe punuar me blloqe të më- 
dhenj guri (rreth 1 x 0.5 x 0.5 m) të latuar në for- 
më trapezi si blloqet e murit ilir, por në ndryshim 
prej tyre balli është i rrafshët dhe jo i bymyer. 
Muri i mësipërra ka pasur një lartësi të jash'tme 
8,50 — 9 m në funksjon të pjerësisë së terrenit dhe 
qe i paisur me shtegun e rojes për ku të çonin shka- 
Dë të jashtme dhe parapet të dhëmbëzuar (fig. 3). 
Nga brënda mureve i mbështeten ambiente me për- 
masa 4.80 x 7.20 m të ndërtuar me mure të fuqi- 
shëm. Ambientet e mësipërm duket se shërbenin për 
qëndrimin e garnizonit ose magazina. Paisja e mu- 
rit me një hyrje skematikisht të njëjtë me ato të 
rrethimit të mëparshëm tregon se në këtë peri- 
udhë u ndoq pa nonjë shmangie jo vetëm teknika, 
por edhe elementet arkitektonike të fortifikimit. 

Në shekujt e parë të erës sonë vihet re një ndër- 
prerje e veprimtarisë fortifikuese që përkon me të 



ashtuquajturën «paqe romakes, por më tej për të 
përballuar dyndjet e «barbarëve» dhe lëVizjet e 
brendshme ajo rinis sërishmi. Veprimtarija e ndër- 
timit të fortifikimeve në periudhën e vonë antike 
fillon nga fundi i shekullit III filhmi i shekullit IV, 
duke kapur pikat kyçe, qytetet dhe nyjet rrugore, 
Këto ndërtime përbëjnë atë embrion, rreth të cilit 
nc ; shekujt në vazhdim u ngritën një sërë kështje- 
llash të tjera, deri sa u kristalizua një sistem i ri 
mbrojtës, që përkon mjaft mirë me kërkesat që 
parashtron arkitektura ushtarake dhe strategjia ba- 
shkëkohëse. 

Nga gjurmimet e derimësotme janë zbuluar dhe 
përcaktuar në periudhën e vonë antike 114 qendra 
të fortifikuara {fig. 4) të vendosura me një dendësi 
më të madhe se në shumicën e provincave bashkë- 
koh^se romake e bizantine. Të paktën 19 prej kë- 
tyre qendrave qenë qytete dhe një numër edhe më 
i madh qendra me karakter fshataro-qytetar. Shpe 
shtësia, madhësia d_he vetë karakteri i tyre dëshmon 
për një jetë të zhvilluar qytetare, e cila pasqyrohet 
mjaft qartë dhe në arkitekturën e fortifikimeve. 
Ky zhvillim shpjegon dhe fragmentin e Malkut, ku 
Teodorikut, pushtuesit të rnëvonshëm të Romës, i 
thuhet nga perandori i Bizantit që të lërë Epirin e 
ri e të shkojë në Dardani, «pasi askush nuk do te 
duronte që të mbante qytete kaq të mëdhenj», 

Gjetjet dhe burimet dëshmojnë për një veprimta- 
ri ndërtuese në kohën e sundimit të perandorëve 
Licin Kostandin, Vali,antinian, Theodos, Anastas 
I dhe Justinian. Kjo veprimtari siç e ve në dukje 
kodeksi i Theodosit bazohej në punën angari «pa 
asnjë përjashtim» të popullatës. Por krahas saj 
ndërtimi i fortifikimeve të tilla si i Dyrrahut, Do- 
berit (Grazhdani i rrethit Dibrës?) dhe qendrave të 
tjcra të mëdha, kërkonte detyrimisht pjesëmarrjen 
e gjerë të mjeshtrave vendas dhe arkitektëve ush- 
tarakë. Mbishkrimet e gjetura në tullat e mureve 
rrethues të Dyrrahut -«Ariastasi punëdhënës», tre- 
gojnë përgatitjen e tyre në punishtet perandorake 
dhe dëshmojnë se fortifikimi i këtij qyteti u krye 
nën përkujdesjen e pushtetit qëndror. Nga ana tje- 
tër një mbishkrim votiv i gjetur në Paleokastër, ms 
anën e të cilit kështjella i blatohet perandorit Li- 
cin nga presidi I Epirit të vjetër, tregon se fortifi- 
kimi i kështjellave kryhej nën drejtimin e pushte- 
tit të provincave. ;-s 

Qendrat e mëslpërme, ashtu si në antikitet, nda- 
hen në qyfcete, kështjella, mure barjerë dhe kulla. 
Burimet dhe historianët bashkëkohës na bëjnë të 



— 132 — 



ditur për një numër të konsiderueshëm qytetesh, 
shumica të identif Ikuar : Justinianopolin, Adriano- 
polin (Melani i rrethit të Gjirokastrës), Foiniken 
Onhezmin (Saranda), Buthrotin Amantien, Bylisin, 
Antipatrean, Apoloninë, Aulonën, Skampinin (El- 
basanin), Skodrën, Lisin dhe Grazhdanin. Interes 
ndër këto emra paraqet Justinianopoli fillimisht 
i quajtur Adrianopol, pasi qyteti mbart emrat e dy 
perandorëve të dëgjuar për ndërtimet e tyre si dhe 
i Polyheriupolisit, qytetit të Pulheries, motrës së" 
Theodosit, Këto emërtime dëshmojnë rëndësinë e 
ndërtimeve në keto qytete, pasi vetkuptohet se 
ndryshe ata s'do të mbanin emrat e perandorëve. 

Të vendosur në qendër njësish me kufizim pak a 
shumë të qartë teritorial këta qytete pararendin 
vendosjen e qytetit mesjetar duke u ralluar, por 
dhe duke u shpërndarë më njëtrajtësisht se në pe- 
riudhën qytetare ilire. Kështu në trevën e mesme 
të Drinit të Zi, dikur me jetë të zbehtë qytetare, 
lind Grazhdani. (Doberi ?) 34 hektarësh, në po atë 
kohë kur qytetet dikur të zhvilluar si Apolonra e 
Dyrrahu zvogëlohen në sipërfaqe. 

Shumica e qyteteve të kësaj periudhe, 16 ndaj 
19 qyteteve të njohur, janë qytete ilire të seleksio- 
nuar në drejtim të pozitës qëndrore ushtarake dhe 
administrative (fig. 4). Prej tyre 9 gjënden në afër- 
si të bregdetit, që ka ardhur si pasojë e seleksioni- 
mit mbi një bazë më të shpeshtë të qyteteve ilire 
në fushat anëdetare. Sipërfaqja e këtyre qyteteve 
zakonisht luhatet nga 3,5 — 10 ha. Tregues në këtë 
drejtim është rasti i Bylisit, rrethimi i ri të clt 
nuk i përmbahet më tërësisht konturit të thepisur 
të pllajës shkëmbore si qyteti antik. Ndërsa në anët 
jugore dhe perëndimore ai ripërdor muret e rre- 
thimit të vjetër, në lindje tërhiqet në thellësi duke 
e zvogluar sipërfaqen e rrethuar nga 30 hektarë që 
i takonin qytetit antik në 11 ha (fig. 16 tek forti- 
fikimet e shek. V — I p.e.s.). Veçanti e murit të ri, 
tashmë të lidhur me Ilaç gëlqereje, është ndjekja 
e linjave të drejta dhe paisja me një varg kullash 
kuadratike të cilat në fortifikimin antik qenë më 
të pakta. Rrethimi i ri, ndonse përfshin brenda 
ndërtimet shoqërore le para vetes një zonë të rraf- 
shët, ku fare lehtë mund të vendoseshin makina 
të rënda rrethimi. 

Me përjashtime të pakta fortifikimi i qyteteve në 
periudhën e vonë antike nuk sjell ndonjë ndryshim 
në sistemin e tyre mbrojtës, pasi ndërtimet e reja 
ndjekin me besnikëri gjurmët e fortifikimeve ilire, 
jo vetëm në drejtim të planimetrisë por dhe në traj- 
timin e elementeve të veçantë mbrojtës: dhëmbë- 
zimeve, kullave, hyrjeve duke qenë shpesh vetëm 
superstruktura të bazamenteve të vjetër. Kështu 
në Amantie prania e mureve me Haç gjasisht të pe- 



riudhës së Justinianit, kapet me mjaft vështirësi. 
Ndryshimet qëndrojnë vetëm në mbylljen e disa 
hyrjeve dhe meremetimin pjesor të mureve (nën- 
kap, fort. e shek. V-I p.e.'s .fig. 17). Nga ana tjetër 
qytetet e mësipërm përfaqsojnë dhe hallkat ndër- 
mjetëse për kalimin e traditës së fortifikimeve ilire 
në fortifikimet mesjetare. 

Në një pjesë të mirë qytetet përkojnë me krye- 
qendrat e periudhës qytetare ilire, por në disa raste 
vendoeen dhe në qendra dikur të dorës së dytë, siç 
është rasti i qytetit të Kioninës (Kaninës), i diktu- 
ar nga nevoja për një qendër të mbrojtur në mes 
të rajonit të rëndësishëm bregdetar të Vlorës. Trak- 
tet e periudhës antike që e mbyllin tërë konturin 
e rrethimit tregojnë se edhe në Kaninë muret e 
periudhës së vonë antike, të ndërtuara me teknikën 
e muraturës së përzier, ndjekin me •besnikëri kontu- 
rin antik. 

Qytetet e fortifikuar rishmas janë më të pakët: 
Skampini, Grazhdani (Doberi), Sarda (Shurdhahu 
rrethi i Shkodrës). Po ndër ta mund të futen dhe 
Dyrrahu dhe Onhesmi ku rrethimet e reja nuk 
mbeshteten mbi substruksionet e vjetra. Prej tyre 
dy të parët shtrihen në terrene të rrafshët, kurse 
Dyrrahu dhe Grazhdani njëkohësisht në terrene 
fushorë dhe kodrinorë. Në të kundërt Sarda e the- 
meluar në shek. e VI, ze një pozitë që rekomando- 
het dhe nga autorët bashkëkohës. Ajo ngrihet mbi 
një kodër shkëmbore 90 m të lartë nga niveli i Dri- 
nit, i cili e qarkonte atë nga tre anë të horizontit, 
duke e kthyer në një gadishull (fig. 5). Lumi le të 
lirë vetëm anën jugore drejt së cilës kodra zbret 
relativisht butë, duke u bashkuar me një qafë m« 
terrenin përreth ku kalon rruga. Në të kundërt në 
anët e tjera kodra bie me mjaft pjerrësi mbi lumë. 
Qyteti me sipërfaqe 4,7 ha mbrohej prej një muri 
690 m të gjatë dhe 1.20-1,60 m të gjerë, i cili e qar- 
konte kodrën nga jugu, veriu dhe perëndimi. Në 
lindje ku kodra bie thikë, mbrojtja i është besuar 
terrenit. Muri përforcohej prej një sërë kullash, 
disa prej të cilave në formë trekëndëshi. Terreni në 
brendi të rrethimit lartësohet drejt veriut ku gjen* 
det kështjella. 

Grazhdani (Doberi ?), qyteti i dytë në madhësi 
pas Dyrrahut, ze një sipërfaqe prej 34 hektarësh. 
Ai gjëndet në qendër të pellgut më të madh të Dri- 
nit të Zi, e atij të Dibrës, duke shërbyer si qendër 
ekonomiko-administrative e zonës, Terreni në të 
cilin ngrihet qyteti i fortifikuar bie me një farë 
pjerësie në drejtim të dy përrenjve të vegjël malo- 
rë, me përjashtim të lindjes, ku vijon një fushë e 
rrafshtë (fig. 6). Muret rrethues, të ndërtuar me 
teknikën e muraturës së përzier i përshtaten terre- 
nit. Si pasojë planimetria paraqitet e lakuar dhe 



— 133 — 



Jo e rregulrt si e qyteteve të tjerë të ndërtuar rish- 
më në këtë periudhë. Muret 2760 m të gjatë, për- 
forcohen prej 44 kullash në formë patkoi të ven- 
dosura, sipas pjerrësisë së terrenit, 40-80 m larg 
njera tjetrës. Prej hyrjeve të qytetit njohim tre të 
vendosura ndërmjet kullash ansore. Mënyra e ve- 
ndosjes së tyre të jep të kuptosh për një rrugë ndër- 
mjet hyrjes veriore e jugore, me të cilën bashko- 
hej me kënd të drejtë rruga prej hyrjes lindore. Siç 
kupfohet nga këto të dhëna sistemi rrethues, dhe 
si pasojë urbanistik, i shmanget rregullsisë karak- 
teristike për ndërtimet romake dhe shfrytëzon mu- 
ndësitë e pakta mbrojtëse që ofron terreni duke 
fituar një planimetri të parregullt. Në të kundërt, 
në Skampin (Elbasan) gjejmë Kastron klasike, e ci- 
la i përmbahet me rreptësi rregullave ndërtimore 
romake, Ndonse ky tip fortifikimi është tipik për 
periudhën romake, vetë romakët e huazuan atë nga 
ndërtimet Epirote. Kështu Frontini, strateg i shek, 
I shkruan se «qëmoti romakët e ngrinin kampin 
thuajse të shpërndarë . . . si shtinë në dorë kampin 
e Pirros panë vendosjen e tij dhe pak nga pak arri- 
tën në atë që është sot në përdorim». Kjo e thë- 
në vërtetohet dhe nga Livi, sipas te cilit, Piroja «ish 
i pari që mësoi të tjerët si të vendosin kampin». 
Në fakt formën kuadratike të Kastros me kulla 
skaji, të dala nga muret, formë që romakët e për- 
vetësuan veç vonë pas shek. III, e gjejmë në kësh- 
tjellën e Mallathresë që daton pikërisht në kohën 
e Pirros. 

Skampini gjendet në një nyje me rëndësi strate- 
gjike, para se Via Egnatia të kalonte nga ultësira 
bregdetare në luginën e Shkumbinit ku puqeshin një 
sërë rrugësh të tjera. Krahas kësaj terreni përreth 
është mjaft i përshtatur për zhvillimin ekonomik, 
Si pasojë në shek. e IV Skampini shndrrohet nga 
një lokalitet vikus, në një qendër qytetare në të 
cilën stacionohet legjioni i vetëm i Epirit të ri që 
mbante emrin e qytetit. Legjioni strehohej në Kas- 
tron me përmasa 308x348 m të rrethuar prej mu- 
resh fë fuqishëm 3 m të gjerë, dhe 12 m të lartë 
(fig. 7). Muret qarkoheshin prej një hendeku të 
thellë të mbushur me ujë dhe përforcoheshin prej 
26 kullash të dala nga muri, karakteristikë kjo e 
ndërtimeve pas fundit të shek. III. Kullat e anës, 
në formë freskoreje, duket se kanë qenë trekatëshe, 
ndërsa kullat e tjera kanë formë patkoi, përjashtu- 
ar këtu dy kulla në mes të anëve veriore dhe jugo- 
re. Në Kastron e orientuar sipas pikave kardinale 
fë horizontit, të fusnin katër hyrje, nga një në se- 
cilin mes të brinjëve. Ndërmjet hyrjeve lindore dhe 
perëndimore të mbrojtura anash nga dy kulla dhe 
të paisura me oborr të fortifikuar kalonte dekuma- 
na 4 m e gjerë që përputhej me rrugën Egnatii, 



kurse përmes kullave kuadratike të hyrjeve veriore 

dhe jugore kalonte kardoja. Në këtë mënyrë sypri- 

na e Kastros ndahej në katër çerekë (kuartalle), 

ku gjëndeshin ndërtesat e ndryshme të Iegjionit. 

Gjurmë brezash me tulla me stampa të repertorit 

paleokristian, kryqe, zogj, delfinë, etj. (fig. 8) tre- 

gojnë për një rindërtlm serioz të sajin, në sheku- 

llin e V ose të VI, pas braktisjes së saj në fillim të 

shek. V. ,. 

Dyrrahu dhe Onhezmi janë qytete anëdetarë, prej 

tyre Dyrrahu paraqet në të njëjtën kohë dhe for- 

tifikimin më te fuqishëm që trashëgojmë prej kësaj 

periudhe, Fortifikimi i Dyrrahut gjëndet në skajin 

jugor të gadishullit të dikurshëm, Qyteti i paisur me 

një skelë të klasit të parë, kishte një pozitë mjaft 

të rëndësishme strategjike duke qenë kreu i rrugës 

Egnatia që lidhte Romën me Kostandinopolin. Për 

më tepër pozita natyrale, për të cilën Lukiani shkru- 

an se «atë që e forcon këtë vënd, natyrën dhe pozi- 

tën e tij, asnjë hekur s'e shkatrron dot», i siguronte 

atij një mbrojtje të mirë. Dyrrahu që merr pjesë 

në luftën civile kuptohet se e ruajti fortifikimin 

që prej periudhës helenistike. Një rifortifikim seri- 

oz ai pat në shek. e IV, fundi i të cilit e gjen at£ 

kryeqendër të provincës së Epirit të Ri, të mbrojtur 

prej një garnizoni 2000 vetësh, Por ndërtimet më të 

fuqishme, që e bënë atë një nga qytetet më të fortë 

të Bizantit, qene ato që u ndërmorën me urdhër të 

perandorit Anastas i I, me origjinë po prej Dyrra- 

hut (fig. 9). Krahas burimeve bashkëkohëse që bëj- 

në fjalë për paisjen e këtij qyteti me tre rrethime 

kjo veprimtari dëshmohet prej vulave të tullave 

me të cilat janë ndërtuar muret. Fortifikimi që ze 

tërë skajin jugor të vargut kodrinor që zgjatet në 

tërë gadishullin, prej veriut në jugë, ka një sipër- 

faqe prej 85 hektarësb. Syprina e tij ka trajtën e 

një trapezi të çrregulltë, anën perëndimore e të cilit 

e ze lartësia e fundit dhe shpatet e vargut, ndërsa 

pjesën tjetër një terren i rrafshtë. Në veri të kësaj 

syprine, sipas dëshmive të akreologëve të shekullit 

të kaluar, bashkëngjitej një rrethim kuadratik prej 

25 hektarësh, duke arritur në këtë mënyrë sipër- 

faqja e rrethuar në 110 ha. Për më tepër në veri të 

gadishullit gjëndej dhe një fortifikim tjetër, ai i 

Portës, që veçonte gadishullin dhe mbronte qytetin 

nga kjo anë. 

Sot në gjëndje të mirë ruhet vetëm një pjesti e 
traktit jugperëndimor së bashku me kullat që e 
përforconin atë (fig. 11). Trakti i cili nis buzës së 
detit i ngjitet gradualisht shpatit të kodrës, deri 
sa përfundon në lartesinë 98 m duke zotëruar tëre 
zonën. Muri i mësipërm në pjesën e rrafshtë përfor- 
cohet çdo 60-65 m prej kullash të fuqishme tre katë- 
she me planimetri 5 këndëshe, Pjesa e sipërme e 



~m — 



traktit, së bashku me gjurmët e kështjellës, mbroj- 
tjes së fundit kur merrej qyteti ose strehimit të 
parisë në rast revolte të brendshme, sot është zhdu- 
kur. Por ajo së bashku me pjesët e tjera të rrethi- 
mit, sipas dëshmisë së arkeologëve, ekzistonte ende 
në shekullin e kaluar Sipas këtyre dëshmive trakti 
i mësipërm, 1100 m i gjatë, ndalonte në lartësinë 
98, ku dhe gjëndej kështjella, duke u kthyer në 
këtë pikë me një kënd të drejtë, Më tej ai zbriste 
përsëri për 700 m drejt verilindjes. Po 700 m ishte 
dhe ana veriore, e cila shtrihej në fushë në një te- 
rren të rrafshët. Më tej në jug-lindje muri ndiqte 
lakoren e lehtë të bregut, duke lënë jashtë veç 
një rrip të ngushtë rane të mjaftueshëm për shman- 
gien e sulmeve të drejtpërdrejta nga anijet. Për më 
tepër hyrja e rripit zihej me mure të tërthortë. 
Pas një kulle të madhe në trajtë bastiom (fig. 12), 
duket për vendosje baterish me armë të rënda kun- 
dër anijeve, muri lindor puqej me atë jugperëndi- 
mor, duke arritur kështu i tërë rrethimi 3300 m 
gjatësi. Prej hyrjeve të qytetit sot trashëgohen ve- 
tëm dy. {fig. 13). Por Ana Komnena dhe Qiriaku i 
Ankonës na bëjnë të ditur për një portë në anën 
verilindore të trajtuar me monumentalitet. 

Fortifikimi i Dyrrahut i ndërtuar i tëri me tulla 
në shek. e VI, paraqet një rast mjaft të rallë për 
këtë kohë në tërë perandorinë bizantine. Muri 4400 
m i gjatë, 3,50 m i gjerë dhe 12 m i lartë tregon për 
një lulëzim të padyshimtë të qytetit. 

Qytet bregdetar, ndonse jo i kësaj rëndesie qe 
dhe Onhezmi (Saranda). Në ndryshim prej Dyrra- 
hut, muret rrethues e qarkonin pjesën e ulët breg- 
detare vetëm nga ana e tokës duke kapur *ë dy 
anët e bregut, pa lënë para vetes ndonjë rrip toka 
(fig. 14). Muret rrethues të qytetit të punuar me 
gurë të lidhur me llaç gëlqereje 8-9 m të lartë dhe 
2.30 m të gjerë përforcoheshin prej 20 kullash drejt- 
këndshe të vendosura çdo 25 m larg njera tjetrës 
(fig. 15). 

Në drejtim të vendosjes ndanë detit Onhezmi dhe 
Dyrrahu paraqesin qytetet skelë që dallojnë nga qy- 
teti si Himera (Himara) Borshi (fig. 16), Kanina, të 
cilët gjënden majë kodrash të rëpirta, pa qënë në 
kontakt të drejtpërdrejtë me detin, por pak të tër- 
hequr në brendi. 

Kështjellat e kësaj periudhe gjenden së pari të 
vargëzuara gjatë luginave të lumenjëve, të eilat 
njëkohësisht paraqesin dhe rrugët më të rëndësish- 
me (fig. 4). Vendosja e tyre jo vetëm në nyjet kry- 
esore. por dhe në hyrjet e daljes e rrugëve të dorës 
së dytë tregon kujdesin për kontrollin e vijave të 
qarkullimit, ndërsa shpeshtësia dhe shikimi reci- 
prok për një sistem lajmërimi. Grupimi i tyre tre- 
gon djie për një sistiem mbrojtës — lajmërues të ra- 



joneve dhe qyteteve, i cili më qartë kapet në forti- 
fikimet rreth kryeqendrës së provincës së Epirit të 
ri, Dyrrahut (fig. 17). 

Krahas tyre një grup më vete përbëjnë kështjellat 
e veçuara të ndërtuara prej vetë banorëve të qen- 
drave për t'u mbrojtur nga dyndjet. Tipike ndër to 
është kështjella në malin e Vilës, ku krahas mureve 
mbrojtës të periudhës antike ruhen dhe gjurmët e 
një fortifikimi të antikitetit të vonë. Muri i kësaj 
periudhe 1.40 m gjerë, i ndërtuar me gurë të vegjël 
si dhe blloqe të ripërdorur të rrethimit antik të li- 
dhur në të thatë, nuk përforcohet në tërë gjatësinë" 
e tij prej asnjë kulle. 

Në të kundërt me qytetet shumica e kështjellav* 
janë ndërtime të reja. Prej tyre vetëm një pjesë e 
vogël ze fortifikimet e vjetra si në Matohasanaj, ku 
rifortifikimi qëndron vetëm në pak meremetime të 
mureve të rrethimit antik. Për më tepër në rastet 
kur sipërfaqja e fortifikimit antik është e madhe 
ajo zvoglohet së tepërmi (kështjella në Gurzezë). 
Këtu prej qytetit antik, që zinte shpatin jugor të 
malit të njëemërt, u ruajt vetëm një pjesë e akro- 
polit, i cili zgjatej si rrip i ngushtë në majë të kresh- 
tës së tij (fig. 18). Muret e kështjellës të ndërtuar 
me gurë të vegjël dhe blloqe antikë të ripërdorur, 
ndjekin konturin e vjetër. Ana nga shpati ka mure 
2 m të gjerë, të përforcuar me kulla rrethore. ndërsa 
në anen e kundërt që bie thikë, ashtu si dhe në an- 
tikitet, muri mungon. Sic shihet këtu kemi një re- 
duktim të fortë jo më të sipërfaqes 12 hektarëshe të 
qytetit, por dhe të vetë akropolit i cili rudhet në 
1/3 e tij. Sipërfaqja e saj prej 0.6 hektarësh e tre- 
gon atë si një kështjellë të vogël, qëlllmi kryesor i 
së cilës ishtë sinjalizimi i fortifikimeve të tjera 
përreth. 

Sipërfaqja e kështjellave luhatet nga 0,15 deri në 
2 hektarë. Prej tyre ato me sipërfaqe të vogël kry- 
ejnë vetëm funksion ushtarak. Kjo kuptohet nga 
shkëmbimi i vështrimit me fortifikimet përreth dhe 
pozita mjaft e mbrojtur, por pak e volitshme për 
komunikim. Për hir të kësaj pozite këto kështjella, 
ndonse me garnizon të pakët, mund t'i qëndronin 
një armiku të shumtë në numër. Një kështjellë të 
tillë, atë në Lalm (rrethi i Tiranës) (fig. 19), Malku e 
cilëson «të vendosur në një kodër të lartë, në për- 
gjithësi të papushtueshme, nën të cilën gjëndet një 
humnerë dhe kalon një lumë i thellë>», 

Kështjellat me sipërfaqe rreth 1 ha e lart, përveç 
anës ushtarake kanë pasur dhe funksion ekonomik. 
Veçori është se në to merret parasysh komunikimi, 
kështu që zakonisht i gjejmë në terrene të rrafshët 
(Vig, Paleokastër) ose me lartësi të vogël (Peshtan 
fig. 20), Boder, Mbjeshovë etj.). 

Ne sajë të pozitës kështjellat mund të ndahen në 



— 133 — 



fushore (Paleokastra, Vigu, Vranishti, Iballa) dhe 
malore. Ndër to këahtjella e Vigut me sipërfaqe 0,6 
ha, dhe formë trapezi të çrregullt (fig. 21), ka mu- 
re 2,20 m të gjerë të punuar me teknikën e mura- 
turës së përzier. Kështjella përforcohet prej 12 ku- 
llash të fuqishme: drejtkëndshe në meset, me ballë 
të lakuar në hyrjet dhe në formë freskoreje në anët, 
të njëjta këto të fundit me kullat e Skampinit. Për 
më tepër me këtë të fundit ajo ka të përbashkët dhe 
tipin e hyrjes me dy kulla dhe oborr të fortifikuar, 
Kështjella në Paleokastër e cila shërbente për 
qëndrimin e një kohorte ka sipërfaqe rreth një hek- 
tari. Kështjella ngrihet në mes të një rripi të rraf- 
shtë foke të mbrojtur nga dy anët prej shtretërve të 
Brinos e Kardhiqit (fig. 22), Në planimeri ajo ka 
formën e një trapezi të rregullt brinja e gjatë e të 
cilit gjëndet 4-7 m larg shtratiit të thikët të lumit 
Drino, që e bënte të panevojshëm përforcimin e 
kësaj ane me kulla dhe siguronte furnizimin me 
ujë në rast rrethimi. Zgjatja pikërisht e kësaj brinjs 
më tepër se brinjët e tjera, që sjell dhe shmangien 
nga forma tradicionale kuadratike, shpjegohet ve- 
tëm me mbrojtjen mjaft të mirë të kësaj ane. Ven- 
dosja dhe rritja në këtë mënyrë e sipërfaqes së 
kështjellës tregon dhe për zSatimin krijues të rre- 
gullave të fortifikimit në përputhje me terrenin 
(fig. 23), 

Muret e kështjellës, 1,90 m të gjerë në anën e 
mbrojtur nga lumi dhe 2,30 m në anët e tjera, filli- 
misht janë punuar me blloqe të mëdhenj të gdhen- 
dur prej gurësh ranorë dhe konglomerati. Muret 
7 m të lartë përforcohen prej 14 kullash dykatëshe 
në formë patkoi në skajet dhe kuadratike në meset. 
Në kështjellë vërehet mungesa e shkallëve për në 
shtigjet e kalimit të kurtinës. ngjitja për tek të cilat 
kryhej vetëm nëpërmej kullave. Si pasojë sulmuesit 
që arrinin të ngiiteshin në kurtinë nuk zbrisnin dot 
prej saj dhe ndodheshin nën goditjen e kullave, 
Brenda në kështjellë të fusnln 3 hyrje, kryesorja 
rreth 3 m e gjerë, e mbrojtur nga dy kulla, dy të 
tjerat të thjeshta Një karakeristikë e veçantë e sa- 
ja janë varret e shumtë të fëmijëve përreth mu- 
reve, që dëshmojnë për një rrit ndërtimor vendas, 
sipas të cilit shpirtërat e tyre ndihmonin në mbroj- 
tjen e kështjellës. 

Këshjellat malore per nga trajtimi planimetrik 
mund t'i ndajmë në dy grupe. Tek i pari vihet re se 
kullat mungojnë ose janë të pakta, se ashtu si në 
periudhën antike ndiqen vijat rrushkulluese dhe 
se shpesh, në pjesën më të lartë, gjëndet n.lë mur 
ndarës që krijon një farë akropoli (fig. 24), Nga ti- 
paret dhe shpërndarja e kështjellave të këtij grupi 
kuptohet se ato ndonëseu ndërtuan nga vendasit, 
janë në funksion të një sistemi të përgjithshëm 



mbrojtës. Si shembull të këtij tipi, që më shpesh ha- 
set gjatë rrugës Egnatia dhe në pellgun e Korçes, 
mund të marrim kështjellën e Kakaçit, që ngrihet 
në një kodër rreth 8 km në veri të Maliqit (fig 24). 
Muret rrethues 2 m të gjerë, janë ndërtuar me një 
muraturë të çrregullt prej gurësh të vegjël e bllo- 
qesh antikë te ripërdorur të lidhur me llaç. Muret 
ndjekin vijën rrushkulluese në trajtë elipsi të pjesës 
së sipërme të kodrës duke vijuar mbi linjën e një 
fortifikimi të lashtë, të trashëguar që prej periu- 
dhës së parë të hekurit. Në veri të fortifikimit gjen- 
det një mur ndarës, i cili veçon nga sipërfaqja 0,45 
hektarëshe e kështjellës 1/5 e saj, Rulla e vetme 
7x8 m në formë drejtkëndëshe ,gjëndet në pikën më 
të dobët të fortifikimit, ku kodra e kalasë lidhet me 
një qafë të ngushtë me kodrën fqinje. 

Grupi tjetër dallon prej të parit nga synhni për 
kurtina të dreja që sjellin planimetri në formë tre- 
kcndshi ose katërkëndshi, shpeshtësia më e madhe 
e kullave dhe mungesa e akropolit (fig. 25). Tek ato 
vërehet një punë më e studjuar që parakupton drej- 
timin, prej specialistëve të njohur me artin e forti- 
fikimit. Por dhe në to, si për shkak të terrenit, ashtu 
dhe nga presioni i traditës, forma nuk është rigoro- 
ze gjeometrike por e deformuar. Tipi i kutyre kësh- 
tjellave përfaqsohet mjaft mirë prej kështjellës në 
Mbjeshove (fig. 26) me sipërfaqe 1,1 hektarë, e cila 
ngrihet mbi një kurriz shumë të lartë shkëmbor. 
Kurrizi përgjysmohet në pikën më të lartë, prej një 
muri të tërthortë, të përforcuar prej 3 kullash. Prej 
tyre kulla e mesit, kuadratike, përçohet nga hyrja 
kryesore, ndërsa dy të tjerat me planimetri rretho- 
re, janë vendosur përgjatë brinjës duke i lënë ska- 
jet të lirë. Muri 1,6 — 2 m i gjere, në pjesën ballore 
vijon i drejtë ndëirsa më tej lakohet duke ndjekur 
brinjët e ngushta të pjerrta të kodrës pa u paisur 
me ndonjë kullë, Muri vijon sërishmi i drejtë. në 
anën veriore. ku gjëndet dhe një hyrje e dytë. e 
mbrojtur prej një kulle. Në shtegun e kalimit të 
kurtinës 6 m të lartë, para të cilit gjëndej gjoksm- 
broja e dhëmbëzuar, të çonin shkallë të shumta të 
vendosura jashtë trashësisë së murit. Në anën ju- 
gore kështjella pararendet prej një muri me gurë 
të vegjël, të puqur në të thatë rreth 1 m të gjerë, 
i cili krijon një parafortifikim prej 2 hektarësh që 
e zgjeron më tej territorin e banuar të kështjellës. 
veçanti kjo që e gjejmë dhe në një sërë fortifiki- 
mesh të tjera si në Sopot, Laç etj. 

Kullat (turres, pyrgos) i hasim në Marshej e Daul 
(fig. 27) të rrethuara nga fortifikime të vogla, ndërsa 
në Lumë. Humelicë e Petrelë, në trajtën e kullave 
të veçuara. Kulla e Petrelës, (fig, 28) ndodhet majë 
një kodre shkëmibore që kurorëzohet me një plat- 
formë të vogël, prej ku shihet i tërë sistemi i for- 



— 136 — 



ifikimit të vonë antik përreth Durrësit (Dorzi, 
Ndroqi, Lalmi, Dajti, Tujani, Sebastja), Kulla cilin- 
drike me diametër 9,60 m ka mure 2,70 m të gjerë 
të ndërtuar me parete tulle, midis të cilëve është 
derdhur përzierja me gurë e llaç. Ajo ka pasur 3 
kate dhe një lartësi prej 19 metrash. Katin e parë 
e zë stera e cila furnizohej me anën e një sistemi 
tubacionesh me ujin e shiut që grumbullohej në 
tarracë. Mbi kupolën e sterës, mbi një mbushje gu- 
rësh e llaci gjëndej dyshemeja e katit të II. Ky i fu- 
ndit ka diametër 4,15 m dhe lartësi 5 m. N§ muret 
e ambientit gjënden 3 frengji të mëdha për armë 
të rënda, 2 m të larta, të orientuara nga anët e sul- 
meve të mundshem. _Në shpatullën e njerës prej 
frengjive që ka gjatësi më të madhe se të tjerat, 
gjëndet një ambient i vogël sanitar. Po këto veçanti 
ka pasur dhe kati i III i kullës. Mungesa e rampave 
të shkallëve tregon se ngjitja në kullë dhe komu- 
nikimi mes kateve kryhej me anë shkallësh të lë- 
vizshme, që e shtonte qëndresën e kullës. Muret e 
fuqishëm e të lartë, armët e rënda dhe rezerva e 
ujit prej 30.000 litrash, praktikisht e ~ pashtershme, 
e bënin të mundshëm qëndrimin ndaj rrethimeve 
të gjata. Sipërfaqja e vogël e ambienteve tregon se 
truproja e pakët, e paaftë për veprime aktive ndaj 
një armiku të madh në numër, ka qenë e destinuar 
për sinjalizimin e kalimit në nyjen e rëndësishme 
rrugore të Krrabës. 

Muret barierë përfaqsohen prej numrit të Portës 
dhe atij në Demë. Muri i Portës, në veri të gadishu- 
llit të dikurshëm të Dyrrahut mbyllte kalimin nga 
veriu, duke arritur kështu izolimin e tij (fig. 29). 
Në jug gadishulli mbrohej prej fortifikimeve të Dy- 
rrahut, nga perëndimi pTej detit dhe rënia e thikët 
e kreshtës ndërsa lindja prej lagunës së Dyrrahut 
kalimi në të cilën qe i kontrolluar. Muri që niste 
në lindje buzë lagunës dhe vijonte përreth 200 m 
gjatësi në vijë të drejtë, në një terren të sheshtë, 
përforcohej prej kullash kuadratike 6 x 6 m, të ve- 
ndosura në largësi të barabarte, Në këtë anë gjën- 
dej dhe porta e hyrjes, prej së cilës e mori emrin 
më vonë dhe fortifikimi, 3,80 m e gjerë, e mbuluar 
me hark tulle. Më tej muri i punuar me teknikën e 
muraturës së përzier i ngjitej kodrës, ku në kuotën 
më të lartë gjëndej një akropol në formë trekënd- 
she. Prej tij muri vazhdonte në jug drejt rënieve të 
thikta të kreshtës duke ia lënë më tej mbrojtjen 
vetë terrenit. Muri i Demës ndjek linjën e murit 
antik, duke bashkuar detin me lagunen e Butrintit. 
Muri i punuar me gurë të vegjël të lidhur me llaç 
përforcohej gjatë gjatësisë së tij prej 650 m me një 
sërë kullash drejtkëndëshe. 

Kurtinat. Muret e fortifikjimeve tjë mësipërmë 
janë ndërtuar me gurë, muraturë të përzier dhe me 



tulla. Me përjashtim të murit të fortifikimit të shdt. 
IV në Apoloni, ku tullat janë të ripërdorura të ma- 
rra nga fortifikimi antik, muraturën vetëm me tulla 
e gjejmë vetëm në Dyrrah dhe kullën në Petrelë. 

Muri i Dyrrahut është ndërtuar me tulla të pje- 
kura mjaft mirë, me përmasa që i përgjigjen këm- 
bës romake. Lidhja e tyre kryhet mc llaç mjaft ti 
fortë gëlqeror me zhavor të imët dhe grimca të 
mëdha tullash,, me fuga horizontale më të gjera se 
vetë tulla. Ndryshe prej Dyrrahut muret e kullës në 
Petrelë përbëhen prej dy paretesh anësorë